श्रीभगवानुवाच
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम्
यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः
śrībhagavānuvāca .paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam .yajjñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhimito gatāḥ
English Translation
Shree Bhagavan said: I shall discuss once more the supreme wisdom, the best of all wisdoms, acquiring which all sages have attained highest perfection, being liberated from this mundane existence.
हिन्दी अनुवाद
श्रीभगवान् ने कहा—ज्ञानों में भी अति उत्तम उस परम ज्ञान को मैं फिर कहूँगा, जिसको जानकर सब मुनिजन इस संसार से मुक्त होकर परम सिद्धि को प्राप्त हो गये हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परं
पर [pron]
भूयः
भूयस् [ind]
प्रवक्ष्यामि
प्रवच् [2. P.]
ज्ञानानां
ज्ञान [n]
ज्ञानमुत्तमम्
ज्ञान [n]
ज्ञानमुत्तमम्
उत्तम [adj]
यज्ज्ञात्वा
यद् [pron]
यज्ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
मुनयः
मुनि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
परां
पर [pron]
सिद्धिमितो
सिद्धि [f]
सिद्धिमितो
इतस् [ind]
गताः
गम् [6. Ā.]
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः
सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ .sarge.api nopajāyante pralaye na vyathanti ca
English Translation
Those who, by practising this wisdom, have entered into My Being are not born again at the cosmic dawn nor feel disturbed even during the cosmic night.
हिन्दी अनुवाद
इस ज्ञान को आश्रय करके अर्थात् धारण करके मेरे स्वरूप को प्राप्त हुए पुरुष सृष्टि के आदि में पुनः उत्पन्न नहीं होते और प्रलयकाल में भी व्याकुल नहीं होते |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
ज्ञानमुपाश्रित्य
ज्ञान [n]
ज्ञानमुपाश्रित्य
उपाश्रि [1. Ā.]
मम
मद् [pron]
साधर्म्यमागताः
साधर्म्य [n]
साधर्म्यमागताः
आगम् [6. P.]
सर्गे
सर्ग [m]
ऽपि
अपि [ind]
नोपजायन्ते
न [ind]
नोपजायन्ते
उपजन् [4. P.]
प्रलये
प्रलय [m]
न
न [ind]
व्यथन्ति
व्यथ् [1. P.]
च
च [ind]
मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम्
सम्भवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत
mama yonirmahad brahma tasmingarbhaṃ dadhāmyaham .sambhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata
English Translation
My primordial Nature, known as the great Brahman, is the womb from which all beings are born, O Bharata. I place the seed of consciousness in that womb, and from the union of the inert and the conscious, all beings come into existence.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन! मेरी महत्त्व-ब्रह्म रूप मूल प्रकृति सम्पूर्ण भूतों की योनि है अर्थात् गर्भाधान का स्थान है और मैं उस योनि में चेतन-समुदाय रूप गर्भ को स्थापना करता हूँ। उस जड़-चेतन के संयोग से सब भूतों की उत्पत्ति होती है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
योनिर्महद्ब्रह्म
योनि [mf]
योनिर्महद्ब्रह्म
महत् [adj]
योनिर्महद्ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
तस्मिन्गर्भं
तद् [pron]
तस्मिन्गर्भं
गर्भ [m]
दधाम्यहम्
धा [1. P.]
दधाम्यहम्
मद् [pron]
संभवः
सम्भव [m]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
ततो
ततस् [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
भारत
भारत [m]
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः
तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता
sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ sambhavanti yāḥ .tāsāṃ brahma mahadyonirahaṃ bījapradaḥ pitā
English Translation
Of all embodied beings that appear in all the species of various kinds Arjuna, Prakrti, or Nature is the conceiving Mother, while I am the seed-giving Father.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन ! नाना प्रकार की सब योनिों में जितनी मूर्तियाँ अर्थात् शरीर धारी प्राणी उत्पन्न होते हैं, प्रकृति तो उन सबकी गर्भ धारन करने वाली माता है और मैं बीज को स्थापना करने वाला पिता हूँ |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वयोनिषु
सर्व [pron]
सर्वयोनिषु
योनि [mf]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
मूर्तयः
मूर्ति [f]
सम्भवन्ति
सम्भू [1. Ā.]
