Śalyaparva Adhyāya 41
शल्यपर्व • अध्यायः 41
Śalyaparva Adhyāya 41 of the classical Mahābhārata with 40 verses.
Total: 40 Verses
•
Citations: MBh 9.41.1–40
•
250 Lexicon Terms
वसिष्ठस्यापवाहो वै भीमवेगः कथं नु सः । किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत् ॥
English Translation
Janamejaya said "Why is the current of the tirtha known as Vashishthapavaha so rapid? For why did the foremost of rivers carry away Vashishtha?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसिष्ठस्यापवाहो
वसिष्ठ [m]
वसिष्ठस्यापवाहो
अपवाह [m]
वै
वै [ind]
भीमवेगः
भीम [adj]
भीमवेगः
वेग [m]
कथं
कथम् [ind]
नु
नु [ind]
सः
तद् [pron]
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
च
च [ind]
सरिच्छ्रेष्ठा
सरित् [f]
सरिच्छ्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
तम्
तद् [pron]
ऋषिं
ऋषि [m]
प्रत्यवाहयत्
प्रतिवाहय् [10. P.]
केन चास्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो । शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥
English Translation
What, O lord, was the cause of the quarrel between Vashishtha and Vishvamitra? Asked by me, O you of great wisdom, tell me all this. I am never satiated with hearing your account.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केन
क [pron]
चास्याभवद्
च [ind]
चास्याभवद्
इदम् [pron]
चास्याभवद्
भू [1. Ā.]
वैरं
वैर [mn]
कारणं
कारण [n]
किं
क [pron]
च
च [ind]
तत्
तद् [pron]
प्रभो
प्रभु [adj]
शंस
शंस् [2. Ā.]
पृष्टो
प्रच्छ् [1. P.]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
तृप्यामि
तृप् [6. P.]
कथ्यताम्
कथय् [10. Ā.]
विश्वामित्रस्य चैवर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत । भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत् ॥
English Translation
Vaishampayana said A great enemity arose between Vishvamitra and Vashishtha, O Bharata, on account of their rivalry regarding ascetic penances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्य
विश्वामित्र [m]
चैवर्षेर्
च [ind]
चैवर्षेर्
एव [ind]
चैवर्षेर्
ऋषि [m]
वसिष्ठस्य
वसिष्ठ [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
भृशं
भृश [adj]
वैरम्
वैर [mn]
अभूद्
भू [1. Ā.]
राजंस्तपःस्पर्धाकृतं
राजन् [m]
राजंस्तपःस्पर्धाकृतं
तपस् [n]
राजंस्तपःस्पर्धाकृतं
स्पर्धा [f]
राजंस्तपःस्पर्धाकृतं
कृ [2. Ā.]
महत्
महत् [adj]
आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान् । पूर्वतः पश्चिमश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः ॥
English Translation
The hermitage of Vashishtha was in the tirtha called Sthanu on the eastern bank of the Sarasvati. On the opposite bank was the hermitage of the intelligent Vishvamitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आश्रमो
आश्रम [mn]
वै
वै [ind]
वसिष्ठस्य
वसिष्ठ [m]
स्थाणुतीर्थे
स्थाणुतीर्थ [n]
ऽभवन्महान्
भू [1. Ā.]
ऽभवन्महान्
महत् [adj]
पूर्वतः
पूर्वतस् [ind]
पश्चिमश्चासीद्
पश्चिम [adj]
पश्चिमश्चासीद्
च [ind]
पश्चिमश्चासीद्
अस् [2. P.]
विश्वामित्रस्य
विश्वामित्र [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्सुमहत्तपः । यत्रास्य कर्म तद्घोरं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥
English Translation
There, in that tirtha, O king, Mahadeva had practised the hardest penances. Sages still speak of those penances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
स्थाणुर्
स्थाणु [m]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
तप्तवान्
तप् [4. Ā.]
