ते तु तस्मिन्महावृक्ष उषित्वा रजनीं शिवाम् । विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे ॥
te tu tasminmahāvṛkṣa uṣitvā rajanīṃ śivām | vimale'bhyudite sūrye tasmāddeśātpratasthire ||
English Translation
Having passed the auspicious night underneath that might tree, they, when the sun had risen in unclouded splendour, went away from that place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
तस्मिन्
तद् [pron]
महावृक्ष
महत् [adj]
महावृक्ष
वृक्ष [m]
उषित्वा
वस् [2. P.]
रजनीं
रजनी [f]
शिवाम्
शिव [adj]
विमले
विमल [adj]
ऽभ्युदिते
अभ्युदि [2. P.]
सूर्ये
सूर्य [m]
तस्माद्
तद् [pron]
देशात्
देश [m]
प्रतस्थिरे
प्रस्था [1. Ā.]
यत्र भागीरथी गङ्गा यमुनामभिवर्तते । जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम् ॥
yatra bhāgīrathī gaṅgā yamunāmabhivartate | jagmustaṃ deśamuddiśya vigāhya sumahadvanam ||
English Translation
Then dividing into a mighty forest, they proceeded in the direction in which the Bhāgirathi Gangå meets with the Yamunā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
भागीरथी
भागीरथी [f]
गङ्गा
गङ्गा [f]
यमुनाम्
यमुना [f]
अभिवर्तते
अभिवृत् [1. Ā.]
जग्मुस्
गम् [6. Ā.]
तं
तद् [pron]
देशम्
देश [m]
उद्दिश्य
उद्दिश् [6. Ā.]
विगाह्य
विगाह् [1. P.]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
वनम्
वन [n]
ते भूमिमागान्विविधान्देशांश्चापि मनोरमान् । अदृष्टपूर्वान्पश्यन्तस्तत्र तत्र यशस्विनः ॥
te bhūmimāgānvividhāndeśāṃścāpi manoramān | adṛṣṭapūrvānpaśyantastatra tatra yaśasvinaḥ ||
English Translation
Those illustrious ones went on, viewing at intervals various fields and delightful lands which they had never seen before.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
भूमिम्
भूमि [f]
आगान्
आगा [3. P.]
विविधान्
विविध [adj]
देशांश्
देश [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
मनोरमान्
मनोरम [adj]
अदृष्टपूर्वान्
अदृष्ट [adj]
अदृष्टपूर्वान्
पूर्व [pron]
पश्यन्तस्
दृश् [6. P.]
तत्र
तत्र [ind]
तत्र
तत्र [ind]
यशस्विनः
यशस्विन् [adj]
यथाक्षेमेण गच्छन्स पश्यंश्च विविधान्द्रुमान् । निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥
yathākṣemeṇa gacchansa paśyaṃśca vividhāndrumān | nivṛttamātre divase rāmaḥ saumitrimabravīt ||
English Translation
And going on beholding various kinds of blossoming trees, Rāma when the day had declined, spoke to Sumitrā's son saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथाक्षेमेण
यथाक्षेमेण [ind]
गच्छन्
गम् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
पश्यंश्
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
विविधान्
विविध [adj]
द्रुमान्
द्रुम [m]
निवृत्तमात्रे
निवृत् [1. Ā.]
निवृत्तमात्रे
मात्र [n]
दिवसे
दिवस [mn]
रामः
राम [m]
सौमित्रिम्
सौमित्रि [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम् । अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥
prayāgamabhitaḥ paśya saumitre dhūmamunnatam | agnerbhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ ||
English Translation
O son of Sumitrā, do you behold the beautiful wreath of smoke that rises in front of Prayāga, sign of the worshipful Fire, and I infer some ascetic to be near.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रयागम्
प्रयाग [mn]
अभितः
अभितस् [ind]
पश्य
पश् [4. Ā.]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
धूमम्
धूम [mn]
उन्नतम्
उन्नम् [1. Ā.]
अग्नेर्
अग्नि [m]
भगवतः
भगवत् [adj]
केतुं
केतु [m]
मन्ये
मन् [8. P.]
संनिहितो
संनिधा [3. Ā.]
