Śalyaparva Adhyāya 40
शल्यपर्व • अध्यायः 40
Śalyaparva Adhyāya 40 of the classical Mahābhārata with 36 verses.
Total: 36 Verses
•
Citations: MBh 9.40.1–36
•
250 Lexicon Terms
ब्रह्मयोनिभिराकीर्णं जगाम यदुनन्दनः । यत्र दाल्भ्यो बको राजन्पश्वर्थं सुमहातपाः । जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं वैचित्रवीर्यिणः ॥
English Translation
Vaishampayana said "That delighter of the Yadus then proceeded to the hermitage (of Vaka) resonant with the chaunting of the Vedas. There the great ascetic, O king, named Dalvya-vaka, poured the kingdom of Dhritarashtra, the son of Vichitravirya, as a libation (on the sacrificial fire). By practising hard penances he emaciated his own body. The greatly energetic and virtuous Rishi did it being worked up with great wrath.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मयोनिभिर्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मयोनिभिर्
योनि [mf]
आकीर्णं
आकृ [6. P.]
जगाम
गम् [6. Ā.]
यदुनन्दनः
यदु [m]
यदुनन्दनः
नन्दन [m]
यत्र
यत्र [ind]
दाल्भ्यो
दाल्भ्य [m]
बको
बक [m]
राजन्
राजन् [m]
पश्वर्थं
पशु [m]
पश्वर्थं
अर्थ [mn]
सुमहातपाः
सु [ind]
सुमहातपाः
महत् [adj]
सुमहातपाः
तपस् [n]
जुहाव
हु [3. Ā.]
धृतराष्ट्रस्य
धृतराष्ट्र [m]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
वैचित्रवीर्यिणः
वैचित्रवीर्यिन् [m]
तपसा घोररूपेण कर्शयन्देहमात्मनः । क्रोधेन महताविष्टो धर्मात्मा वै प्रतापवान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपसा
तपस् [n]
घोररूपेण
घोर [adj]
घोररूपेण
रूप [n]
कर्शयन्
कर्शय् [10. P.]
देहम्
देह [mn]
आत्मनः
आत्मन् [m]
क्रोधेन
क्रोध [m]
महताविष्टो
महत् [adj]
महताविष्टो
आविश् [6. Ā.]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
वै
वै [ind]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
पुरा हि नैमिषेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके । वृत्ते विश्वजितोऽन्ते वै पाञ्चालानृषयोऽगमन् ॥
English Translation
Formerly the Rishis, living in the Naimisha forest, had celebrated a sacrifice extending over twelve years. In the course of that sacrifice, after a particular one called Vishvajit had been completed, the Rishis started for the country of the Panchalas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्तमाने
वृत् [3. P.]
सुबहुले
सु [ind]
सुबहुले
बहुल [adj]
सत्रे
सत्त्र [n]
द्वादशवार्षिके
द्वादशन् [adj]
द्वादशवार्षिके
वार्षिक [adj]
वृत्ते
वृत् [3. P.]
विश्वजितो
विश्वजित् [m]
ऽन्ते
अन्त [m]
वै
वै [ind]
पाञ्चालान्
पाञ्चाल [m]
ऋषयो
ऋषि [m]
ऽगमन्
गम् [6. Ā.]
तत्रेश्वरमयाचन्त दक्षिणार्थं मनीषिणः । बलान्वितान्वत्सतरान्निर्व्याधीनेकविंशतिम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रेश्वरम्
तत्र [ind]
तत्रेश्वरम्
ईश्वर [m]
अयाचन्त
याच् [1. Ā.]
दक्षिणार्थं
दक्षिणा [f]
दक्षिणार्थं
अर्थ [mn]
मनीषिणः
मनीषिन् [adj]
बलान्वितान्
बल [mn]
बलान्वितान्
अन्वित [adj]
वत्सतरान्निर्व्याधीन्
वत्सतर [m]
वत्सतरान्निर्व्याधीन्
निर्व्याधि [adj]
एकविंशतिम्
एकविंशति [f]
तानब्रवीद्बको वृद्धो विभजध्वं पशूनिति । पशूनेतानहं त्यक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तान्
तद् [pron]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
बको
बक [m]
वृद्धो
वृद्ध [adj]
विभजध्वं
विभज् [1. Ā.]
