Śāntiparva Adhyāya 113
शान्तिपर्व • अध्यायः 113
Śāntiparva Adhyāya 113 of the classical Mahābhārata with 22 verses.
Total: 22 Verses
•
Citations: MBh 12.113.1–22
•
250 Lexicon Terms
किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत् । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर ॥
English Translation
Yudhishthira said What works should be done by a king, and what are those works by doing which a king may become happy? Tell me this fully, O you who are the foremost of all persons acquainted with duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
पार्थिवेन
पार्थिव [m]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
किं
क [pron]
च
च [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
सुखी
सुखिन् [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तन्ममाचक्ष्व
तद् [pron]
तन्ममाचक्ष्व
मद् [pron]
तन्ममाचक्ष्व
आचक्ष् [1. P.]
तत्त्वेन
तत्त्व [n]
सर्वं
सर्व [pron]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
वर
वर [adj]
हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् । यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥
English Translation
Bhishma said 'I shall tell you what you wish to know! Hear what should be done in this world by a king and what those works are by doing which a king may become happy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्त
हन्त [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
प्रवक्ष्यामि
प्रवच् [2. P.]
शृणु
श्रु [4. P.]
कार्यैकनिश्चयम्
कार्य [n]
कार्यैकनिश्चयम्
एक [pron]
कार्यैकनिश्चयम्
निश्चय [m]
किं
क [pron]
पार्थिवेन
पार्थिव [m]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
किं
क [pron]
च
च [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
सुखी
सुखिन् [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
न त्वेवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुमः । उष्ट्रस्य सुमहद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥
English Translation
A king should not act like a camel of which we have heard. Listen to that history then, O Yudhishthira.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
त्वेवं
तु [ind]
त्वेवं
एवम् [ind]
वर्तितव्यं
वृत् [3. P.]
स्म
स्म [ind]
यथेदम्
यथा [ind]
यथेदम्
इदम् [pron]
अनुशुश्रुमः
अनुश्रु [5. P.]
योधान्
योध [m]
उद्धर्षयामास
उद्धर्षय् [10. P.]
तन्निबोध
तद् [pron]
तन्निबोध
निबुध् [4. P.]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्राजापत्ययुगोद्भवः । तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥
English Translation
There was, in the golden cycle, a huge camel who had recollection of his pristine deeds. Practising the most rigid vows, that camel practised very severe austerities in the woods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जातिस्मरो
जातिस्मर [adj]
महान्
महत् [adj]
उष्ट्रः
उष्ट्र [m]
प्राजापत्ययुगोद्भवः
प्राजापत्य [adj]
प्राजापत्ययुगोद्भवः
युग [mn]
प्राजापत्ययुगोद्भवः
उद्भव [adj]
तपः
तपस् [n]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
आतिष्ठद्
आस्था [1. Ā.]
अरण्ये
अरण्य [n]
संशितव्रतः
संशित [adj]
संशितव्रतः
व्रत [n]
तपसस्तस्य चान्ते वै प्रीतिमानभवत्प्रभुः । वरेण छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥
English Translation
When his penances were terminated the powerful Brahman became pleased with him. The Grandfather, therefore, desired to grant him boons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपसस्तस्य
तपस् [n]
तपसस्तस्य
तद् [pron]
चान्ते
च [ind]
चान्ते
अन्त [m]
वै
वै [ind]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
अभवत्
भू [1. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [m]
वरेण
वर [mn]
छन्दयामास
छन्दय् [10. Ā.]
ततश्चैनं
ततस् [ind]
ततश्चैनं
च [ind]
ततश्चैनं
एनद् [pron]
पितामहः
पितामह [m]
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् । योजनानां शतं साग्रं या गच्छेच्चरितुं विभो ॥
English Translation
The camel said Let my neck, O holy one, become long through your favour, so that, O powerful lord, I may be able to get any food that may be even at the end of even a hundred Yojanas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे
भगवन्त् [m]
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे
त्वद् [pron]
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे
प्रसाद [m]
भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे
मद् [pron]
दीर्घा
दीर्घ [adj]
ग्रीवा
ग्रीवा [f]
भवेद्
भू [1. Ā.]