मुनिः
मुनि [m]
नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् । तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥
nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayorvayam | tathā hi śrūyate śambdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ ||
English Translation
For certain we have arrived at the confluence of the Gangā and the Yamunā; and it is for this that we hear the roar of the waters produced by the rushing of them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नूनं
नूनम् [ind]
प्राप्ताः
प्राप् [1. P.]
स्म
स्म [ind]
सम्भेदं
सम्भेद [m]
गङ्गायमुनयोर्
गङ्गा [f]
गङ्गायमुनयोर्
यमुना [f]
वयम्
मद् [pron]
तथा
तथा [ind]
हि
हि [ind]
श्रूयते
श्रु [4. P.]
शब्दो
शब्द [m]
वारिणो
वारि [n]
वारिघट्टितः
वारि [n]
वारिघट्टितः
घट्टय् [10. P.]
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः । भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥
dārūṇi paribhinnāni vanajairupajīvibhiḥ | bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ ||
English Translation
All these various trees with their wood hewn away by foresters are seen in the asylums.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दारूणि
दारु [mn]
परिभिन्नानि
परिभिद् [7. P.]
वनजैर्
वनज [m]
उपजीविभिः
उपजीविन् [adj]
भरद्वाजाश्रमे
भरद्वाज [m]
भरद्वाजाश्रमे
आश्रम [mn]
चैते
च [ind]
चैते
एतद् [pron]
दृश्यन्ते
दृश् [6. P.]
विविधा
विविध [adj]
द्रुमाः
द्रुम [m]
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे । गङ्गायमुनयोः संधौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥
dhanvinau tau sukhaṃ gatvā lambamāne divākare | gaṅgāyamunayoḥ saṃdhau prāpaturnilayaṃ muneḥ ||
English Translation
Thus having proceeded at ease, you bowmen when the sun stood aslant, arrived in the vicinity of the ascetic's residence on the delta of the Yamunā and the Gangā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धन्विनौ
धन्विन् [m]
तौ
तद् [pron]
सुखं
सुखम् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
लम्बमाने
लम्ब् [1. P.]
दिवाकरे
दिवाकर [m]
गङ्गायमुनयोः
गङ्गा [f]
गङ्गायमुनयोः
यमुना [f]
संधौ
संधि [mf]
प्रापतुर्
प्राप् [1. P.]
निलयं
निलय [m]
मुनेः
मुनि [m]
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः । गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥
rāmastvāśramamāsādya trāsayanmṛgapakṣiṇaḥ | gatvā muhūrtamadhvānaṃ bharadvājamupāgamat ||
English Translation
Proceeding awhile on the way, Rāma, in presence of the asylum, came up to Bharadvāja's place, frightening beasts and birds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रामस्
राम [m]
त्व्
तु [ind]
आश्रमम्
आश्रम [mn]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
त्रासयन्
त्रासय् [10. Ā.]
मृगपक्षिणः
मृग [m]
मृगपक्षिणः
पक्षिन् [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
अध्वानं
अध्वन् [m]
भरद्वाजम्
भरद्वाज [m]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
ततस्त्वाश्रममासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ । सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥
tatastvāśramamāsādya munerdarśanakāṅkṣiṇau | sītayānugatau vīrau dūrādevāvatasthatuḥ ||
English Translation
Arriving at the hermitage, the heroes desirous of seeing the ascetic, stood at a distance with Sītā behind them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
त्व्
तु [ind]
आश्रमम्
आश्रम [mn]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
मुनेर्
मुनि [m]
दर्शनकाङ्क्षिणौ
दर्शन [n]
दर्शनकाङ्क्षिणौ
काङ्क्षिन् [adj]
सीतयानुगतौ
सीता [f]
सीतयानुगतौ
अनुगम् [1. Ā.]
वीरौ
वीर [m]
दूराद्
दूर [adj]
एवावतस्थतुः
एव [ind]
एवावतस्थतुः
अवस्था [1. Ā.]