पशून्
पशु [m]
इति
इति [ind]
पशून्
पशु [m]
एतान्
एतद् [pron]
अहं
मद् [pron]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
भिक्षिष्ये
भिक्ष् [1. P.]
राजसत्तमम्
राजन् [m]
राजसत्तमम्
सत्तम [adj]
एवमुक्त्वा ततो राजन्नृषीन्सर्वान्प्रतापवान् । जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं ब्राह्मणोत्तमः ॥
English Translation
Saying it the greatly energetic Vaka, that best of Brahmanas, then went to the palace of Dhritarashtra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
ततो
ततस् [ind]
राजन्न्
राजन् [m]
ऋषीन्
ऋषि [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
धृतराष्ट्रस्य
धृतराष्ट्र [m]
भवनं
भवन [n]
ब्राह्मणोत्तमः
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणोत्तमः
उत्तम [adj]
स समीपगतो भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । अयाचत पशून्दाल्भ्यः स चैनं रुषितोऽब्रवीत् ॥
English Translation
Going before Dhritarashtra, Dalvya begged some animals of him. Finding that some of his kine had died without any cause, the king angrily said to him-"Wretch of a Brahmana, take, if you wish, these (dead) kine.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
समीपगतो
समीप [n]
समीपगतो
गम् [6. Ā.]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
धृतराष्ट्रं
धृतराष्ट्र [m]
जनेश्वरम्
जनेश्वर [m]
अयाचत
याच् [1. Ā.]
पशून्
पशु [m]
दाल्भ्यः
दाल्भ्य [m]
स
तद् [pron]
चैनं
च [ind]
चैनं
एनद् [pron]
रुषितो
रुष् [6. P.]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास्तदा नृपसत्तम । एतान्पशून्नय क्षिप्रं ब्रह्मबन्धो यदीच्छसि ॥
English Translation
Going before Dhritarashtra, Dalvya begged some animals of him. Finding that some of his kine had died without any cause, the king angrily said to him-"Wretch of a Brahmana, take, if you wish, these (dead) kine.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदृच्छया
यदृच्छा [f]
मृता
मृ [4. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
गास्तदा
गो [mf]
गास्तदा
तदा [ind]
नृपसत्तम
नृप [m]
नृपसत्तम
सत्तम [adj]
एतान्
एतद् [pron]
पशून्नय
पशु [m]
पशून्नय
नी [2. P.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
ब्रह्मबन्धो
ब्रह्मबन्धु [m]
यदीच्छसि
यदि [ind]
यदीच्छसि
इष् [1. P.]
ऋषिस्त्वथ वचः श्रुत्वा चिन्तयामास धर्मवित् । अहो बत नृशंसं वै वाक्यमुक्तोऽस्मि संसदि ॥
English Translation
Hearing these words, the dutiful Rishi thught-Alas, he has spoken cruel words to me in the assembly.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषिस्त्वथ
ऋषि [m]
ऋषिस्त्वथ
तु [ind]
ऋषिस्त्वथ
अथ [ind]
वचः
वचस् [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
धर्मवित्
धर्म [mn]
धर्मवित्
विद् [adj]
अहो
अहो [ind]
बत
बत [ind]
नृशंसं
नृशंस [adj]
वै
वै [ind]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उक्तो
वच् [2. P.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
संसदि
संसद् [f]
चिन्तयित्वा मुहूर्तं च रोषाविष्टो द्विजोत्तमः । मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः ॥
English Translation
Having thought thus, thus, that best of Brahmanas, filled with rage, made up his mind for destroying king Dhritarashtra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चिन्तयित्वा
चिन्तय् [10. Ā.]
मुहूर्तं
मुहूर्त [mn]
स
तद् [pron]
बाष्पपूर्णेक्षणः
बाष्प [mn]
बाष्पपूर्णेक्षणः
पृ [9. Ā.]
बाष्पपूर्णेक्षणः
ईक्षण [n]
श्वसन्
श्वस् [1. Ā.]