सुमहत्
सु [ind]
सुमहत्
महत् [adj]
तपः
तपस् [n]
यत्रास्य
यत्र [ind]
यत्रास्य
इदम् [pron]
कर्म
कर्मन् [n]
तद्
तद् [pron]
घोरं
घोर [adj]
प्रवदन्ति
प्रवद् [1. Ā.]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम् । स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो ॥
English Translation
Having performed a sacrifice there and adored the river Sarasvati, Sthanu established that tirtha there. Therefore it is known by the name Sthanu-tirtha, O lord.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्रेष्ट्वा
यत्र [ind]
यत्रेष्ट्वा
यज् [2. P.]
भगवान्
भगवन्त् [m]
स्थाणुः
स्थाणु [m]
पूजयित्वा
पूजय् [10. Ā.]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
स्थापयामास
स्थापय् [10. Ā.]
तत्
तद् [pron]
तीर्थं
तीर्थ [mn]
स्थाणुतीर्थम्
स्थाणुतीर्थ [n]
इति
इति [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
तत्र सर्वे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप । सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम् ॥
English Translation
In that tirtha, the celestials had, formerly, ) king, appointed Skanda, that destroyer of the enemies of the celestials, as the generalissimo of their army.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
सुराः
सुर [m]
स्कन्दम्
स्कन्द [m]
अभ्यषिञ्चन्नराधिप
अभिषिच् [4. P.]
अभ्यषिञ्चन्नराधिप
नराधिप [m]
सेनापत्येन
सेनापत्य [n]
महता
महत् [adj]
सुरारिविनिबर्हणम्
सुर [m]
सुरारिविनिबर्हणम्
अरि [m]
सुरारिविनिबर्हणम्
विनिबर्हण [adj]
तस्मिन्सरस्वतीतीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः । वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु ॥
English Translation
The great Rishi Vishvamitra, by the help of his austere penances, brought Vashishtha, to that tirtha of the Sarasvati, listen to that account.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मण्यं
ब्राह्मण्य [n]
लब्धवान्
लभ् [1. P.]
यत्र
यत्र [ind]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
चालयामास
चालय् [10. Ā.]
तपसोग्रेण
तपस् [n]
तपसोग्रेण
उग्र [adj]
तच्छृणु
तद् [pron]
तच्छृणु
श्रु [4. P.]
विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत । स्पर्धां तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ तपोधनौ ॥
English Translation
The two ascetics Vishvamitra and Vashishtha, O Bharata, competed keenly with each other in respect of superiority of their penances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्य
विश्वामित्र [m]
चैवर्षेर्
च [ind]
चैवर्षेर्
एव [ind]
चैवर्षेर्
ऋषि [m]
वसिष्ठस्य
वसिष्ठ [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
स्पर्धां
स्पर्धा [f]
तपःकृतां
तपस् [n]
तपःकृतां
कृ [2. Ā.]
तीव्रां
तीव्र [adj]
चक्रतुस्तौ
कृ [2. Ā.]
चक्रतुस्तौ
तद् [pron]
तपोधनौ
तपोधन [adj]
तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनिः । दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह । तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत ॥
English Translation
Being jealous of the power of Vashishtha, the great Muni Vishvamitra began to think seriously.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मण्यं
ब्राह्मण्य [n]
लब्धवांस्तत्र
लभ् [1. P.]
लब्धवांस्तत्र
तत्र [ind]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तेजो
तेजस् [n]
वसिष्ठस्य
वसिष्ठ [m]
चिन्ताम्
चिन्ता [f]
अभिजगाम
अभिगम् [1. Ā.]
ह
ह [ind]
तस्य
तद् [pron]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
इयं
इदम् [pron]
ह्यासीद्
हि [ind]
ह्यासीद्
अस् [2. P.]
धर्मनित्यस्य
धर्म [mn]
धर्मनित्यस्य
नित्य [adj]
भारत
भारत [m]
इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम् । आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम् । इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः ॥
English Translation
Thought devoted to the performance of his duties, O Bharata, he formed the resolution, viz., This Sarasvati shall speedily bring, by force of her current, that foremost of ascetics, viz., Vashishtha, to my presence. After he shall have been brought hither, I shall forsooth kill that greatest of ascetics.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयं
इदम् [pron]
सरस्वती
सरस्वती [f]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
मत्समीपं
मद् [pron]
मत्समीपं
समीप [n]
तपोधनम्
तपोधन [adj]
आनयिष्यति
आनी [1. Ā.]