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः । रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥
hutāgnihotraṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgaṃ kṛtāñjaliḥ | rāmaḥ saumitriṇā sārdhaṃ sītayā cābhyavādayat ||
English Translation
And as soon as entering in, that exalted one saw that high-souled anchoret of accomplished vows, who had attained spiritual insight through austerities, sitting surrounded by his disciples after having finished the Agnihotra, Rāma with joined hands saluted him along with Sumitra's son and Sita.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हुताग्निहोत्रं
हु [3. Ā.]
हुताग्निहोत्रं
अग्नि [m]
हुताग्निहोत्रं
होत्र [n]
दृष्ट्वैव
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वैव
एव [ind]
महाभागं
महाभाग [adj]
कृताञ्जलिः
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिः
अञ्जलि [m]
रामः
राम [m]
सौमित्रिणा
सौमित्रि [m]
सार्धं
सार्धम् [ind]
सीतया
सीता [f]
चाभ्यवादयत्
च [ind]
चाभ्यवादयत्
अभिवादय् [10. Ā.]
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः । पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन्रामलक्ष्मणौ ॥
nyavedayata cātmānaṃ tasmai lakṣmaṇapūrvajaḥ | putrau daśarathasyāvāṃ bhagavanrāmalakṣmaṇau ||
English Translation
Lakshmana's elder brother (Rama) introduced himself (to Bharadwaja), O venerable one, we are both sons of Dasaratha, Rama and Lakshmana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न्यवेदयत
निवेदय् [10. Ā.]
चात्मानं
च [ind]
चात्मानं
आत्मन् [m]
तस्मै
तद् [pron]
लक्ष्मणपूर्वजः
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणपूर्वजः
पूर्वज [m]
पुत्रौ
पुत्र [m]
दशरथस्यावां
दशरथ [m]
दशरथस्यावां
मद् [pron]
भगवन्
भगवत् [adj]
रामलक्ष्मणौ
राम [m]
रामलक्ष्मणौ
लक्ष्मण [m]
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा । मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥
bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā | māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanamaninditā ||
English Translation
This blessed one is my consort, Sita, daughter of Janaka. Irreproachable she has followed me to the desolate grove of penance (hermitage).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भार्या
भार्या [f]
ममेयं
मद् [pron]
ममेयं
इदम् [pron]
वैदेही
वैदेही [f]
कल्याणी
कल्याण [adj]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
मां
मद् [pron]
चानुयाता
च [ind]
चानुयाता
अनुया [2. Ā.]
विजनं
विजन [adj]
तपोवनम्
तपस् [n]
तपोवनम्
वन [n]
अनिन्दिता
अनिन्दित [adj]
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुजः प्रियः । अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः ॥
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitriranujaḥ priyaḥ | ayamanvagamadbhrātā vanameva dṛḍhavrataḥ ||
English Translation
This is the son of Sumitra, my beloved younger brother, a man of firm resolve. He has accompanied me when I was sent on exile to the forest by my father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पित्रा
पितृ [m]
प्रव्राज्यमानं
प्रव्राजय् [10. Ā.]
मां
मद् [pron]
सौमित्रिर्
सौमित्रि [m]
अनुजः
अनुज [m]
प्रियः
प्रिय [adj]
अयम्
इदम् [pron]
अन्वगमद्
अनुगम् [1. Ā.]
भ्राता
भ्रातृ [m]
वनम्
वन [n]
एव
एव [ind]
दृढव्रतः
दृढ [adj]
दृढव्रतः
व्रत [n]
पित्रा नियुक्ता भगवन्प्रवेष्यामस्तपोवनम् । धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः ॥
pitrā niyuktā bhagavanpraveṣyāmastapovanam | dharmamevācariṣyāmastatra mūlaphalāśanāḥ ||
English Translation
O revered one, commissioned by my father, I will enter the forest of asceticism, and there subsisting on fruits and roots will practise virtue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पित्रा
पितृ [m]
नियुक्ता
नियुज् [7. Ā.]
भगवन्
भगवत् [adj]
प्रवेक्ष्यामस्
प्रविश् [4. P.]