मतिं
मति [f]
चक्रे
कृ [2. Ā.]
विनाशाय
विनाश [m]
धृतराष्ट्रस्य
धृतराष्ट्र [m]
भूपतेः
भूपति [m]
स उत्कृत्य मृतानां वै मांसानि द्विजसत्तमः । जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
उत्कृत्य
उत्कृत् [6. Ā.]
मृतानां
मृ [4. Ā.]
वै
वै [ind]
मांसानि
मांस [n]
द्विजसत्तमः
द्विजसत्तम [m]
जुहाव
हु [3. Ā.]
धृतराष्ट्रस्य
धृतराष्ट्र [m]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
वैचित्रवीर्यिणः
वैचित्रवीर्यिन् [m]
अवकीर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वाल्य पावकम् । बको दाल्भ्यो महाराज नियमं परमास्थितः । स तैरेव जुहावास्य राष्ट्रं मांसैर्महातपाः ॥
English Translation
Cutting the flesh from the dead animals, that best of Rishis, having lighted a sacrificial fire on the tirtha of the Sarasvati, poured those pieces as libations for the destruction of king Dhritarashtra's kingdom. The great ascetic Dalvya-vaka, O king poured Dhritarashtra's kingdom as a libation on the fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवकीर्णे
अवकृ [6. Ā.]
सरस्वत्यास्तीर्थे
सरस्वती [f]
सरस्वत्यास्तीर्थे
तीर्थ [mn]
प्रज्वाल्य
प्रज्वालय् [10. P.]
पावकम्
पावक [m]
बको
बक [m]
दाल्भ्यो
दाल्भ्य [m]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
नियमं
नियम [m]
परम्
पर [pron]
आस्थितः
आस्था [1. Ā.]
स
तद् [pron]
तैर्
तद् [pron]
एव
एव [ind]
जुहावास्य
हु [3. Ā.]
जुहावास्य
इदम् [pron]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
मांसैर्
मांस [n]
महातपाः
महत् [adj]
महातपाः
तपस् [n]
तस्मिंस्तु विधिवत्सत्रे संप्रवृत्ते सुदारुणे । अक्षीयत ततो राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव ॥
English Translation
Upon the commencement of that dreadful sacrifice with proper rites, the kingdom of Dhritarashtra, O king, began to dwindle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
युद्धे
युद्ध [n]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
सम्प्रवृत्ते
सम्प्रवृत् [1. Ā.]
सुदारुणे
सु [ind]
सुदारुणे
दारुण [adj]
अक्षीयत
क्षि [9. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
धृतराष्ट्रस्य
धृतराष्ट्र [m]
पार्थिव
पार्थिव [m]
छिद्यमानं यथानन्तं वनं परशुना विभो । बभूवापहतं तच्चाप्यवकीर्णमचेतनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
छिद्यमानं
छिद् [1. P.]
यथानन्तं
यथा [ind]
यथानन्तं
अनन्त [adj]
वनं
वन [n]
परशुना
परशु [m]
विभो
विभु [adj]
बभूवापहतं
भू [1. Ā.]
बभूवापहतं
अपहन् [2. Ā.]
तच्चाप्यवकीर्णम्
तद् [pron]
तच्चाप्यवकीर्णम्
च [ind]
तच्चाप्यवकीर्णम्
अपि [ind]
तच्चाप्यवकीर्णम्
अवकृ [6. Ā.]
अचेतनम्
अचेतन [adj]
दृष्ट्वा तदवकीर्णं तु राष्ट्रं स मनुजाधिपः । बभूव दुर्मना राजंश्चिन्तयामास च प्रभुः ॥
English Translation
Seeing his kingdom thus afflicted the power king became very depressed and anxious.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तद्
तद् [pron]
अवकीर्णं
अवकृ [6. Ā.]
तु
तु [ind]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
स
तद् [pron]
मनुजाधिपः
मनुज [m]
मनुजाधिपः
अधिप [m]
बभूव
भू [1. Ā.]