वेगेन
वेग [m]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
जपतां
जप् [4. Ā.]
वरम्
वर [adj]
अहं
मद् [pron]
सुयोधनं
सुयोधन [m]
संख्ये
संख्य [n]
हनिष्यामि
हन् [6. P.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः । सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः ॥
English Translation
Having formed this resolution, the illustrious and great Rishi Vishvamitra, with eyes red in ire, thought of that foremost of rivers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मण्यं
ब्राह्मण्य [n]
लब्धवांस्तत्र
लभ् [1. P.]
लब्धवांस्तत्र
तत्र [ind]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
आहूता
आह्वा [4. Ā.]
सरितां
सरित् [f]
श्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
गययज्ञे
गय [m]
गययज्ञे
यज्ञ [m]
सरस्वती
सरस्वती [f]
सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह । जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी ॥
English Translation
Thus remembered by the ascetic, she became exceedingly agitated. The fair lady, repaired to that energetic and wrathful Rishi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
ध्याता
ध्या [3. Ā.]
मुनिना
मुनि [m]
तेन
तद् [pron]
व्याकुलत्वं
व्याकुल [adj]
व्याकुलत्वं
त्व [n]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ह
ह [ind]
जज्ञे
ज्ञा [4. Ā.]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
महावीर्यं
महत् [adj]
महावीर्यं
वीर्य [n]
महाकोपं
महत् [adj]
महाकोपं
कोप [m]
च
च [ind]
भामिनी
भामिनी [f]
तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा । उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती ॥
English Translation
Pale and trembling, Sarasvati, with clasped hands, appeared before that best of sages.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
एनं
एनद् [pron]
वेपमाना
विप् [1. P.]
विवर्णा
विवर्ण [adj]
प्राञ्जलिस्तदा
प्राञ्जलि [adj]
प्राञ्जलिस्तदा
तदा [ind]
उपतस्थे
उपस्था [1. Ā.]
मुनिवरं
मुनि [m]
मुनिवरं
वर [adj]
विश्वामित्रं
विश्वामित्र [m]
सरस्वती
सरस्वती [f]
हतवीरा यथा नारी साभवद्दुःखिता भृशम् । ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम् ॥
English Translation
Indeed, the lady was greatly afflicted with sorrow, even like a woman who has lost her powerful husband. And she said to that best of sages-"Tell me what I can do for you.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतवीरा
हन् [6. P.]
हतवीरा
वीर [m]
यथा
यथा [ind]
नारी
नारी [f]
साभवद्
तद् [pron]
साभवद्
भू [1. Ā.]
दुःखिता
दुःखित [adj]
भृशम्
भृशम् [ind]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
किं
क [pron]
करवाणीति
कृ [2. Ā.]
करवाणीति
इति [ind]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
मुनिसत्तमम्
मुनि [m]
मुनिसत्तमम्
सत्तम [adj]
तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय । यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी ॥
English Translation
Filled with ire, the ascetic said her-Bring here Vashishtha without delay, so that I my kill him.' Hearing these words, the river became agitated.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
मुनिः
मुनि [m]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
आनय
आनी [1. Ā.]
यावद्
यावत् [ind]
एनं
एनद् [pron]
निहन्म्यद्य
निहन् [2. Ā.]
निहन्म्यद्य
अद्य [ind]
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
व्यथिता
व्यथ् [1. P.]
नदी
नदी [f]
साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा । विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता ॥
English Translation
With clasped hands the lotus-eyed lady began to tremble in fear, like a creeper shaken by the wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साञ्जलिं
तद् [pron]
साञ्जलिं
अञ्जलि [m]
तु
तु [ind]
ततः
ततस् [ind]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
पुण्डरीकनिभेक्षणा
पुण्डरीक [n]
पुण्डरीकनिभेक्षणा
निभ [adj]
पुण्डरीकनिभेक्षणा
ईक्षण [n]
विव्यथे
व्यथ् [1. P.]