तपोवनम्
तपस् [n]
तपोवनम्
वन [n]
धर्मम्
धर्म [mn]
एवाचरिष्यामस्
एव [ind]
एवाचरिष्यामस्
आचर् [1. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
मूलफलाशनाः
मूल [mn]
मूलफलाशनाः
फल [n]
मूलफलाशनाः
अशन [n]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः । उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ | upānayata dharmātmā gāmarghyamudakaṃ tataḥ ||
English Translation
Hearing those words of the intelligent prince, that righteous (ascetic) brought a bull* as well as Arghya and water and divers kinds of edibles consisting of wild fruits and roots. *When an eminent guest came to a person's house, as he offered madhuparka, with a bull which was killed for his entertainment
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राजपुत्रस्य
राजन् [m]
राजपुत्रस्य
पुत्र [m]
राजपुत्रस्य
राजन् [m]
राजपुत्रस्य
पुत्र [m]
राजपुत्रस्य
राजन् [m]
राजपुत्रस्य
पुत्र [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
धीमतः
धीमत् [adj]
धीमतः
धीमत् [adj]
उपानयत
उपनी [1. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
गाम्
गो [mf]
अर्घ्यम्
अर्घ्य [n]
उदकं
उदक [n]
ततः
ततस् [ind]
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः । राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः ॥
mṛgapakṣibhirāsīno munibhiśca samantataḥ | rāmamāgatamabhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ ||
English Translation
Then paying homage to Rāma he proceeded by short stages, and asking him, Has your journey been a pleasant one?, the ascetic sat down. And when Rāghava had sat down after receiving the homage, Bharadvāja spoke to him these words fraught with virtue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृगपक्षिभिर्
मृग [m]
मृगपक्षिभिर्
पक्षिन् [m]
आसीनो
आस् [4. P.]
मुनिभिश्
मुनि [m]
च
च [ind]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
रामम्
राम [m]
आगतम्
आगम् [6. P.]
अभ्यर्च्य
अभ्यर्चय् [10. Ā.]
स्वागतेनाह
स्वागत [n]
स्वागतेनाह
अह् [1. P.]
तं
तद् [pron]
मुनिः
मुनि [m]
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं सराघवम् । भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥
pratigṛhya ca tāmarcāmupaviṣṭaṃ sarāghavam | bharadvājo'bravīdvākyaṃ dharmayuktamidaṃ tadā ||
English Translation
Then paying homage to Rāma he proceeded by short stages, and asking him, Has your journey been a pleasant one?, the ascetic sat down. And when Rāghava had sat down after receiving the homage, Bharadvāja spoke to him these words fraught with virtue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
च
च [ind]
ताम्
तद् [pron]
अर्चाम्
अर्चा [f]
उपविष्टं
उपविश् [6. P.]
सराघवम्
स [ind]
सराघवम्
राघव [m]
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वाक्यं
वाक्य [n]
धर्मयुक्तम्
धर्म [mn]
धर्मयुक्तम्
युज् [6. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
तदा
तदा [ind]
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम् । श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम् ॥
cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvāmihāgatam | śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanamakāraṇam ||
English Translation
O Kākutstha, I behold you come after a long time. I have heard of your causeless exile.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चिरस्य
चिरस्य [ind]
खलु
खलु [ind]
काकुत्स्थ
काकुत्स्थ [m]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
इहागतम्
इह [ind]
इहागतम्
आगम् [6. P.]
श्रुतं
श्रु [4. P.]
तव
त्वद् [pron]
मया
मद् [pron]
चेदं
च [ind]
चेदं
इदम् [pron]
विवासनम्
विवासन [n]
अकारणम्
अकारण [adj]
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे । पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भगान्सुखम् ॥
avakāśo vivikto'yaṃ mahānadyoḥ samāgame | puṇyaśca ramaṇīyaśca vasatviha bhagānsukham ||
English Translation
This spot at the meeting of the mighty rivers is lonely, sacred and charming. Do you dwell here happily.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवकाशो
अवकाश [m]
विविक्तो
विविक्त [adj]
ऽयं
इदम् [pron]
महानद्योः
महानदी [f]
समागमे
समागम [m]
पुण्यश्
पुण्य [adj]
च
च [ind]
रमणीयश्
रमणीय [adj]
च
च [ind]
वसत्व्
वस् [2. P.]