याः
यद् [pron]
तासां
तद् [pron]
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
महद्योनिर्
महत् [adj]
महद्योनिर्
योनि [mf]
अहं
मद् [pron]
बीजप्रदः
बीज [mn]
बीजप्रदः
प्रद [adj]
पिता
पितृ [m]
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः
निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ .nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam
English Translation
Sattva, Rajas and Tamas—these three qualities born of Prakriti bind the imperishable soul to the body, O mighty-armed Arjuna.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन ! सत्त्वगुण, रजोगुण और तमोगुण—ये प्रकृति से उत्पन्न तीनों गुण अविनाशी जीवात्मा को शरीर में बाँधते हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्त्वं
सत्त्व [n]
रजस्तम
रजस् [n]
रजस्तम
तमस् [n]
इति
इति [ind]
गुणाः
गुण [mn]
प्रकृतिसंभवाः
प्रकृति [f]
प्रकृतिसंभवाः
सम्भव [m]
निबध्नन्ति
निबन्ध् [9. Ā.]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
देहे
देह [mn]
देहिनमव्ययम्
देहिन् [m]
देहिनमव्ययम्
अव्यय [adj]
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ
tatra sattvaṃ nirmalatvātprakāśakamanāmayam .sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha
English Translation
Of these Sattva, being immaculate, is illuminating and flawless, Arjuna; it binds through identification with joy and wisdom.
हिन्दी अनुवाद
हे निष्पाप! उन तीनों गुणों में सत्वगुण तो निर्मल होने के कारण प्रकाश करने वाला और विकार रहित है, वह सुख के संबंध से और ज्ञान के संबंध से अर्थात् उसके अभिमान से बाँधता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
निर्मल [adj]
निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
त्व [n]
निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
प्रकाशक [adj]
निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम्
अनामय [adj]
सुखसङ्गेन
सुख [n]
सुखसङ्गेन
सङ्ग [m]
बध्नाति
बन्ध् [4. P.]
ज्ञानसङ्गेन
ज्ञान [n]
ज्ञानसङ्गेन
सङ्ग [m]
चानघ
च [ind]
चानघ
अनघ [adj]
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam .tannibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam
English Translation
Know that Rajas, which is passionate, born of desire and attachment, O son of Kunti, binds the embodied soul by attachment to actions and their fruits.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन! राग रूप रजोगुण को कामना और आसक्ति से उत्पन्न जान। वह इस जीवात्मा को कर्मों के और उनके फल के संबंध से बाँधता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजो
रजस् [n]
रागात्मकं
राग [m]
रागात्मकं
आत्मक [adj]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
तृष्णा [f]
तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
सङ्ग [m]
तृष्णासङ्गसमुद्भवम्
समुद्भव [m]
तन्निबध्नाति
तद् [pron]
तन्निबध्नाति
निबन्ध् [9. Ā.]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
कर्मसङ्गेन
कर्मन् [n]
कर्मसङ्गेन
सङ्ग [m]
देहिनम्
देहिन् [m]
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम्
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत
tamastvajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām .pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata
English Translation
And know, Tamas, the deluder of all those who look upon the body as their own self, as born of ignorance. It binds the soul through error, sloth and sleep, Arjuna!
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन ! सब देहाभिमानियों को मोहित करने वाले तमोगुण को तो अज्ञान से उत्पन्न जान। वह इस जीवात्मा को प्रमाद, आलस्य और निद्रा के द्वारा बाँधता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तमस्त्वज्ञानजं
तमस् [n]
तमस्त्वज्ञानजं
तु [ind]
तमस्त्वज्ञानजं
अज्ञान [n]
तमस्त्वज्ञानजं
ज [adj]
विद्धि
विद् [6. Ā.]
मोहनं
मोहन [adj]
सर्वदेहिनाम्
सर्व [pron]
सर्वदेहिनाम्
देहिन् [m]
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति
प्रमाद [m]
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति
आलस्य [n]
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति
निद्रा [f]
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति
तद् [pron]
प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति
निबन्ध् [9. Ā.]
भारत
भारत [m]
सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत
ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत
sattvaṃ sukhe sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata .jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramāde sañjayatyuta
English Translation
Sattva, O Bharata, is engaged in happiness; Rajas in action; and Tamas, born of ignorance, deludes all beings by causing error.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन ! सत्त्वगुण सुख में लगाता है और रजोगुण कर्म में। तथा तमोगुण तो ज्ञान को ठक्कर प्रमाद में भी लगाता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्त्वं
सत्त्व [n]
सुखे
सुख [n]
सञ्जयति
सञ्जय् [10. P.]
