Udyogaparva Adhyāya 104
उद्योगपर्व • अध्यायः 104
Udyogaparva Adhyāya 104 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 5.104.1–27
•
250 Lexicon Terms
अनर्थे जातनिर्बन्धं परार्थे लोभमोहितम् । अनार्यकेष्वभिरतं मरणे कृतनिश्चयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनर्थे
अनर्थ [m]
जातनिर्बन्धं
जन् [4. P.]
जातनिर्बन्धं
निर्बन्ध [m]
परार्थे
पर [pron]
परार्थे
अर्थ [mn]
लोभमोहितम्
लोभ [m]
लोभमोहितम्
मोहय् [10. Ā.]
अनार्यकेष्वभिरतं
अनार्यक [n]
अनार्यकेष्वभिरतं
अभिरम् [1. P.]
मरणे
मरण [n]
कृतनिश्चयम्
कृ [2. Ā.]
कृतनिश्चयम्
निश्चय [m]
ज्ञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शोकवर्धनम् । सुहृदां क्लेशदातारं द्विषतां हर्षवर्धनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञातीनां
ज्ञाति [m]
दुःखकर्तारं
दुःख [n]
दुःखकर्तारं
कर्तृ [adj]
बन्धूनां
बन्धु [m]
शोकवर्धनम्
शोक [m]
शोकवर्धनम्
वर्धन [adj]
सुहृदां
सुहृद् [m]
क्लेशदातारं
क्लेश [m]
क्लेशदातारं
दातृ [adj]
द्विषतां
द्विष् [1. P.]
हर्षवर्धनम्
हर्ष [m]
हर्षवर्धनम्
वर्धन [adj]
कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः । सौहृदाद्वा सुहृत्स्निग्धो भगवान्वा पितामहः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कथं
कथम् [ind]
नैनं
न [ind]
नैनं
एनद् [pron]
विमार्गस्थं
विमार्ग [m]
विमार्गस्थं
स्थ [adj]
वारयन्तीह
वारय् [10. Ā.]
वारयन्तीह
इह [ind]
बान्धवाः
बान्धव [m]
सौहृदाद्
सौहृद [n]
वा
वा [ind]
सुहृत्स्निग्धो
सुहृद् [m]
सुहृत्स्निग्धो
स्निग्ध [adj]
भगवान्
भगवत् [adj]
वा
वा [ind]
पितामहः
पितामह [m]
उक्तं भगवता वाक्यमुक्तं भीष्मेण यत्क्षमम् । उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तच्छृणु ॥
English Translation
Vaishampayana said Words were spoken by Krishna and Bhishma, all that could be said and many were the words spoken by Narada. Listen to them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उक्तं
वच् [2. P.]
भगवता
भगवत् [adj]
वाक्यम्
वाक्य [n]
उक्तं
वच् [2. P.]
भीष्मेण
भीष्म [m]
यत्
यद् [pron]
क्षमम्
क्षम [adj]
उक्तं
वच् [2. P.]
बहुविधं
बहुविध [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
नारदेनापि
नारद [m]
नारदेनापि
अपि [ind]
तच्छृणु
तद् [pron]
तच्छृणु
श्रु [4. P.]
दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् । तिष्ठते हि सुहृद्यत्र न बन्धुस्तत्र तिष्ठति ॥
English Translation
Narada said Race are those persons who listen to the advice of well-wishers and rare are friends who give good counsels, where there is an adviser who could advice well there is no friend standing (in need of it).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्लभो
दुर्लभ [adj]
वै
वै [ind]
सुहृच्छ्रोता
सुहृद् [m]
सुहृच्छ्रोता
श्रोतृ [adj]
दुर्लभश्च
दुर्लभ [adj]
दुर्लभश्च
च [ind]
हितः
हित [adj]
सुहृत्
सुहृद् [m]
तिष्ठते
स्था [1. Ā.]
हि
हि [ind]
सुहृद्
सुहृद् [m]
यत्र
यत्र [ind]
न
न [ind]
बन्धुस्तत्र
बन्धु [m]
बन्धुस्तत्र
तत्र [ind]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
श्रोतव्यमपि पश्यामि सुहृदां कुरुनन्दन । न कर्तव्यश्च निर्बन्धो निर्बन्धो हि सुदारुणः ॥
English Translation
I see, that the advice of your friends ought to be listened to by you, O you the delighter of the race of Kuru; obstinacy ought not to be persevered in, for it is a great evil.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रोतव्यम्
श्रु [4. P.]