दुर्मना
दुर्मनस् [adj]
राजंश्चिन्तयामास
राजन् [m]
राजंश्चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
च
च [ind]
प्रभुः
प्रभु [adj]
मोक्षार्थमकरोद्यत्नं ब्राह्मणैः सहितः पुरा । अथासौ पार्थिवः खिन्नस्ते च विप्रास्तदा नृप ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मोक्षार्थम्
मोक्ष [m]
मोक्षार्थम्
अर्थ [mn]
अकरोद्
कृ [2. Ā.]
यत्नं
यत्न [m]
ब्राह्मणैः
ब्राह्मण [m]
सहितः
सहित [adj]
पुरा
पुरा [ind]
अथासौ
अथ [ind]
अथासौ
अदस् [pron]
पार्थिवः
पार्थिव [m]
खिन्नस्ते
खिद् [4. P.]
खिन्नस्ते
तद् [pron]
च
च [ind]
विप्रास्तदा
विप्र [m]
विप्रास्तदा
तदा [ind]
नृप
नृप [m]
यदा चापि न शक्नोति राष्ट्रं मोचयितुं नृप । अथ वैप्राश्निकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय ॥
English Translation
The king became very much depressed. The Brahmanas also, O sinless one, became filled with grief. When at last the king failed to save his kingdom, he consulted the ministers, O Janamejaya, (about the remedy). The minister reminded him of the evil he had done regarding the dead kine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
न
न [ind]
शक्नोति
शक् [4. P.]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
मोचयितुं
मोचय् [10. Ā.]
नृप
नृप [m]
अथ
अथ [ind]
वैप्राश्निकांस्तत्र
वैप्राश्निक [m]
वैप्राश्निकांस्तत्र
तत्र [ind]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
जनमेजय
जनमेजय [m]
ततो वैप्राश्निकाः प्राहुः पशुविप्रकृतस्त्वया । मांसैरभिजुहोतीति तव राष्ट्रं मुनिर्बकः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
वैप्राश्निकाः
वैप्राश्निक [m]
प्राहुः
प्राह् [1. P.]
पशुविप्रकृतस्त्वया
पशु [m]
पशुविप्रकृतस्त्वया
विप्रकृ [8. Ā.]
पशुविप्रकृतस्त्वया
त्वद् [pron]
मांसैर्
मांस [n]
अभिजुहोतीति
अभिहु [3. P.]
अभिजुहोतीति
इति [ind]
तव
त्वद् [pron]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
मुनिर्
मुनि [m]
बकः
बक [m]
तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य क्षयो महान् । तस्यैतत्तपसः कर्म येन ते ह्यनयो महान् । अपां कुञ्जे सरस्वत्यास्तं प्रसादय पार्थिव ॥
English Translation
This is the fruit of ascetic rites. Thence is this great calamity! Go, O king and propitiate that Rishi who is living on the bank of the Sarasvati.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेन
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
हूयमानस्य
हु [3. Ā.]
राष्ट्रस्यास्य
राष्ट्र [mn]
राष्ट्रस्यास्य
इदम् [pron]
क्षयो
क्षय [m]
महान्
महत् [adj]
तस्यैतत्
तद् [pron]
तस्यैतत्
एतद् [pron]
तपसः
तपस् [n]
कर्म
कर्मन् [n]
येन
यद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ह्यनयो
हि [ind]
ह्यनयो
अनय [m]
महान्
महत् [adj]
अवकीर्णे
अवकृ [6. Ā.]
सरस्वत्यास्तीर्थे
सरस्वती [f]
सरस्वत्यास्तीर्थे
तीर्थ [mn]
प्रज्वाल्य
प्रज्वालय् [10. P.]
पावकम्
पावक [m]
सरस्वतीं ततो गत्वा स राजा बकमब्रवीत् । निपत्य शिरसा भूमौ प्राञ्जलिर्भरतर्षभ ॥
English Translation
Going to the bank of Sarasvati, the king fell at his feet, touched them with his head, joined his hands and said-"I propitiate you, O worshipful one, forgive me for my crime.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सरस्वतीं
सरस्वती [f]
ततो
ततस् [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
बकम्
बक [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
निपत्य
निपत् [1. Ā.]