रजः
रजस् [n]
कर्मणि
कर्मन् [n]
भारत
भारत [m]
ज्ञानमावृत्य
ज्ञान [n]
ज्ञानमावृत्य
आवृ [5. Ā.]
तु
तु [ind]
तमः
तमस् [n]
प्रमादे
प्रमाद [m]
सञ्जयत्युत
सञ्जय् [10. P.]
सञ्जयत्युत
उत [ind]
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत
रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata .rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā
English Translation
Overpowering Rajas And Tamas, Sattva prevails; overpowering Sattva and Tamas, Rajas prevails even so, overpowering Sattva and Rajas, Tamas, Rajas prevails even so, overpowering Sattva and Rajas, Tamas.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन! रजोगुण और तमोगुण को दबाकर सत्त्वगुण होता है और सत्त्वगुण तथा तमोगुण को दबाकर रजोगुण, वैसे ही सत्त्वगुण और रजोगुण को दबाकर तमोगुण होता है अर्थात बढ़ता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजस्तमश्चाभिभूय
रजस् [n]
रजस्तमश्चाभिभूय
तमस् [n]
रजस्तमश्चाभिभूय
च [ind]
रजस्तमश्चाभिभूय
अभिभू [1. P.]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
भवति
भू [1. Ā.]
भारत
भारत [m]
रजः
रजस् [n]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
तमश्चैव
तमस् [n]
तमश्चैव
च [ind]
तमश्चैव
एव [ind]
तमः
तमस् [n]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
रजस्तथा
रजस् [n]
रजस्तथा
तथा [ind]
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते
ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत
sarvadvāreṣu dehe.asminprakāśa upajāyate .jñānaṃ yadā tadā vidyādvivṛddhaṃ sattvamityuta
English Translation
At the time when light arises in all the organs of the body, knowledge arises, and the wise one becomes firm in Sattva.
हिन्दी अनुवाद
जिस समय इस देह में तथा अन्तःकरण और इन्द्रियों में चेतनता और विवेकशक्ति उत्पन्न होती है, उस समय ऐसा जानना चाहिये कि सत्त्वगुण बढ़ा है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वद्वारेषु
सर्व [pron]
सर्वद्वारेषु
द्वार [n]
देहे
देह [mn]
ऽस्मिन्प्रकाश
इदम् [pron]
ऽस्मिन्प्रकाश
प्रकाश [m]
उपजायते
उपजन् [4. P.]
ज्ञानं
ज्ञान [n]
यदा
यदा [ind]
तदा
तदा [ind]
विद्याद्विवृद्धं
विद् [6. Ā.]
विद्याद्विवृद्धं
विवृध् [1. Ā.]
सत्त्वमित्युत
सत्त्व [n]
सत्त्वमित्युत
इति [ind]
सत्त्वमित्युत
उत [ind]
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ
lobhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā .rajasyetāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha
English Translation
With the preponderance of Rajas, Arjuna, greed, activity, undertaking of actions with an interested motive, restlessness and a thirst for enjoyment make their appearance.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन ! रजोगुण के बढ़ने पर लोभ प्रवृत्ति, स्वार्थ बुद्धि से कर्मों का सकाम भाव से आरम्भ, अशान्ति और विषय भोगों की लालसा—ये सब उत्पत्र होते हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लोभः
लोभ [m]
प्रवृत्तिरारम्भः
प्रवृत्ति [f]
प्रवृत्तिरारम्भः
आरम्भ [m]
कर्मणामशमः
कर्मन् [n]
कर्मणामशमः
अशम [m]
स्पृहा
स्पृहा [f]
रजस्येतानि
रजस् [n]
रजस्येतानि
एतद् [pron]
जायन्ते
जन् [4. P.]