इयम्
इदम् [pron]
योजनानां
योजन [fn]
शतं
शत [mn]
साग्रं
साग्र [adj]
या
यद् [pron]
गच्छेच्चरितुं
गम् [6. Ā.]
गच्छेच्चरितुं
चर् [1. Ā.]
विभो
विभु [adj]
एवमस्त्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना । प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥
English Translation
The great giver of boons said-Let it be so-Having got that boon, the camel then returned to his own forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
अस्त्विति
अस् [2. P.]
अस्त्विति
इति [ind]
चोक्तः
च [ind]
चोक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
वरदेन
वर [mn]
वरदेन
द [adj]
महात्मना
महात्मन् [adj]
प्रतिलभ्य
प्रतिलभ् [1. Ā.]
वरं
वर [mn]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
ययावुष्ट्रः
या [2. Ā.]
ययावुष्ट्रः
उष्ट्र [m]
स्वकं
स्वक [adj]
वनम्
वन [n]
स चकार तदालस्यं वरदानात्स दुर्मतिः । न चैच्छच्चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥
English Translation
Since the day of securing the boon, the foolish animal became idle. Indeed, stupefied by fate, the wretch did not from that day go out for grazing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
चकार
कृ [2. Ā.]
तद्
तद् [pron]
आलस्यं
आलस्य [n]
वरदानात्
वर [mn]
वरदानात्
दान [n]
स
तद् [pron]
दुर्मतिः
दुर्मति [adj]
न
न [ind]
चैच्छच्चरितुं
च [ind]
चैच्छच्चरितुं
इष् [1. P.]
चैच्छच्चरितुं
चर् [1. Ā.]
गन्तुं
गम् [6. Ā.]
दुरात्मा
दुरात्मन् [adj]
कालमोहितः
काल [m]
कालमोहितः
मोहय् [10. Ā.]
स कदाचित्प्रसार्यैवं तां ग्रीवां शतयोजनाम् । चचाराश्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥
English Translation
One day, while extending his long neck of a hundred Yojanas, the animal was engaged in picking his food without any trouble, there uprose a great storm.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
कदाचित्
कदाचिद् [ind]
प्रसार्यैवं
प्रसारय् [10. Ā.]
प्रसार्यैवं
एवम् [ind]
तां
तद् [pron]
ग्रीवां
ग्रीवा [f]
शतयोजनाम्
शत [mn]
शतयोजनाम्
योजन [fn]
चचाराश्रान्तहृदयो
चर् [1. Ā.]
चचाराश्रान्तहृदयो
अश्रान्त [adj]
चचाराश्रान्तहृदयो
हृदय [n]
वातश्चागात्
वात [m]
वातश्चागात्
च [ind]
वातश्चागात्
गा [4. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
महान्
महत् [adj]
स गुहायां शिरोग्रीवं निधाय पशुरात्मनः । आस्ताथ वर्षमभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥
English Translation
Keeping his head and a portion of the neck within the cave of a mountain, the camel resolved to wait till the storm would be over. Meanwhile rain came down in torrents, deluging the whole Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
गुहायां
गुहा [f]
शिरोग्रीवं
शिरस् [n]
शिरोग्रीवं
ग्रीवा [f]
निधाय
निधा [3. Ā.]
पशुर्
पशु [m]
आत्मनः
आत्मन् [m]
आस्ताथ
आस् [4. P.]
आस्ताथ
अथ [ind]
वर्षम्
वर्ष [mn]
अभ्यागात्
अभ्यागा [3. P.]
सुमहत्
सु [ind]
सुमहत्
महत् [adj]
प्लावयज्जगत्
प्लावय् [10. Ā.]
प्लावयज्जगत्
जगन्त् [n]
अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः । सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥
English Translation
Wetted by the rain and shivering with cold, a jackal, with his wife, dragged himself with difficulty towards that very cave and entered it quickly for protection,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
शीतपरीताङ्गो
शीत [n]
शीतपरीताङ्गो
परी [2. Ā.]