अपि
अपि [ind]
पश्यामि
दृश् [6. P.]
सुहृदां
सुहृद् [m]
कुरुनन्दन
कुरु [m]
कुरुनन्दन
नन्दन [m]
न
न [ind]
कर्तव्यश्च
कृ [2. Ā.]
कर्तव्यश्च
च [ind]
निर्बन्धो
निर्बन्ध [m]
निर्बन्धो
निर्बन्ध [m]
हि
हि [ind]
सुदारुणः
सु [ind]
सुदारुणः
दारुण [adj]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा निर्बन्धतः प्राप्तो गालवेन पराजयः ॥
English Translation
In this connection is cited the old story in which out of obstinacy Galava met with defeat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
यथा
यथा [ind]
निर्बन्धतः
निर्बन्ध [m]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
गालवेन
गालव [m]
पराजयः
पराजय [m]
विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा । अभ्यगच्छत्स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥
English Translation
In days of old, with a view to try Vishhvamitra who was practicing asceticism, Dharma came to him in person in the disguise of the divinely prosperous Rishi Vasishtha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रं
विश्वामित्र [m]
तपस्यन्तं
तपस्य् [Denom. P.]
धर्मो
धर्म [mn]
जिज्ञासया
जिज्ञासा [f]
पुरा
पुरा [ind]
अत्रैव
अत्र [ind]
अत्रैव
एव [ind]
पुत्रशोकेन
पुत्र [m]
पुत्रशोकेन
शोक [m]
वसिष्ठो
वसिष्ठ [m]
भगवान्
भगवत् [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
सप्तर्षीणामन्यतमं वेषमास्थाय भारत । बुभुक्षुः क्षुधितो राजन्नाश्रमं कौशिकस्य ह ॥
English Translation
Having assumed the appearance of one of the seven Rishis, O Bharata, he came to the hermitage of the son of Kushika, as if hungry, with the desire of satisfying his hunger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सप्तर्षीणाम्
सप्तर्षि [m]
अन्यतमं
अन्यतम [adj]
वेषम्
वेष [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
भारत
भारत [m]
बुभुक्षुः
बुभुक्षु [adj]
क्षुधितो
क्षुध् [4. P.]
राजन्न्
राजन् [m]
आश्रमं
आश्रम [mn]
कौशिकस्य
कौशिक [m]
ह
ह [ind]
विश्वामित्रोऽथ संभ्रान्तः श्रपयामास वै चरुम् । परमान्नस्य यत्नेन न च स प्रत्यपालयत् ॥
English Translation
Vishvamitra, with great respect, employed himself in preparing Charu (rice boiled in milk and honey) and in his anxiety to prepare that excellent repast he could not attend to him in other respects.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ऽथ
अथ [ind]
संभ्रान्तः
सम्भ्रम् [1. P.]
श्रपयामास
श्रपय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
चरुम्
चरु [m]
परमान्नस्य
परम [adj]
परमान्नस्य
अन्न [n]
यत्नेन
यत्न [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
प्रत्यपालयत्
प्रतिपालय् [10. Ā.]
अन्नं तेन यदा भुक्तमन्यैर्दत्तं तपस्विभिः । अथ गृह्यान्नमत्युष्णं विश्वामित्रोऽभ्युपागमत् ॥
English Translation
When he had taken the fool offered by other devotees, Vishvamitra too came there taking his food which was very hot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्नं
अन्न [n]
तेन
तद् [pron]
यदा
यदा [ind]
भुक्तम्
भुज् [6. P.]
अन्यैर्
अन्य [pron]
दत्तं
दा [1. Ā.]
तपस्विभिः
तपस्विन् [m]
अथ
अथ [ind]
गृह्यान्नम्
ग्रह् [6. Ā.]
गृह्यान्नम्
अन्न [n]
अत्युष्णं
अति [ind]
अत्युष्णं
उष्ण [adj]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ऽभ्युपागमत्
अभ्युपगम् [1. Ā.]