इह
इह [ind]
भवान्
भवत् [adj]
सुखम्
सुखम् [ind]
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः । प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥
evamuktastu vacanaṃ bharadvājena rāghavaḥ | pratyuvāca śubhaṃ vākyaṃ rāmaḥ sarvahite rataḥ ||
English Translation
Thus addressed by Bharadvāja, that descendant of Raghu, Rāma intent on the welfare of all, answered in auspicious words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
वचनं
वचन [n]
भरद्वाजेन
भरद्वाज [m]
राघवः
राघव [m]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
शुभं
शुभ [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
रामः
राम [m]
सर्वहिते
सर्व [pron]
सर्वहिते
हित [n]
रतः
रम् [4. Ā.]
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः । आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः । अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥
bhagavannita āsannaḥ paurajānapado janaḥ | āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ | anena kāraṇenāhamiha vāsaṃ na rocaye ||
English Translation
O reverend one, I apprehend that, living hard by, the inhabitants of the city and the provinces, thinking me as easily to be seen, will come to this asylum desirous of beholding me and Vaidehī. It is for this reason that living at this place does not recommended itself to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगवन्न्
भगवत् [adj]
इत
इतस् [ind]
आसन्नः
आसद् [2. P.]
पौरजानपदो
पौर [m]
पौरजानपदो
जानपद [m]
जनः
जन [m]
आगमिष्यति
आगम् [6. P.]
वैदेहीं
वैदेही [f]
मां
मद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
प्रेक्षको
प्रेक्षक [adj]
जनः
जन [m]
अनेन
इदम् [pron]
कारणेनाहम्
कारण [n]
कारणेनाहम्
मद् [pron]
इह
इह [ind]
वासं
वास [m]
न
न [ind]
रोचये
रोचय् [10. Ā.]
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् । रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥
ekānte paśya bhagavannāśramasthānamuttamam | ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā ||
English Translation
Do you, O worshipful one, hit upon a retired and agreeable asylum where Janaka's daughter worthy of happiness, will pass her days pleasantly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकान्ते
एकान्त [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
भगवन्न्
भगवत् [adj]
आश्रमस्थानम्
आश्रम [mn]
आश्रमस्थानम्
स्थान [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
रमते
रम् [4. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
वैदेही
वैदेही [f]
सुखार्हा
सुख [n]
सुखार्हा
अर्ह [adj]
जनकात्मजा
जनकात्मजा [f]
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः । राघवस्य ततो वाक्यमर्थ ग्राहकमब्रवीत् ॥
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharadvājo mahāmuniḥ | rāghavasya tato vākyamartha grāhakamabravīt ||
English Translation
Hearing this auspicious speech of Rāghava, that eminent anchoret Bharadvāja said these words calculated to serve Rāma's purpose.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्
एतद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
शुभं
शुभ [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
राघवस्य
राघव [m]
ततो
ततस् [ind]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अर्थग्राहकम्
अर्थ [mn]
अर्थग्राहकम्
ग्राहक [adj]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यस्मिन्निवत्स्यसि । महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुख दर्शनः ॥
daśakrośa itastāta giriryasminnivatsyasi | maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukha darśanaḥ ||
English Translation
O my son ten krosas (about twenty miles) from here is a mountain wellknown as Chitrakuta, resembling 'Gandhamadana'. That mountain frequented by maharshis is sacred. It looks pleasant from all sides. Monkeys, apes and bears wander there and it is an appropriate place for you to live in.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दशक्रोश
दशन् [adj]
दशक्रोश
क्रोश [m]
इतस्
इतस् [ind]
तात
तात [m]
गिरिर्
गिरि [m]
यस्मिन्
यद् [pron]
निवत्स्यसि
निवस् [1. Ā.]
महर्षिसेवितः
महत् [adj]
महर्षिसेवितः
ऋषि [m]
महर्षिसेवितः
सेव् [4. P.]
पुण्यः
पुण्य [adj]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
सुखदर्शनः
सुख [adj]
सुखदर्शनः
दर्शन [n]
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः । चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ | citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ ||
English Translation
Ten Krosas hence, my child, is the mountain where you shall dwell. it is inhabited by maharsis, and is sacred, and picturesque throughout, abounding in Golāngulas, monkeys, and bears, known by the name of Citrakuta, resembling Gandhamädana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोलाङ्गूलानुचरितो
गोलाङ्गूल [m]
गोलाङ्गूलानुचरितो
अनुचर् [1. Ā.]
