Ādiparva Adhyāya 83
आदिपर्व • अध्यायः 83
Ādiparva Adhyāya 83 of the classical Mahābhārata with 14 verses.
Total: 14 Verses
•
Citations: MBh 1.83.1–14
•
250 Lexicon Terms
सर्वाणि कर्माणि समाप्य राज;न्गृहान्परित्यज्य वनं गतोऽसि । तत्त्वां पृच्छामि नहुषस्य पुत्र; केनासि तुल्यस्तपसा ययाते ॥
English Translation
Indra said: O king, O son of Nahusha, O Yayati, after accomplishing all your duties, you went to the forest, leaving your home. I ask you, tell me like whom you are in ascetic merits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वाणि
सर्व [pron]
कर्माणि
कर्मन् [n]
समाप्य
समाप् [5. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
गृहान्
गृह [mn]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
वनं
वन [n]
गतो
गम् [6. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
पृच्छामि
प्रच्छ् [1. P.]
नहुषस्य
नहुष [m]
पुत्र
पुत्र [m]
केनासि
क [pron]
केनासि
अस् [2. P.]
तुल्यस्तपसा
तुल्य [adj]
तुल्यस्तपसा
तपस् [n]
ययाते
ययाति [m]
नाहं देवमनुष्येषु न गन्धर्वमहर्षिषु । आत्मनस्तपसा तुल्यं कंचित्पश्यामि वासव ॥
English Translation
Yayati said: O Vasava (Indra), I do not find among men, the celestials, the Gandharvas and great Rishis, any one equal to me in ascetic merits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
देवमनुष्येषु
देव [m]
देवमनुष्येषु
मनुष्य [m]
न
न [ind]
गन्धर्वमहर्षिषु
गन्धर्व [m]
गन्धर्वमहर्षिषु
महत् [adj]
गन्धर्वमहर्षिषु
ऋषि [m]
आत्मनस्तपसा
आत्मन् [m]
आत्मनस्तपसा
तपस् [n]
तुल्यं
तुल्य [adj]
कंचित्
कश्चित् [pron]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
वासव
वासव [m]
यदावमंस्थाः सदृशः श्रेयसश्च; पापीयसश्चाविदितप्रभावः । तस्माल्लोका अन्तवन्तस्तवेमे; क्षीणे पुण्ये पतितास्यद्य राजन् ॥
English Translation
Indra said: O king, as you disregard those that are your superiors, those that are your equals and those that are your inferiors, your virtues, therefore, suffer a diminution and thus you must fall from heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदावमंस्थाः
यदा [ind]
यदावमंस्थाः
अवमन् [4. P.]
सदृशः
सदृश [adj]
श्रेयसश्च
श्रेयस् [adj]
श्रेयसश्च
च [ind]
पापीयसश्चाविदितप्रभावः
पापीयस् [adj]
पापीयसश्चाविदितप्रभावः
च [ind]
पापीयसश्चाविदितप्रभावः
अविदित [adj]
पापीयसश्चाविदितप्रभावः
प्रभाव [m]
तस्माल्लोका
तद् [pron]
तस्माल्लोका
लोक [m]
अन्तवन्तस्तवेमे
अन्तवत् [adj]
अन्तवन्तस्तवेमे
त्वद् [pron]
अन्तवन्तस्तवेमे
इदम् [pron]
क्षीणे
क्षि [9. Ā.]
पुण्ये
पुण्य [n]
पतितास्यद्य
पत् [1. Ā.]
पतितास्यद्य
अद्य [ind]
राजन्
राजन् [m]
सुरर्षिगन्धर्वनरावमाना;त्क्षयं गता मे यदि शक्र लोकाः । इच्छेयं वै सुरलोकाद्विहीनः; सतां मध्ये पतितुं देवराज ॥
English Translation
Yayati said : O king of the celestials, if my virtues have really been diminished (by my pride), let me fall at least among men who are virtuous and honest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात्
सुर [m]
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात्
ऋषि [m]
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात्
गन्धर्व [m]
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात्
नर [m]
सुरर्षिगन्धर्वनरावमानात्
अवमान [m]
क्षयं
क्षय [m]
गता
गम् [6. Ā.]
मे
मद् [pron]
यदि
यदि [ind]
शक्र
शक्र [m]
लोकाः
लोक [m]
इच्छेयं
इष् [1. P.]
वै
वै [ind]
सुरलोकाद्
सुर [m]
सुरलोकाद्
लोक [m]
विहीनः
विहा [3. Ā.]
सतां
अस् [2. P.]
मध्ये
मध्य [n]
पतितुं
पत् [1. Ā.]
देवराज
देवराज [m]
सतां सकाशे पतितासि राजं;श्च्युतः प्रतिष्ठां यत्र लब्धासि भूयः । एवं विदित्वा तु पुनर्ययाते; न तेऽवमान्याः सदृशः श्रेयसश्च ॥
English Translation
Indra said: O king, you shall fall among those that are virtuous and honest. You shall also gain great renown. O Yayati, after your this experience, never again disregard any one, your superiors, your equals or even your inferiors.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सतां
अस् [2. P.]