शीतपरीताङ्गो
अङ्ग [n]
जम्बुकः
जम्बुक [m]
क्षुच्छ्रमान्वितः
क्षुध् [f]
क्षुच्छ्रमान्वितः
श्रम [m]
क्षुच्छ्रमान्वितः
अन्वित [adj]
सदारस्तां
स [ind]
सदारस्तां
दार [mn]
सदारस्तां
तद् [pron]
गुहाम्
गुहा [f]
आशु
आशु [ind]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
जलार्दितः
जल [n]
जलार्दितः
अर्दय् [10. Ā.]
स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः । अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥
English Translation
Living as he did upon meat, and greatly hungry and tried as he was, O foremnost of Bharata's race, the jackal, seeing the camel's neck, began to eat as much of it as he could. When he perceived that his neck was being eaten, the camel tried sorrowfully to shorten it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मांसजीवी
मांस [n]
मांसजीवी
जीविन् [adj]
तु
तु [ind]
सुभृशं
सु [ind]
सुभृशं
भृशम् [ind]
क्षुच्छ्रमान्वितः
क्षुध् [f]
क्षुच्छ्रमान्वितः
श्रम [m]
क्षुच्छ्रमान्वितः
अन्वित [adj]
अभक्षयत्
भक्षय् [10. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
ग्रीवाम्
ग्रीवा [f]
उष्ट्रस्य
उष्ट्र [m]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः । तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥
English Translation
Living as he did upon meat, and greatly hungry and tried as he was, O foremnost of Bharata's race, the jackal, seeing the camel's neck, began to eat as much of it as he could. When he perceived that his neck was being eaten, the camel tried sorrowfully to shorten it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
त्वबुध्यतात्मानं
तु [ind]
त्वबुध्यतात्मानं
बुध् [1. Ā.]
त्वबुध्यतात्मानं
आत्मन् [m]
भक्ष्यमाणं
भक्षय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
पशुः
पशु [m]
तदा
तदा [ind]
संकोचने
संकोचन [n]
यत्नम्
यत्न [m]
अकरोद्
कृ [2. Ā.]
भृशदुःखितः
भृश [adj]
भृशदुःखितः
दुःखित [adj]
यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः । तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥
English Translation
But as he moved it up and down, the jackal and his wife, catching it, continued to eat it away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावद्
यावत् [ind]
ऊर्ध्वम्
ऊर्ध्वम् [ind]
अधश्चैव
अधस् [ind]
अधश्चैव
च [ind]
अधश्चैव
एव [ind]
ग्रीवां
ग्रीवा [f]
संक्षिपते
संक्षिप् [6. Ā.]
पशुः
पशु [m]
तावत्
तावत् [ind]
तेन
तद् [pron]
सदारेण
स [ind]
सदारेण
दार [mn]
जम्बुकेन
जम्बुक [m]
स
तद् [pron]
भक्षितः
भक्षय् [10. Ā.]
स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकोष्ट्रं ततस्तदा । विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहामुखात् ॥
English Translation
Within a short time the camel was dead. Having thus killed and eaten the camel, the jackal then came out of the cave after the storm and shower had ceased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हत्वा
हन् [6. P.]
भक्षयित्वा
भक्षय् [10. Ā.]
च
च [ind]
जम्बुकोष्ट्रं
जम्बुक [m]
जम्बुकोष्ट्रं
उष्ट्र [m]
ततस्तदा
ततस् [ind]
ततस्तदा
तदा [ind]
विगते
विगम् [6. P.]
वातवर्षे
वात [m]
वातवर्षे
वर्ष [mn]
च
च [ind]
निश्चक्राम
निष्क्रम् [6. P.]
गुहामुखात्
गुहा [f]
गुहामुखात्
मुख [n]
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा । आलस्यस्य क्रमात्पश्य महद्दोषमुपागतम् ॥
English Translation
Thus did that foolish camel die. See what a great evil followed idleness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
दुर्बुद्धिना
दुर्बुद्धि [adj]
प्राप्तम्
प्राप् [1. P.]
उष्ट्रेण
उष्ट्र [m]
निधनं
निधन [mn]
तदा
तदा [ind]
आलस्यस्य
आलस्य [n]
क्रमात्
क्रमात् [ind]
पश्य
पश् [4. Ā.]
महद्
महत् [adj]
दोषम्
दोष [mn]
उपागतम्
उपागम् [1. P.]