वानरर्क्षनिषेवितः
वानर [m]
वानरर्क्षनिषेवितः
ऋक्ष [m]
वानरर्क्षनिषेवितः
निषेव् [1. Ā.]
चित्रकूट
चित्रकूट [m]
इति
इति [ind]
ख्यातो
ख्या [4. P.]
गन्धमादनसंनिभः
गन्धमादन [m]
गन्धमादनसंनिभः
संनिभ [adj]
यावता चित्र कूटस्य नरः शृङ्गाण्यवेक्षते । कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥
yāvatā citra kūṭasya naraḥ śṛṅgāṇyavekṣate | kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ ||
English Translation
On beholding the peaks of Citrakuța, one reaps welfare, and ignorance does not envelope one's mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावता
यावत् [adj]
चित्रकूटस्य
चित्रकूट [m]
नरः
नर [m]
शृङ्गाण्य्
शृङ्ग [n]
अवेक्षते
अवेक्ष् [1. P.]
कल्याणानि
कल्याण [adj]
समाधत्ते
समाधा [1. P.]
न
न [ind]
पापे
पाप [n]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
मनः
मनस् [n]
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् । तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥
ṛṣayastatra bahavo vihṛtya śaradāṃ śatam | tapasā divamārūḍhāḥ kapālaśirasā saha ||
English Translation
There innumerable saints with the hair of their heads rendered white like skulls, having spent hundreds of years, have through austerities ascended heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषयस्
ऋषि [m]
तत्र
तत्र [ind]
बहवो
बहु [adj]
विहृत्य
विहृ [1. Ā.]
शरदां
शरद् [f]
शतम्
शत [mn]
तपसा
तपस् [n]
दिवम्
दिव् [m]
आरूढाः
आरुह् [6. Ā.]
कपालशिरसा
कपालशिरस् [m]
सह
सह [ind]
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् । इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥
praviviktamahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham | iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha ||
English Translation
That solitary spot I deem as one which will make a happy residence for you. O Rāma, do you, for living out the term of your banishment, dwell either here or with me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविविक्तम्
प्रविविक्त [adj]
अहं
मद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
तं
तद् [pron]
वासं
वास [m]
भवतः
भवत् [adj]
सुखम्
सुख [adj]
इह
इह [ind]
वा
वा [ind]
वनवासाय
वन [n]
वनवासाय
वास [m]
वस
वस् [2. P.]
राम
राम [m]
मया
मद् [pron]
सह
सह [ind]
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् । सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥
sa rāmaṃ sarvakāmaistaṃ bharadvājaḥ priyātithim | sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit ||
English Translation
Bharadvāja entertained his welcome guest, Rāma, along with his wife and brother by extending towards them every rite of hospitality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
रामं
राम [m]
सर्वकामैस्
सर्व [pron]
सर्वकामैस्
काम [m]
तं
तद् [pron]
भरद्वाजः
भरद्वाज [m]
प्रियातिथिम्
प्रिय [adj]
प्रियातिथिम्
अतिथि [m]
सभार्यं
स [ind]
सभार्यं
भार्या [f]
सह
सह [ind]
च
च [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
प्रतिजग्राह
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
धर्मवित्
धर्म [mn]
धर्मवित्
विद् [adj]
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः । प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣimupeyuṣaḥ | prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ ||
English Translation
At Prayāga Rāma having obtained the company of that Maharși, and discoursing on a variety of sacred topics, the night came on.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
प्रयागे
प्रयाग [mn]
रामस्य
राम [m]
तं
तद् [pron]
महर्षिम्
महत् [adj]
महर्षिम्
ऋषि [m]
उपेयुषः
उपे [2. Ā.]
प्रपन्ना
प्रपद् [4. P.]
रजनी
रजनी [f]
पुण्या
पुण्य [adj]
चित्राः
चित्र [adj]
कथयतः
कथय् [10. Ā.]