विवृद्धे
विवृध् [1. Ā.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च
तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन
aprakāśo.apravṛttiśca pramādo moha eva ca .tamasyetāni jāyante vivṛddhe kurunandana
English Translation
With the growth of Tamas, Arjuna, obtuseness of the mind and senses, disinclination to perform one’s obligatory duties, frivolity and stupor—all these appear.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन! तमोगुण के बढ़ने पर अन्तःकरण और इन्द्रियों में अज्ञान, कर्तव्य-कर्मों में अप्रवृत्ति और प्रमाद अर्थात् व्यर्थ चेष्टा और निद्रादि अन्तःकरण की मोहिनी वृत्तियाँ—ये सब ही उत्पन्न होते हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्रकाशो
अप्रकाश [adj]
ऽप्रवृत्तिश्च
अप्रवृत्ति [f]
ऽप्रवृत्तिश्च
च [ind]
प्रमादो
प्रमाद [m]
मोह
मोह [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
रजस्येतानि
रजस् [n]
रजस्येतानि
एतद् [pron]
जायन्ते
जन् [4. P.]
विवृद्धे
विवृध् [1. Ā.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत्
तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते
yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt .tadottamavidāṃ lokānamalānpratipadyate
English Translation
When a man dies during the preponderance of Sattva, he obtains the stainless ethereal worldattained by men of noble deeds.
हिन्दी अनुवाद
जब यह मनुष्य सत्त्वगुण की वृद्धि में मृत्यु को प्राप्त होता है, तब तो उत्तम कर्म करने वालों के निर्मल दिव्य स्वर्गादि लोकों को प्राप्त होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
सत्त्वे
सत्त्व [n]
प्रवृद्धे
प्रवृध् [1. Ā.]
तु
तु [ind]
प्रलयं
प्रलय [m]
याति
या [2. Ā.]
देहभृत्
देहभृत् [m]
तदोत्तमविदां
तदा [ind]
तदोत्तमविदां
उत्तम [adj]
तदोत्तमविदां
विद् [adj]
लोकानमलान्प्रतिपद्यते
लोक [m]
लोकानमलान्प्रतिपद्यते
अमल [adj]
लोकानमलान्प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते
तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate .tathā pralīnastamasi mūḍhayoniṣu jāyate
English Translation
Dying when Rajas predominates, he is born among those attached to action; even so the man who has expired during the preponderance of Tamas is reborn in the species of stupid creatures, such as insects, and beasts etc.
हिन्दी अनुवाद
रजोगुण के बढ़ने पर मृत्यु को प्राप्त होकर कर्मों की आसक्ति वाले मनुष्यों में उत्पन्न होता है; तथा तमोगुण के बढ़ने पर मरा हुआ मनुष्य कीट, पशु आदि मूढ़योनियों में उत्पन्न होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजसि
रजस् [n]
प्रलयं
प्रलय [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
कर्मसङ्गिषु
कर्मन् [n]
कर्मसङ्गिषु
सङ्गिन् [adj]
जायते
जन् [4. P.]
तथा
तथा [ind]
प्रलीनस्तमसि
प्रली [4. P.]
प्रलीनस्तमसि
तमस् [n]
मूढयोनिषु
मुह् [4. Ā.]
मूढयोनिषु
योनि [mf]
जायते
जन् [4. P.]
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम्
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam .rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam
English Translation
The reward of a righteous act, they say, is Sattvika and faultless; sorrow is declared to be the fruit of a Rajasika act and ignorance, the fruit of a Tamasika act.
हिन्दी अनुवाद
श्रेष्ठ कर्म का तो सात्त्विक अर्थात् सुख, ज्ञान और वैराग्यादि निर्मल फल कहा है; राजस कर्म का फल दुःख एवं तामस कर्म का फल अज्ञान कहा है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्मणः
कर्मन् [n]
सुकृतस्याहुः
सु [ind]
सुकृतस्याहुः
कृ [2. Ā.]
सुकृतस्याहुः
अह् [1. P.]
सात्त्विकं
सात्त्विक [adj]
निर्मलं
निर्मल [adj]
फलम्
फल [n]
रजसस्तु
रजस् [n]
रजसस्तु
तु [ind]
फलं
फल [n]
दुःखमज्ञानं
दुःख [n]
दुःखमज्ञानं
अज्ञान [n]
तमसः
तमस् [n]
फलम्
फल [n]
सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च
sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca .pramādamohau tamaso bhavato.ajñānameva ca
English Translation
Wisdom follows from Sattva, and greed, undoubtedly, from Rajas, likewise obstinate error, stupor and also ignorance follow from Tamas.