सुविरूढेव
सु [ind]
सुविरूढेव
विरुह् [1. Ā.]
सुविरूढेव
इव [ind]
लता
लता [f]
वायुसमीरिता
वायु [m]
वायुसमीरिता
समीरय् [10. Ā.]
तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम् । विश्वामित्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथागतां
तथागत [adj]
तु
तु [ind]
तां
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वेपमानां
विप् [1. P.]
कृताञ्जलिम्
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
ताम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
मुनिः
मुनि [m]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
शीघ्रम्
शीघ्रम् [ind]
आनय
आनी [1. Ā.]
ततो भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयामास भारत । उभयोः शापयोर्भीता कथमेतद्भविष्यति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
भीता
भी [1. Ā.]
सरिच्छ्रेष्ठा
सरित् [f]
सरिच्छ्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
भारत
भारत [m]
उभयोः
उभय [adj]
शापयोर्
शाप [m]
भीता
भी [1. Ā.]
कथम्
कथम् [ind]
एतद्
एतद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
साभिगम्य वसिष्ठं तु इममर्थमचोदयत् । यदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साभिगम्य
तद् [pron]
साभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
तु
तु [ind]
इमम्
इदम् [pron]
अर्थम्
अर्थ [mn]
अचोदयत्
चोदय् [10. Ā.]
आगता
आगम् [6. P.]
सरितां
सरित् [f]
श्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
तत्र
तत्र [ind]
भारत
भारत [m]
पूजिता
पूजय् [10. Ā.]
उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनः पुनः । चिन्तयित्वा महाशापमृषिवित्रासिता भृशम् ॥
English Translation
Fearing the course of both, she trembled again and again. Indeed, she stood in fear of both.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उभयोः
उभय [adj]
शापयोर्
शाप [m]
भीता
भी [1. Ā.]
वेपमाना
विप् [1. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
चिन्तयित्वा
चिन्तय् [10. Ā.]
महाशापम्
महत् [adj]
महाशापम्
शाप [m]
ऋषिवित्रासिता
ऋषि [m]
ऋषिवित्रासिता
वित्रासय् [10. P.]
भृशम्
भृशम् [ind]
तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम् । उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः ॥
English Translation
Seeing her pale and anxious, the righteous Vashishtha, that foremost of men, O king, said to her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तां
तद् [pron]
कृशां
कृश [adj]
च
च [ind]
विवर्णां
विवर्ण [adj]
च
च [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
चिन्तासमन्विताम्
चिन्ता [f]
चिन्तासमन्विताम्
समन्वित [adj]
उवाच
वच् [2. P.]
राजन्
राजन् [m]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
वसिष्ठो
वसिष्ठ [m]
द्विपदां
द्विपद् [m]
वरः
वर [adj]
त्राह्यात्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी । विश्वामित्रः शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम् ॥
English Translation
Vashishtha said O foremost of rivers, save yourself, O you of rapid current, bear me away, otherwise Vishvamitra will curse you! Do not feel the least scruple.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्राह्यात्मानं
त्रा [2. Ā.]
त्राह्यात्मानं
आत्मन् [m]
सरिच्छ्रेष्ठे
सरित् [f]
सरिच्छ्रेष्ठे
श्रेष्ठ [adj]
वह
वह् [2. P.]
मां
मद् [pron]
शीघ्रगामिनी
शीघ्र [adj]
शीघ्रगामिनी
गामिन् [adj]
विश्वामित्रः
विश्वामित्र [m]
शपेद्धि
शप् [1. Ā.]
शपेद्धि
हि [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
मा
मा [ind]
कृथास्त्वं
कृ [2. Ā.]
कृथास्त्वं
त्वद् [pron]
विचारणाम्
विचारणा [f]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् । चिन्तयामास कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥
English Translation
Hearing these words of that compassionate Rishi, the river began to think, O Kuru-chief, as to what she should do.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
पाञ्चालाः
पाञ्चाल [m]
सहसृञ्जयाः
सह [ind]
सहसृञ्जयाः
सृञ्जय [m]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
कौरव्य
कौरव्य [m]
किं
क [pron]
कृतं
कृ [2. Ā.]