शिरसा
शिरस् [n]
भूमौ
भूमि [f]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
प्रसादये त्वा भगवन्नपराधं क्षमस्व मे । मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः । त्वं गतिस्त्वं च मे नाथः प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥
English Translation
I am an insensate fool, a wretch filled with avarice. You are my refuge and protector, you should extend to me your favour.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रसादये
प्रसादय् [10. Ā.]
त्वा
त्वद् [pron]
भगवन्न्
भगवत् [adj]
अपराधं
अपराध [m]
क्षमस्व
क्षम् [1. P.]
मे
मद् [pron]
मम
मद् [pron]
दीनस्य
दीन [adj]
लुब्धस्य
लुभ् [4. Ā.]
मौर्ख्येण
मौर्ख्य [n]
हतचेतसः
हतचेतस् [adj]
तथा
तथा [ind]
वयं
मद् [pron]
लोकगुरो
लोक [m]
लोकगुरो
गुरु [m]
प्रसादं
प्रसाद [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
तं तथा विलपन्तं तु शोकोपहतचेतसम् । दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तच्च व्यमोचयत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
विलपन्तं
विलप् [4. P.]
तु
तु [ind]
शोकोपहतचेतसम्
शोक [m]
शोकोपहतचेतसम्
उपहन् [2. P.]
शोकोपहतचेतसम्
चेतस् [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तस्य
तद् [pron]
कृपा
कृपा [f]
जज्ञे
जन् [4. P.]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
तच्च
तद् [pron]
तच्च
च [ind]
व्यमोचयत्
विमोचय् [10. Ā.]
ऋषिः प्रसन्नस्तस्याभूत्संरम्भं च विहाय सः । मोक्षार्थं तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनराहुतिम् ॥
English Translation
The Rishi became pleased with him and cast off his anger. For freeing his kingdom, the sage again poured libations on the fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषिः
ऋषि [m]
प्रसन्नस्तस्याभूत्
प्रसद् [1. Ā.]
प्रसन्नस्तस्याभूत्
तद् [pron]
प्रसन्नस्तस्याभूत्
भू [1. Ā.]
संरम्भं
संरम्भ [m]
च
च [ind]
विहाय
विहा [3. Ā.]
सः
तद् [pron]
मोक्षार्थं
मोक्ष [m]
मोक्षार्थं
अर्थ [mn]
तस्य
तद् [pron]
राष्ट्रस्य
राष्ट्र [mn]
जुहाव
हु [3. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
आहुतिम्
आहुति [f]
मोक्षयित्वा ततो राष्ट्रं प्रतिगृह्य पशून्बहून् । हृष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनरेव हि ॥
English Translation
Having freed the kingdom from calamities and taken many kine as a gift he became pleased at heart and once more proceeded to the Naimisha forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मोक्षयित्वा
मोक्षय् [10. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
पशून्
पशु [m]
बहून्
बहु [adj]
हृष्टात्मा
हृष् [1. P.]
हृष्टात्मा
आत्मन् [m]
नैमिषारण्यं
नैमिष [n]
नैमिषारण्यं
अरण्य [n]
जगाम
गम् [6. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
हि
हि [ind]
धृतराष्ट्रोऽपि धर्मात्मा स्वस्थचेता महामनाः । स्वमेव नगरं राजा प्रतिपेदे महर्द्धिमत् ॥
English Translation
The liberal and righteous king Dhrutarashtra, with a cheerful heart, returned to his own prosperous capital.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धृतराष्ट्रो
धृतराष्ट्र [m]
ऽपि
अपि [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
स्वस्थचेता
स्वस्थ [adj]
स्वस्थचेता
चेतस् [n]
महामनाः
महत् [adj]
महामनाः
मनस् [n]
स्वम्
स्व [adj]
एव
एव [ind]
नगरं
नगर [mn]
राजा
राजन् [m]
प्रतिपेदे
प्रतिपद् [4. P.]