हिन्दी अनुवाद
सत्त्वगुण से ज्ञान उत्पन्न होता है और रजोगुण से निस्सन्देह लोभ; तथा तमोगुण से प्रमाद और मोह उत्पन्न होते हैं और अज्ञान भी होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्त्वात्संजायते
सत्त्व [n]
सत्त्वात्संजायते
संजन् [4. Ā.]
ज्ञानं
ज्ञान [n]
रजसो
रजस् [n]
लोभ
लोभ [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
प्रमादमोहौ
प्रमाद [m]
प्रमादमोहौ
मोह [m]
तमसो
तमस् [n]
भवतो
भू [1. Ā.]
ऽज्ञानमेव
अज्ञान [n]
ऽज्ञानमेव
एव [ind]
च
च [ind]
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ .jaghanyaguṇavṛttisthā adho gacchanti tāmasāḥ
English Translation
Those established in Sattva ascend upwards; those in Rajas remain in the middle; and those in Tamas go downwards.
हिन्दी अनुवाद
सत्त्वगुण में स्थित पुरुष स्वर्गादि उच्च लोकों को जाते हैं, रजोगुण में स्थित राजस पुरुष मध्य में अर्थात् मनुष्यलोक में ही रहते हैं और तमोगुण के कार्यरूप निद्रा, प्रमाद और आलस्यादि में स्थित तामस पुरुष अधोगति को अर्थात् कीट, पशु आदि नीच योनियों को तथा नरकों को प्राप्त होते हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
सत्त्वस्था
सत्त्व [n]
सत्त्वस्था
स्थ [adj]
मध्ये
मध्य [n]
तिष्ठन्ति
स्था [1. Ā.]
राजसाः
राजस [adj]
जघन्यगुणवृत्तस्था
जघन्य [adj]
जघन्यगुणवृत्तस्था
गुण [mn]
जघन्यगुणवृत्तस्था
वृत्त [n]
जघन्यगुणवृत्तस्था
स्थ [adj]
अधो
अधस् [ind]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
तामसाः
तामस [adj]
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति
गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति
nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati .guṇebhyaśca paraṃ vetti madbhāvaṃ so.adhigacchati
English Translation
When the seer perceives no agent other than the three Gunas; and realizes Me, the supreme Spirit standing entirely beyond these Gunas, he enters into My Being.
हिन्दी अनुवाद
जिस समय दृष्टा तीनों गुणों के अतिरिक्त अन्य किसी को कर्ता नहीं देखता और तीनों गुणों से अत्यन्त परे सच्चिदानन्दधन स्वरूप मुझ परमात्मा को तत्व से जानता है, उस समय वह मेरे स्वरूप को प्राप्त होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नान्यं
न [ind]
नान्यं
अन्य [pron]
गुणेभ्यः
गुण [mn]
कर्तारं
कर्तृ [adj]
यदा
यदा [ind]
द्रष्टानुपश्यति
द्रष्टृ [adj]
द्रष्टानुपश्यति
अनुपश् [4. Ā.]
गुणेभ्यश्च
गुण [mn]
गुणेभ्यश्च
च [ind]
परं
पर [pron]
वेत्ति
विद् [6. Ā.]
मद्भावं
मद् [pron]
मद्भावं
भाव [m]
सो
तद् [pron]
ऽधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान्
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते
guṇānetānatītya trīndehī dehasamudbhavān .janmamṛtyujarāduḥkhairvimukto.amṛtamaśnute
English Translation
Having transcended the aforesaid three Gunas, which have caused the body, and freed from birth, death, old age and all kinds of sorrow, this soul attains supreme bliss.
हिन्दी अनुवाद
गुणों को उल्लंघन करके जन्म, मृत्यु, जरा अवस्था और सब प्रकार के दुःखों से मुक्त हुआ परमआनन्द को प्राप्त होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गुणानेतानतीत्य
गुण [mn]
गुणानेतानतीत्य
एतद् [pron]
गुणानेतानतीत्य
अती [1. P.]
त्रीन्देही
त्रि [nr]
त्रीन्देही
देहिन् [m]
देहसमुद्भवान्
देह [mn]
देहसमुद्भवान्
समुद्भव [m]
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो
जन्मन् [n]
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो
मृत्यु [m]
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो
जरा [f]
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो
दुःख [n]
जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तो
विमुच् [6. Ā.]