सुकृतं
सुकृत [n]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि । कृतवान्हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया ॥
English Translation
The thought Vashishtha shows great mercy for me. It is proper for me that I should serve him.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्याश्चिन्ता
तद् [pron]
तस्याश्चिन्ता
चिन्ता [f]
समुत्पन्ना
समुत्पद् [4. P.]
वसिष्ठो
वसिष्ठ [m]
मय्यतीव
मद् [pron]
मय्यतीव
अतीव [ind]
हि
हि [ind]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
हि
हि [ind]
दयां
दया [f]
नित्यं
नित्यम् [ind]
तस्य
तद् [pron]
कार्यं
कार्य [n]
हितं
हित [adj]
मया
मद् [pron]
अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम् । जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत् ॥
English Translation
Seeing then that best of Rishis, viz., Vashishtha engaged in silent recitation of Mantras on her bank and seeing Kushika's son Vishvamitra also engaged in homa, Sarasvati thought, this is my opportunity.' Then that foremost of rivers, by her current, washed away one of her banks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
कूले
कूल [n]
स्वके
स्वक [adj]
राजञ्
राजन् [m]
जपन्तम्
जप् [4. Ā.]
ऋषिसत्तमम्
ऋषि [m]
ऋषिसत्तमम्
सत्तम [adj]
जुह्वानं
हु [3. Ā.]
कौशिकं
कौशिक [m]
प्रेक्ष्य
प्रेक्ष् [1. P.]
सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्
सरस्वती [f]
सरस्वत्यभ्यचिन्तयत्
अभिचिन्तय् [10. Ā.]
इदमन्तरमित्येव ततः सा सरितां वरा । कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदम्
इदम् [pron]
अन्तरम्
अन्तर [n]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
ततः
ततस् [ind]
सा
तद् [pron]
सरितां
सरित् [f]
वरा
वर [adj]
कूलापहारम्
कूल [n]
कूलापहारम्
अपहार [m]
अकरोत्
कृ [2. Ā.]
स्वेन
स्व [adj]
वेगेन
वेग [m]
सा
तद् [pron]
सरित्
सरित् [f]
तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत । उह्यमानश्च तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
कूलापहारेण
कूल [n]
कूलापहारेण
अपहार [m]
मैत्रावरुणिर्
मैत्रावरुणि [m]
औह्यत
आवह् [4. P.]
उह्यमानश्च
वह् [2. P.]
उह्यमानश्च
च [ind]
तुष्टाव
स्तु [1. Ā.]
तदा
तदा [ind]
राजन्
राजन् [m]
सरस्वतीम्
सरस्वती [f]
पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वति । व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः ॥
English Translation
In washing away that bank, she carried away Vashishtha. While being borne away. ) king, Vashishtha lauded the river saying: "From Brahma's Manasa-lake you have originated, O Sarasvati! The entire carth is filled with thy pure waters!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितामहस्य
पितामह [m]
सरसः
सरस् [n]
प्रवृत्तासि
प्रवृत् [1. Ā.]
प्रवृत्तासि
अस् [2. P.]
सरस्वति
सरस्वती [f]
व्याप्तं
व्याप् [5. Ā.]
चेदं
च [ind]
चेदं
इदम् [pron]
जगत्
जगन्त् [n]
सर्वं
सर्व [pron]
तवैवाम्भोभिर्
त्वद् [pron]
तवैवाम्भोभिर्
एव [ind]
तवैवाम्भोभिर्
अम्भस् [n]
उत्तमैः
उत्तम [adj]
त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः । सर्वाश्चापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहे ॥
English Translation
Passing through the sky, O Goddess, thou impartest thy waters to the clouds! All the waters are thee! Through thee we exercise our thinking faculties!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
एवाकाशगा
एव [ind]
एवाकाशगा
आकाश [mn]
एवाकाशगा
ग [adj]
देवि
देवी [f]
मेघेषूत्सृजसे
मेघ [m]
मेघेषूत्सृजसे
उत्सृज् [6. Ā.]