सकाशे
सकाश [m]
पतितासि
पत् [1. Ā.]
राजंश्च्युतः
राजन् [m]
राजंश्च्युतः
च्यु [1. P.]
प्रतिष्ठां
प्रतिष्ठा [f]
यत्र
यत्र [ind]
लब्धासि
लभ् [1. P.]
भूयः
भूयस् [ind]
एवं
एवम् [ind]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
ययाते
ययाति [m]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽवमान्याः
अवमन् [4. P.]
सदृशः
सदृश [adj]
श्रेयसश्च
श्रेयस् [adj]
श्रेयसश्च
च [ind]
ततः प्रहायामरराजजुष्टा;न्पुण्याँल्लोकान्पतमानं ययातिम् । संप्रेक्ष्य राजर्षिवरोऽष्टकस्त;मुवाच सद्धर्मविधानगोप्ता ॥
English Translation
Vaishampayana said : Thereupon Yayati fell from the region of the holy. And he was seen when thus falling by that royal sage, Ashtaka, the protector of religion. Seeing him he asked.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
प्रहायामरराजजुष्टान्
प्रहा [3. Ā.]
प्रहायामरराजजुष्टान्
अमरराज [m]
प्रहायामरराजजुष्टान्
जुष् [6. Ā.]
पुण्यांल्लोकान्
पुण्य [adj]
पुण्यांल्लोकान्
लोक [m]
पतमानं
पत् [1. Ā.]
ययातिम्
ययाति [m]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
राजर्षिवरो
राजर्षि [m]
राजर्षिवरो
वर [adj]
ऽष्टकस्तम्
अष्टक [m]
ऽष्टकस्तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
सद्धर्मविधानगोप्ता
अस् [2. P.]
सद्धर्मविधानगोप्ता
धर्म [mn]
सद्धर्मविधानगोप्ता
विधान [n]
सद्धर्मविधानगोप्ता
गोप्तृ [adj]
कस्त्वं युवा वासवतुल्यरूपः; स्वतेजसा दीप्यमानो यथाग्निः । पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारा;त्खात्खेचराणां प्रवरो यथार्कः ॥
English Translation
Ashtaka said: Who are you, young as you are, as handsome as Indra, as prominent by your own splendour as that of fire? Who are you falling like the foremost ranger of the sky, the sun, driving away the dark masses of clouds?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कस्त्वं
क [pron]
कस्त्वं
त्वद् [pron]
युवा
युवन् [m]
वासवतुल्यरूपः
वासव [m]
वासवतुल्यरूपः
तुल्य [adj]
वासवतुल्यरूपः
रूप [n]
स्वतेजसा
स्व [adj]
स्वतेजसा
तेजस् [n]
दीप्यमानो
दीप् [4. P.]
यथाग्निः
यथा [ind]
यथाग्निः
अग्नि [m]
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात्
पत् [1. Ā.]
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात्
उदीर् [2. P.]
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात्
अम्बुधर [m]
पतस्युदीर्णाम्बुधरान्धकारात्
अन्धकार [mn]
खात्
ख [n]
खेचराणां
खेचर [m]
प्रवरो
प्रवर [adj]
यथार्कः
यथा [ind]
यथार्कः
अर्क [m]
दृष्ट्वा च त्वां सूर्यपथात्पतन्तं; वैश्वानरार्कद्युतिमप्रमेयम् । किं नु स्विदेतत्पततीति सर्वे; वितर्कयन्तः परिमोहिताः स्मः ॥
English Translation
Seeing you fall from the region of the sun, as effulgent as the fire or the sun, all men are asking themselves, "What is this that falls?" They are deprived of their consciousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
सूर्यपथात्
सूर्य [m]
सूर्यपथात्
पथ [m]
पतन्तं
पत् [1. Ā.]
वैश्वानरार्कद्युतिम्
वैश्वानर [m]
वैश्वानरार्कद्युतिम्
अर्क [m]
वैश्वानरार्कद्युतिम्
द्युति [f]
अप्रमेयम्
अप्रमेय [adj]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
स्विद्
स्विद् [ind]
एतत्
एतद् [pron]
पततीति
पत् [1. Ā.]
पततीति
इति [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
वितर्कयन्तः
वितर्कय् [Denom. P.]
परिमोहिताः
परिमोहय् [10. Ā.]
स्मः
अस् [2. P.]
दृष्ट्वा च त्वां विष्ठितं देवमार्गे; शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम् । अभ्युद्गतास्त्वां वयमद्य सर्वे; तत्त्वं पाते तव जिज्ञासमानाः ॥
English Translation
Seeing you in the path of the celestials, as effulgent as Surya, Indra or Vishnu, we have all come to you to ascertain the truth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
विष्ठितं
विष्ठा [1. Ā.]
देवमार्गे
देवमार्ग [m]
शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्
शक्र [m]
शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्
अर्क [m]
शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्
विष्णु [m]
शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्
प्रतिम [adj]
शक्रार्कविष्णुप्रतिमप्रभावम्
प्रभाव [m]
अभ्युद्गतास्त्वां
अभ्युद्गम् [1. P.]