ऽमृतमश्नुते
अमृत [n]
ऽमृतमश्नुते
अश् [1. P.]
अर्जुन उवाच
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो
किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
arjuna uvāca .kairliṅgaistrīnguṇānetānatīto bhavati prabho .kimācāraḥ kathaṃ caitāṃstrīnguṇānativartate
English Translation
Arjuna said: What are the marks of him who has risen above the three Gunas, and what is his conduct? And how, Lord, does he rise above the three Gunas?
हिन्दी अनुवाद
अर्जुन ने कहा—इन तीनों गुणों से अतीत पुरुष किन-किन लक्षणों से युक्त होता है और किस प्रकार के आचरणों वाला होता है; तथा हे प्रभो! मनुष्य किस उपाय से इन तीनों गुणों से अतीत होता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
क [pron]
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
लिङ्ग [mn]
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
त्रि [nr]
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
गुण [mn]
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
एतद् [pron]
कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो
अती [1. P.]
भवति
भू [1. Ā.]
प्रभो
प्रभु [m]
किमाचारः
किमाचार [adj]
कथं
कथम् [ind]
चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
च [ind]
चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
एतद् [pron]
चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
त्रि [nr]
चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
गुण [mn]
चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते
अतिवृत् [1. Ā.]
श्रीभगवानुवाच
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव
न द्वेष्टि सम्प्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति
śrībhagavānuvāca .prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mohameva ca pāṇḍava .na dveṣṭi sampravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati
English Translation
Shree Bhagavan said: Arjuna, he who hates not lightand activityand even stupor, when prevalent, nor longs for them when they have ceased.
हिन्दी अनुवाद
श्रीभगवान ने कहा—हे अर्जुन! जो पुरुष सत्त्वगुण के कार्यरूप प्रकाश को और रजोगुण के कार्यरूप प्रवृत्ति को तथा तमोगुण के कार्यरूप मोह को भी न तो प्रवृत्त होने पर उनसे द्वेष करता है और न निवृत्त होने पर उनकी आकाङ्क्षा करता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अप्रकाशो
अप्रकाश [adj]
ऽप्रवृत्तिश्च
अप्रवृत्ति [f]
ऽप्रवृत्तिश्च
च [ind]
प्रमादो
प्रमाद [m]
मोह
मोह [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
न
न [ind]
द्वेष्टि
द्विष् [1. P.]
सम्प्रवृत्तानि
सम्प्रवृत् [1. Ā.]
न
न [ind]
निवृत्तानि
निवृत् [1. Ā.]
काङ्क्षति
काङ्क्ष् [2. Ā.]
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते
गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते
udāsīnavadāsīno guṇairyo na vicālyate .guṇā vartanta ityevaṃ yo.avatiṣṭhati neṅgate
English Translation
He who is indifferent to the modes of nature, and who remains unshaken, knowing that the modes act on the modes, remains established in the Self and is never shaken.
हिन्दी अनुवाद
जो साक्षी के सदृश स्थित हुआ गुणों के द्वारा विचलित नहीं किया जा सकता और गुण ही गुणों में बरतते हैं—ऐसा समझता हुआ जो सच्चिदानन्दघन परमात्मा में एकीभाव से स्थित रहता है एवं उस स्थिति से कभी विचलित नहीं होता|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उदासीनवदासीनो
उदासीन [m]
उदासीनवदासीनो
वत् [ind]
उदासीनवदासीनो
आस् [4. P.]
गुणैर्यो
गुण [mn]
गुणैर्यो
यद् [pron]
न
न [ind]
विचाल्यते
विचालय् [10. P.]
गुणा
गुण [mn]
वर्तन्त
वृत् [3. P.]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
यो
यद् [pron]
ऽवतिष्ठति
अवस्था [1. Ā.]
नेङ्गते
न [ind]
नेङ्गते
इङ्ग् [1. Ā.]
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ .tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ
English Translation
He who is ever established in the Self, takes woe and joy alike, regards a clod of earth, a stone and a piece of gold as equal in value, is possessed of wisdom, perceives the pleasant as well as the unpleasant in the same spirit, and views censure and praise alike.