महर्द्धिमत्
महत् [adj]
महर्द्धिमत्
ऋद्धिमत् [adj]
तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिरुदारधीः । असुराणामभावाय भावाय च दिवौकसाम् ॥
English Translation
In that tirtha, for the destruction of the Asuras and the prosperity of the celestials Brihaspati also poured libations on the sacrificial fire, with the aid of flesh. Upon this, the Asuras began to waste away and were killed by the celestials, filled with desire of victory, in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
तीर्थे
तीर्थ [mn]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
बृहस्पतिर्
बृहस्पति [m]
उदारधीः
उदार [adj]
उदारधीः
धी [f]
असुराणाम्
असुर [m]
अभावाय
अभाव [m]
भावाय
भाव [m]
च
च [ind]
दिवौकसाम्
दिवौकस् [m]
मांसैरपि जुहावेष्टिमक्षीयन्त ततोऽसुराः । दैवतैरपि संभग्ना जितकाशिभिराहवे ॥
English Translation
In that tirtha, for the destruction of the Asuras and the prosperity of the celestials Brihaspati also poured libations on the sacrificial fire, with the aid of flesh. Upon this, the Asuras began to waste away and were killed by the celestials, filled with desire of victory, in battle.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मांसैर्
मांस [n]
अपि
अपि [ind]
जुहावेष्टिम्
हु [3. Ā.]
जुहावेष्टिम्
इष्टि [f]
अक्षीयन्त
क्षि [9. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
ऽसुराः
असुर [m]
दैवतैर्
दैवत [n]
अपि
अपि [ind]
संभग्ना
सम्भञ्ज् [7. P.]
जितकाशिभिर्
जितकाशिन् [adj]
आहवे
आहव [m]
तत्रापि विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः । वाजिनः कुञ्जरांश्चैव रथांश्चाश्वतरीयुतान् ॥
English Translation
Having with due rites given to the Brahmanas horses and elephants and vehicles with mules yoked to them and precious jewels and immense wealth and profuse corn, the illustrious and mighty-armed Rama then proceeded, O king, to the tirtha called Yayata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
विधिवद्
विधिवत् [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
विप्रेभ्यो
विप्र [m]
रत्नसंचयान्
रत्न [mn]
रत्नसंचयान्
संचय [m]
वाजिनः
वाजिन् [m]
कुञ्जरांश्चैव
कुञ्जर [m]
कुञ्जरांश्चैव
च [ind]
कुञ्जरांश्चैव
एव [ind]
रथांश्चाश्वतरीयुतान्
रथ [m]
रथांश्चाश्वतरीयुतान्
च [ind]
रथांश्चाश्वतरीयुतान्
अश्वतरी [f]
रथांश्चाश्वतरीयुतान्
युत [adj]
रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम् । ययौ तीर्थं महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते ॥
English Translation
Having with due rites given to the Brahmanas horses and elephants and vehicles with mules yoked to them and precious jewels and immense wealth and profuse corn, the illustrious and mighty-armed Rama then proceeded, O king, to the tirtha called Yayata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रत्नानि
रत्न [mn]
च
च [ind]
महार्हाणि
महार्ह [adj]
धनं
धन [n]
धान्यं
धान्य [n]
च
च [ind]
पुष्कलम्
पुष्कल [adj]
ययौ
या [2. Ā.]
तीर्थं
तीर्थ [mn]
महाबाहुर्
महत् [adj]
महाबाहुर्
बाहु [mf]
यायातं
यायात [adj]
पृथिवीपते
पृथिवीपति [m]
यत्र यज्ञे ययातेस्तु महाराज सरस्वती । सर्पिः पयश्च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः ॥
English Translation
There, O king, at the sacrifice of the highsouled Yayati, the son of Nahusha, the Sarasvati produced milk and clarified butter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
यज्ञे
यज्ञ [m]
ययातेस्तु
ययाति [m]
ययातेस्तु
तु [ind]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
सरस्वती
सरस्वती [f]
सर्पिः
सर्पिस् [n]
पयश्च
पयस् [n]
पयश्च
च [ind]
सुस्राव
स्रु [1. Ā.]
नाहुषस्य
नाहुष [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रो ययातिः पृथिवीपतिः । आक्रामदूर्ध्वं मुदितो लेभे लोकांश्च पुष्कलान् ॥
English Translation
That foremost of men, king Yayati, having performed a sacrifice there, went to heaven and secured many blissful regions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रेष्ट्वा
तत्र [ind]
तत्रेष्ट्वा
यज् [2. P.]