पयः
पयस् [n]
सर्वाश्चापस्त्वम्
सर्व [pron]
सर्वाश्चापस्त्वम्
च [ind]
सर्वाश्चापस्त्वम्
अप् [m]
सर्वाश्चापस्त्वम्
त्वद् [pron]
एवेति
एव [ind]
एवेति
इति [ind]
त्वत्तो
त्वद् [pron]
वयम्
मद् [pron]
अधीमहे
अधी [4. P.]
पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्वृद्धिरुमा तथा । त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं त्वय्यायत्तमिदं जगत् । त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा ॥
English Translation
Thou art Pushti and Dyuti, Kiriti and Siddhi and Uma! Thou art Speech and thou art Svaha! This entire universe depends on thee. Thou dwellest in all creatures, in four forms."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुष्टिर्
पुष्टि [f]
द्युतिस्तथा
द्युति [f]
द्युतिस्तथा
तथा [ind]
कीर्तिः
कीर्ति [f]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
वृद्धिर्
वृद्धि [f]
उमा
उमा [f]
तथा
तथा [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
वाणी
वाणी [f]
स्वाहा
स्वाहा [f]
त्वं
त्वद् [pron]
त्वय्यायत्तम्
त्वद् [pron]
त्वय्यायत्तम्
आयत् [1. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
जगत्
जगन्त् [n]
त्वम्
त्वद् [pron]
एव
एव [ind]
सर्वभूतेषु
सर्व [pron]
सर्वभूतेषु
भूत [mn]
वससीह
वस् [2. P.]
वससीह
इह [ind]
चतुर्विधा
चतुर्विध [adj]
एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा । वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति । न्यवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम् ॥
English Translation
Thus lauded by that great Rishi, Sarasvati, O king, speedily bore that Brahmana towards the hermitage of Vishvamitra and repeatedly announced to the latter the arrival of the former.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
सरस्वती
सरस्वती [f]
राजन्
राजन् [m]
स्तूयमाना
स्तु [1. Ā.]
महर्षिणा
महत् [adj]
महर्षिणा
ऋषि [m]
वेगेनोवाह
वेग [m]
वेगेनोवाह
वह् [2. P.]
तं
तद् [pron]
विप्रं
विप्र [m]
विश्वामित्राश्रमं
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्राश्रमं
आश्रम [mn]
प्रति
प्रति [ind]
न्यवेदयत
निवेदय् [10. Ā.]
चाभीक्ष्णं
च [ind]
चाभीक्ष्णं
अभीक्ष्णम् [ind]
विश्वामित्राय
विश्वामित्र [m]
तं
तद् [pron]
मुनिम्
मुनि [m]
तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः । अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा ॥
English Translation
Seeing Vashishtha thus brought before him by Sarasvati, Vishvamitra, worked up with ire, began to look for a weapon where with to kill that Brahmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आनीतं
आनी [1. Ā.]
सरस्वत्या
सरस्वती [f]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
कोपसमन्वितः
कोप [m]
कोपसमन्वितः
समन्वित [adj]
अथान्वेषत्
अथ [ind]
अथान्वेषत्
अन्विष् [6. Ā.]
प्रहरणं
प्रहरण [n]
वसिष्ठान्तकरं
वसिष्ठ [m]
वसिष्ठान्तकरं
अन्त [m]
वसिष्ठान्तकरं
कर [adj]
तदा
तदा [ind]
तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्महत्याभयान्नदी । अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता । उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम् ॥
English Translation
Seeing him wrathful, the river, fearing to behold a Brahmana's slaughter, quickly bore Vashishtha away to her eastern bank once more. She thus had obeyed the words of both, although she deceived Vishvamitra by her act.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
तु
तु [ind]
क्रुद्धम्
क्रुध् [4. Ā.]
अभिप्रेक्ष्य
अभिप्रेक्ष् [1. P.]