हिन्दी अनुवाद
जो निरंतर आत्मभाव में स्थित, दुःख-सुख को समान समझने वाला, मिट्टी, पत्थर और स्वर्ण में समान भाव वाला, ज्ञानी, प्रिय तथा अप्रिय को एक-सा मानने वाला और अपनी निन्दा-स्तुति में भी समान भाव वाला है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समदुःखसुखः
सम [pron]
समदुःखसुखः
दुःख [n]
समदुःखसुखः
सुख [n]
स्वस्थः
स्वस्थ [adj]
समलोष्टाश्मकाञ्चनः
सम [pron]
समलोष्टाश्मकाञ्चनः
लोष्ट [mn]
समलोष्टाश्मकाञ्चनः
अश्मन् [mn]
समलोष्टाश्मकाञ्चनः
काञ्चन [n]
तुल्यप्रियाप्रियो
तुल्य [adj]
तुल्यप्रियाप्रियो
प्रिय [adj]
तुल्यप्रियाप्रियो
अप्रिय [adj]
धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
धीर [adj]
धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
तुल्य [adj]
धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
निन्दा [f]
धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
आत्मन् [m]
धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
संस्तुति [f]
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते
mānāpamānayostulyastulyo mitrāripakṣayoḥ .sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate
English Translation
He who is indifferent to honour and ignominy; is alike to the cause of a friend as well as to that of an enemy, and has renounced the senses of doership in all undertakings, is said to have risen above the three Gunas.
हिन्दी अनुवाद
जो मान और अपमान में सम है, मित्र और बैरी के पक्ष में भी सम है एवं सम्पूर्ण आरम्भों में कर्तपिन के अभिमान से रहित है, वह पुरुष गुणातीत कहा जाता है।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो
मान [m]
मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो
अवमान [m]
मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो
तुल्य [adj]
मानावमानयोस्तुल्यस्तुल्यो
तुल्य [adj]
मित्रारिपक्षयोः
मित्र [mn]
मित्रारिपक्षयोः
अरि [m]
मित्रारिपक्षयोः
पक्ष [m]
सर्वारम्भपरित्यागी
सर्व [pron]
सर्वारम्भपरित्यागी
आरम्भ [m]
सर्वारम्भपरित्यागी
परित्यागिन् [adj]
यो
यद् [pron]
मद्भक्तः
मद् [pron]
मद्भक्तः
भक्त [m]
स
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
प्रियः
प्रिय [adj]
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते
स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते
māṃ ca yo.avyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate .sa guṇānsamatītyaitānbrahmabhūyāya kalpate
English Translation
He too who constantly worships Me through the Yoga of exclusive devotion,—transcending these three Gunas, becomes eligible for attaining Brahma.
हिन्दी अनुवाद
जो पुरुष व्यभिचारी भक्ति योग के द्वारा मुझ को निरन्तर भजता है, वह भी इन तीनों गुणों को भलीभाँति लाँघकर सच्चिदानन्दधन ब्रह्म को प्राप्त होने के लिये योग्य बन जाता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
यो
यद् [pron]
ऽव्यभिचारेण
अव्यभिचार [m]
भक्तियोगेन
भक्ति [f]
भक्तियोगेन
योग [m]
सेवते
सेव् [4. P.]
स
तद् [pron]
गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय
गुण [mn]
गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय
समती [2. P.]
गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय
एतद् [pron]
गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय
ब्रह्मन् [n]
गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय
भूय [n]
कल्पते
क्ﾱप् [1. P.]
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च
brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca .śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca
English Translation
For, I am the ground of the imperishable Brahma, of immortality, of the eternal virtue and of unending immutable bliss.
हिन्दी अनुवाद
क्योंकि उस अविनाशी परब्रह्म का और अमृत का तथा नित्य धर्म का और अखण्ड एकरस आनन्द का आश्रय मैं हूँ इसलिए इनका मैं परम आश्रय हूँ |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मणो
ब्रह्मन् [n]
हि
हि [ind]
प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य
प्रतिष्ठा [f]
प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य
मद् [pron]
प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य
अमृत [adj]
प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य
अव्यय [adj]
च
च [ind]
शाश्वतस्य
शाश्वत [adj]
च
च [ind]
धर्मस्य
धर्म [mn]
सुखस्यैकान्तिकस्य
सुख [n]
सुखस्यैकान्तिकस्य
ऐकान्तिक [adj]
च
च [ind]