पुरुषव्याघ्रो
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रो
व्याघ्र [m]
ययातिः
ययाति [m]
पृथिवीपतिः
पृथिवीपति [m]
आक्रामद्
आक्रम् [6. P.]
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
मुदितो
मुद् [1. P.]
लेभे
लभ् [1. P.]
लोकांश्च
लोक [m]
लोकांश्च
च [ind]
पुष्कलान्
पुष्कल [adj]
ययातेर्यजमानस्य यत्र राजन्सरस्वती । प्रसृता प्रददौ कामान्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ययातेर्
ययाति [m]
यजमानस्य
यज् [2. P.]
यत्र
यत्र [ind]
राजन्
राजन् [m]
सरस्वती
सरस्वती [f]
विधिवद्धि
विधिवत् [ind]
विधिवद्धि
हि [ind]
ददौ
दा [1. Ā.]
वित्तं
वित्त [n]
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
महात्मनाम्
महात्मन् [adj]
यत्र यत्र हि यो विप्रो यान्यान्कामानभीप्सति । तत्र तत्र सरिच्छ्रेष्ठा ससर्ज सुबहून्रसान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
यत्र
यत्र [ind]
हि
हि [ind]
यो
यद् [pron]
विप्रो
विप्र [m]
यान्
यद् [pron]
यान्
यद् [pron]
कामान्
काम [m]
अभीप्सति
अभीप्स् [Desid. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
तत्र
तत्र [ind]
सरिच्छ्रेष्ठा
सरित् [f]
सरिच्छ्रेष्ठा
श्रेष्ठ [adj]
ससर्ज
सृज् [2. P.]
सुबहून्
सु [ind]
सुबहून्
बहु [adj]
रसान्
रस [mn]
तत्र देवाः सगन्धर्वाः प्रीता यज्ञस्य संपदा । विस्मिता मानुषाश्चासन्दृष्ट्वा तां यज्ञसंपदम् ॥
English Translation
The gods and the Gandharvas were all pleased with the numberless articles in that sacrifice. As regards men they were filled with wonder on seeing those articles.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
देवाः
देव [m]
सगन्धर्वाः
स [ind]
सगन्धर्वाः
गन्धर्व [m]
प्रीता
प्री [9. Ā.]
यज्ञस्य
यज्ञ [m]
संपदा
सम्पद् [f]
विस्मिता
विस्मि [1. P.]
मानुषाश्चासन्
मानुष [m]
मानुषाश्चासन्
च [ind]
मानुषाश्चासन्
अस् [2. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तां
तद् [pron]
यज्ञसंपदम्
यज्ञ [m]
यज्ञसंपदम्
सम्पद् [f]
ततस्तालकेतुर्महाधर्मसेतु;र्महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः । वसिष्ठापवाहं महाभीमवेगं; धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम ॥
English Translation
The illustrious and righteous Baladeva, of cleansed soul, having the palmyra on his banner and ever giving away the most valuable things, then proceeded to that tirtha of fierce current called Vashishthapavaha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तालकेतुर्
ततस् [ind]
ततस्तालकेतुर्
तालकेतु [m]
महाधर्मसेतुर्
महत् [adj]
महाधर्मसेतुर्
धर्म [mn]
महाधर्मसेतुर्
सेतु [m]
महात्मा
महात्मन् [adj]
कृतात्मा
कृतात्मन् [adj]
महादाननित्यः
महत् [adj]
महादाननित्यः
दान [n]
महादाननित्यः
नित्य [adj]
वसिष्ठापवाहं
वसिष्ठापवाह [m]
महाभीमवेगं
महत् [adj]
महाभीमवेगं
भीम [adj]
महाभीमवेगं
वेग [m]
धृतात्मा
धृ [4. P.]
धृतात्मा
आत्मन् [m]
जितात्मा
जि [9. P.]
जितात्मा
आत्मन् [m]
समभ्याजगाम
समभ्यागम् [1. P.]