त्वमप्येतं विधिं त्यक्त्वा योगेन नियतेन्द्रियः । वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत् ॥
English Translation
As for yourself, avoiding idleness and controlling your senses, do everything in the world with proper means. Manu himself has declared that victory rests upon intelligence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
अप्येतं
अपि [ind]
अप्येतं
एतद् [pron]
विधिं
विधि [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
योगेन
योग [m]
नियतेन्द्रियः
नियम् [1. Ā.]
नियतेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
वर्तस्व
वृत् [3. P.]
बुद्धिमूलं
बुद्धि [f]
बुद्धिमूलं
मूल [mn]
हि
हि [ind]
विजयं
विजय [m]
मनुर्
मनु [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत । तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥
English Translation
All acts that are performed with the help of intelligence are regarded as the highest, those performed, with the help of feet are inferior, while those done by carrying loads are the worst.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बुद्धिश्रेष्ठानि
बुद्धि [f]
बुद्धिश्रेष्ठानि
श्रेष्ठ [adj]
कर्माणि
कर्मन् [n]
बाहुमध्यानि
बाहु [mf]
बाहुमध्यानि
मध्य [adj]
भारत
भारत [m]
तानि
तद् [pron]
जङ्घाजघन्यानि
जङ्घा [f]
जङ्घाजघन्यानि
जघन्य [adj]
भारप्रत्यवराणि
भार [m]
भारप्रत्यवराणि
प्रत्यवर [adj]
च
च [ind]
राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च । गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राज्यं
राज्य [n]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
दक्षस्य
दक्ष [adj]
संगृहीतेन्द्रियस्य
संग्रह् [6. P.]
संगृहीतेन्द्रियस्य
इन्द्रिय [n]
च
च [ind]
गुप्तमन्त्रश्रुतवतः
गुप् [1. Ā.]
गुप्तमन्त्रश्रुतवतः
मन्त्र [mn]
गुप्तमन्त्रश्रुतवतः
श्रुतवत् [adj]
सुसहायस्य
सु [ind]
सुसहायस्य
सहाय [m]
चानघ
च [ind]
चानघ
अनघ [adj]
परीक्ष्यकारिणोऽर्थाश्च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर । सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥
English Translation
In this world, O Yudhishthira, those, who listen to wise advice, those, O sinless one, who have allies, and act after proper scrutiny, succeeds in achieving all their objects. A person with such means succeeds in ruling the entire Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परीक्ष्यकारिणो
परीक्ष्यकारिन् [adj]
ऽर्थाश्च
अर्थ [mn]
ऽर्थाश्च
च [ind]
तिष्ठन्तीह
स्था [1. Ā.]
तिष्ठन्तीह
इह [ind]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
सहाययुक्तेन
सहाय [m]
सहाययुक्तेन
युज् [6. Ā.]
मही
मही [f]
कृत्स्ना
कृत्स्न [adj]
शक्या
शक्य [adj]
प्रशासितुम्
प्रशास् [2. Ā.]
इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः; पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव । मयापि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या; त्वमत्र युक्तः प्रचरस्व राजन् ॥
English Translation
O you powerful like Indra himself, this has been declared by ancient sages conversant with the scriptural injunctions! I, also, having my eyes on the scriptures, have said the same to you. Using your intelligence, do you act in this world, O king.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
हि
हि [ind]
सद्भिः
सत् [adj]
कथितं
कथय् [10. Ā.]
विधिज्ञैः
विधि [m]
विधिज्ञैः
ज्ञ [adj]
पुरा
पुरा [ind]
महेन्द्रप्रतिमप्रभाव
महत् [adj]
महेन्द्रप्रतिमप्रभाव
इन्द्र [m]
महेन्द्रप्रतिमप्रभाव
प्रतिम [adj]
महेन्द्रप्रतिमप्रभाव
प्रभाव [m]
मयापि
मद् [pron]
मयापि
अपि [ind]
चोक्तं
च [ind]
चोक्तं
वच् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
शास्त्रदृष्ट्या
शास्त्र [n]
शास्त्रदृष्ट्या
दृष्टि [f]
त्वम्
त्वद् [pron]
अत्र
अत्र [ind]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
प्रचरस्व
प्रचर् [1. Ā.]
राजन्
राजन् [m]