ब्रह्महत्याभयान्नदी
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्महत्याभयान्नदी
हत्या [f]
ब्रह्महत्याभयान्नदी
भय [n]
ब्रह्महत्याभयान्नदी
नदी [f]
अपोवाह
अपवह् [1. P.]
वसिष्ठं
वसिष्ठ [m]
तु
तु [ind]
प्राचीं
प्राञ्च् [adj]
दिशम्
दिश् [f]
अतन्द्रिता
अतन्द्रित [adj]
उभयोः
उभय [adj]
कुर्वती
कृ [2. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
वञ्चयित्वा
वञ्चय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
गाधिजम्
गाधिज [m]
ततोऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम् । अब्रवीदथ संक्रुद्धो विश्वामित्रो ह्यमर्षणः ॥
English Translation
Seeing that best of Rishis, viz., Vashishtha, borne away, the vindictive Vishvamitra becoming enraged addressed Sarasvati, saying
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽपवाहितं
अपवाहय् [10. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वसिष्ठम्
वसिष्ठ [m]
ऋषिसत्तमम्
ऋषि [m]
ऋषिसत्तमम्
सत्तम [adj]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
अथ
अथ [ind]
संक्रुद्धो
संक्रुध् [4. Ā.]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ह्यमर्षणः
हि [ind]
ह्यमर्षणः
अमर्षण [adj]
यस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता । शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसंमतम् ॥
English Translation
Since, O best of rivers, thou hast gone away and deceived me, let thy current be changed into blood liked of Rakshasas!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मान्मा
यस्मात् [ind]
यस्मान्मा
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
सरिच्छ्रेष्ठे
सरित् [f]
सरिच्छ्रेष्ठे
श्रेष्ठ [adj]
वञ्चयित्वा
वञ्चय् [10. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
गता
गम् [6. Ā.]
शोणितं
शोणित [n]
वह
वह् [2. P.]
कल्याणि
कल्याण [adj]
रक्षोग्रामणिसंमतम्
रक्षस् [n]
रक्षोग्रामणिसंमतम्
ग्रामणि [m]
रक्षोग्रामणिसंमतम्
सम्मन् [8. Ā.]
ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता । अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा ॥
English Translation
Thus cursed by the intelligent Vishvamitra, Sarasvati flowed for a whole year, bearing blood mixed with water.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
सरस्वतीतीर्थे
सरस्वती [f]
सरस्वतीतीर्थे
तीर्थ [mn]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
अवहच्छोणितोन्मिश्रं
वह् [2. P.]
अवहच्छोणितोन्मिश्रं
शोणित [n]
अवहच्छोणितोन्मिश्रं
उन्मिश्र [adj]
तोयं
तोय [n]
संवत्सरं
संवत्सर [mn]
तदा
तदा [ind]
अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा । सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः ॥
English Translation
Beholding the Sarasvati in that plights the gods, the Gandharvas and the Apsaras became filled with great sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथर्षयश्च
अथ [ind]
अथर्षयश्च
ऋषि [m]
अथर्षयश्च
च [ind]
देवाश्च
देव [m]
देवाश्च
च [ind]
गन्धर्वाप्सरसस्तथा
गन्धर्व [m]
गन्धर्वाप्सरसस्तथा
अप्सरस् [f]
गन्धर्वाप्सरसस्तथा
तथा [ind]
सरस्वतीं
सरस्वती [f]
तथा
तथा [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
बभूवुर्
भू [1. Ā.]
भृशदुःखिताः
भृश [adj]
भृशदुःखिताः
दुःखित [adj]
एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप । आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा ॥
English Translation
For this reason, O king, the tirtha passed by the name of Vashishthapavaha on Earth. The best of rivers, however, once more regained her own proper condition.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
वसिष्ठापवाहो
वसिष्ठापवाह [m]
लोके
लोक [m]
ख्यातो
ख्या [4. P.]
जनाधिप
जनाधिप [m]
आगच्छच्च
आगम् [6. P.]
आगच्छच्च
च [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
मार्गं
मार्ग [m]
स्वम्
स्व [adj]
एव
एव [ind]
सरितां
सरित् [f]
वरा
वर [adj]