कथाः
कथा [f]
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत् । उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥
prabhātāyāṃ rajanyāṃ tu bharadvājamupāgamat | uvāca naraśārdūlo muniṃ jvalitatejasam ||
English Translation
When the night had passed away and day dawned, (Rāma) approached Bharadvāja, and that chief of men addressed that ascetic of flaming energy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रभातायां
प्रभा [2. P.]
रजन्यां
रजनी [f]
तु
तु [ind]
भरद्वाजम्
भरद्वाज [m]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
उवाच
वच् [2. P.]
नरशार्दूलो
नर [m]
नरशार्दूलो
शार्दूल [m]
मुनिं
मुनि [m]
ज्वलिततेजसम्
ज्वल् [1. Ā.]
ज्वलिततेजसम्
तेजस् [n]
शर्वरीं भवनन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे । उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥
śarvarīṃ bhavanannadya satyaśīla tavāśrame | uṣitāḥ smeha vasatimanujānātu no bhavān ||
English Translation
O reverend sire of truthful character, we have here in your asylum spent the night. Do you now permit us to set forward (for Citrakuta).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शर्वरीं
शर्वरी [f]
भवन्न्
भवत् [adj]
अद्य
अद्य [ind]
सत्यशील
सत्य [n]
सत्यशील
शील [mn]
तवाश्रमे
त्वद् [pron]
तवाश्रमे
आश्रम [mn]
उषिताः
वस् [2. P.]
स्मेह
स्म [ind]
स्मेह
इह [ind]
वसतिम्
वसति [f]
अनुजानातु
अनुज्ञा [9. Ā.]
नो
मद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् । मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥
rātryāṃ tu tasyāṃ vyuṣṭāyāṃ bharadvājo'bravīdidam | madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha ||
English Translation
When the night came to a close, Bharadwaja said (to Rama): You may proceed to Chitrakuta which abounds in roots, fruits and honey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रात्र्यां
रात्रि [f]
तु
तु [ind]
तस्यां
तद् [pron]
व्युष्टायां
विवस् [6. P.]
भरद्वाजो
भरद्वाज [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इदम्
इदम् [pron]
मधुमूलफलोपेतं
मधु [n]
मधुमूलफलोपेतं
मूल [mn]
मधुमूलफलोपेतं
फल [n]
मधुमूलफलोपेतं
उपे [2. Ā.]
चित्रकूटं
चित्रकूट [m]
व्रजेति
व्रज् [1. Ā.]
व्रजेति
इति [ind]
ह
ह [ind]
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः । विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ | vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava ||
English Translation
You will see, O Rama, herds of elephants and deer ranging in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
कुञ्जरयूथानि
कुञ्जर [m]
कुञ्जरयूथानि
यूथ [mn]
मृगयूथानि
मृग [m]
मृगयूथानि
यूथ [mn]
चाभितः
च [ind]
चाभितः
अभितस् [ind]
विचरन्ति
विचर् [1. Ā.]
वनान्तेषु
वनान्त [m]
तानि
तद् [pron]
द्रक्ष्यसि
दृश् [6. P.]
राघव
राघव [m]
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनै;र्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् । मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः; सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम् ॥
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanai;rvināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam | mṛgaiśca mattairbahubhiśca kuñjaraiḥ; suramyamāsādya samāvasāśramam ||
English Translation
Delighted with the notes of joyous Koyastivas and coels, and the cries of deer and coundess mad elephants, do you, arriving at the auspicious mountain, reside at the romantic asylum.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्
प्रहृष् [4. Ā.]
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्
कोयष्टिक [m]
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्
कोकिल [m]
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्
स्वन [m]
विनादितं
विनादय् [10. P.]
तं
तद् [pron]
वसुधाधरं
वसुधा [f]
वसुधाधरं
धर [adj]
शिवम्
शिव [adj]
मृगैश्
मृग [m]
च
च [ind]
मत्तैर्
मद् [3. P.]
बहुभिश्
बहु [adj]
च
च [ind]
कुञ्जरैः
कुञ्जर [m]
सुरम्यम्
सु [ind]
सुरम्यम्
रम्य [adj]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
समावसाश्रमम्
समावस् [1. P.]
समावसाश्रमम्
आश्रम [mn]