अभ्युद्गतास्त्वां
त्वद् [pron]
वयम्
मद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
तत्त्वं
तत्त्व [n]
पाते
पात [m]
तव
त्वद् [pron]
जिज्ञासमानाः
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
न चापि त्वां धृष्णुमः प्रष्टुमग्रे; न च त्वमस्मान्पृच्छसि ये वयं स्मः । तत्त्वां पृच्छामः स्पृहणीयरूपं; कस्य त्वं वा किंनिमित्तं त्वमागाः ॥
English Translation
O enviably handsome one, we would not have been guilty of incivility by first asking you who you are, if you would have asked us first who we are. We ask you, (tell us) who you are and why you come here?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
धृष्णुमः
धृष् [1. Ā.]
प्रष्टुम्
प्रच्छ् [1. P.]
अग्रे
अग्र [n]
न
न [ind]
च
च [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
अस्मान्
मद् [pron]
पृच्छसि
प्रच्छ् [1. P.]
ये
यद् [pron]
वयं
मद् [pron]
स्मः
अस् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
त्वां
त्वद् [pron]
पृच्छामः
प्रच्छ् [1. P.]
स्पृहणीयरूपं
स्पृह् [6. P.]
स्पृहणीयरूपं
रूप [n]
कस्य
क [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
वा
वा [ind]
किंनिमित्तं
किंनिमित्त [adj]
त्वम्
त्वद् [pron]
आगाः
आगा [3. P.]
भयं तु ते व्येतु विषादमोहौ; त्यजाशु देवेन्द्रसमानरूप । त्वां वर्तमानं हि सतां सकाशे; नालं प्रसोढुं बलहापि शक्रः ॥
English Translation
O Indra-like great one, let your fears be dispelled, let your woes and afflictions cease. । You are now in the presence of the virtuous and the wise. Even Indra, the slayer of Bala, cannot do you any harm.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भयं
भय [n]
तु
तु [ind]
ते
त्वद् [pron]
व्येतु
वी [2. Ā.]
विषादमोहौ
विषाद [m]
विषादमोहौ
मोह [m]
त्यजाशु
त्यज् [1. Ā.]
त्यजाशु
आशु [adj]
देवेन्द्रसमानरूप
देवेन्द्र [m]
देवेन्द्रसमानरूप
समान [adj]
देवेन्द्रसमानरूप
रूप [n]
त्वां
त्वद् [pron]
वर्तमानं
वृत् [3. P.]
हि
हि [ind]
सतां
अस् [2. P.]
सकाशे
सकाश [m]
नालं
न [ind]
नालं
अलम् [ind]
प्रसोढुं
प्रसह् [1. P.]
बलहापि
बल [m]
बलहापि
हन् [adj]
बलहापि
अपि [ind]
शक्रः
शक्र [m]
सन्तः प्रतिष्ठा हि सुखच्युतानां; सतां सदैवामरराजकल्प । ते संगताः स्थावरजङ्गमेशाः; प्रतिष्ठितस्त्वं सदृशेषु सत्सु ॥
English Translation
O Indra-like great one, the honest and the virtuous are the support of their brethren. Here are assembled the protectors of the movable and the immovables of the world, the honest and the virtuous. You are now with such ones.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सन्तः
अस् [2. P.]
प्रतिष्ठा
प्रतिष्ठा [f]
हि
हि [ind]
सुखच्युतानां
सुख [n]
सुखच्युतानां
च्यु [1. P.]
सतां
अस् [2. P.]
सदैवामरराजकल्प
सदा [ind]
सदैवामरराजकल्प
एव [ind]
सदैवामरराजकल्प
अमरराज [m]
सदैवामरराजकल्प
कल्प [adj]
ते
तद् [pron]
संगताः
संगम् [6. Ā.]
स्थावरजङ्गमेशाः
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमेशाः
जङ्गम [adj]
स्थावरजङ्गमेशाः
ईश [m]
प्रतिष्ठितस्त्वं
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
प्रतिष्ठितस्त्वं
त्वद् [pron]
सदृशेषु
सदृश [adj]
सत्सु
अस् [2. P.]
प्रभुरग्निः प्रतपने भूमिरावपने प्रभुः । प्रभुः सूर्यः प्रकाशित्वे सतां चाभ्यागतः प्रभुः ॥
English Translation
As Agni is the lord that gives heat, as earth is the lord that holds the seed (and produces corn), as sun is the lord that dispels darkness, so is a guest the lord of the honest and the virtuous.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रभुर्
प्रभु [adj]
अग्निः
अग्नि [m]
प्रतपने
प्रतपन [n]
भूमिर्
भूमि [f]
आवपने
आवपन [n]
प्रभुः
प्रभु [adj]
प्रभुः
प्रभु [adj]
सूर्यः
सूर्य [m]
प्रकाशित्वे
प्रकाशिन् [adj]
प्रकाशित्वे
त्व [n]
सतां
अस् [2. P.]
चाभ्यागतः
च [ind]
चाभ्यागतः
अभ्यागम् [1. P.]
प्रभुः
प्रभु [m]