भुक्तं मे तिष्ठ तावत्त्वमित्युक्त्वा भगवान्ययौ । विश्वामित्रस्ततो राजन्स्थित एव महाद्युतिः ॥
English Translation
I have taken my food; you stay here for the present" saying this the divinely prosperous one went away and then did Vishvamitra, of great effulgence, O king, stand there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भुक्तं
भुज् [6. P.]
मे
मद् [pron]
तिष्ठ
स्था [1. Ā.]
तावत्
तावत् [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
भगवान्
भगवत् [adj]
ययौ
या [2. Ā.]
विश्वामित्रस्ततो
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्ततो
ततस् [ind]
राजन्
राजन् [m]
स्थित
स्था [1. Ā.]
एव
एव [ind]
महाद्युतिः
महत् [adj]
महाद्युतिः
द्युति [f]
भक्तं प्रगृह्य मूर्ध्ना तद्बाहुभ्यां पार्श्वतोऽगमत् । स्थितः स्थाणुरिवाभ्याशे निश्चेष्टो मारुताशनः ॥
English Translation
Out of reverence, taking the food on his head and holding the same by his hands the devotee, of austere asceticism, stood there in the hermitage like a post and subsisting on air.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भक्तं
भक्त [n]
प्रगृह्य
प्रग्रह् [9. Ā.]
मूर्ध्ना
मूर्धन् [m]
तद्
तद् [pron]
बाहुभ्यां
बाहु [mf]
पार्श्वतो
पार्श्वतस् [ind]
ऽगमत्
गम् [6. Ā.]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
स्थाणुर्
स्थाणु [mn]
इवाभ्याशे
इव [ind]
इवाभ्याशे
अभ्याश [m]
निश्चेष्टो
निश्चेष्ट [adj]
मारुताशनः
मारुत [m]
मारुताशनः
अशन [n]
तस्य शुश्रूषणे यत्नमकरोद्गालवो मुनिः । गौरवाद्बहुमानाच्च हार्देन प्रियकाम्यया ॥
English Translation
In attending on him the Muni Galava took pains out of respect, reverence, affection and the desire to do what was pleasing to Vishvamitra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
शुश्रूषणे
शुश्रूषण [n]
यत्नम्
यत्न [m]
अकरोद्
कृ [2. Ā.]
गालवो
गालव [m]
मुनिः
मुनि [m]
गौरवाद्
गौरव [n]
बहुमानाच्च
बहु [adj]
बहुमानाच्च
मान [m]
बहुमानाच्च
च [ind]
हार्देन
हार्द [n]
प्रियकाम्यया
प्रिय [adj]
प्रियकाम्यया
काम्या [f]
अथ वर्षशते पूर्णे धर्मः पुनरुपागमत् । वासिष्ठं वेषमास्थाय कौशिकं भोजनेप्सया ॥
English Translation
Then on the completion of a hundred years Dharma came there again to the son of Kushika, assuming the appearance of Vasishtha with the desire of eating.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
वर्षशते
वर्ष [mn]
वर्षशते
शत [mn]
पूर्णे
पृ [9. Ā.]
धर्मः
धर्म [mn]
पुनर्
पुनर् [ind]
उपागमत्
उपगम् [6. P.]
वासिष्ठं
वासिष्ठ [adj]
वेषम्
वेष [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
कौशिकं
कौशिक [m]
भोजनेप्सया
भोजन [n]
भोजनेप्सया
ईप्सा [f]
स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा । तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता ॥
English Translation
He saw his food held on his head by the wise and great Rishi Vishvamitra who stood there subsisting on air and Dharma then accepting the food which was hot and newly cooked and eating it said-“I am pleased, O regenerate Rishi" and went away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भीमसेनार्जुनौ
भीमसेन [m]
भीमसेनार्जुनौ
अर्जुन [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
क्षत्रियाणाम्
क्षत्रिय [m]
अमर्षिणाम्
अमर्षिन् [adj]
तिष्ठता
स्था [1. Ā.]
वायुभक्षेण
वायु [m]
वायुभक्षेण
भक्ष [m]
विश्वामित्रेण
विश्वामित्र [m]
धीमता
धीमत् [adj]
प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तथा नवम् । भुक्त्वा प्रीतोऽस्मि विप्रर्षे तमुक्त्वा स मुनिर्गतः ॥
English Translation
He saw his food held on his head by the wise and great Rishi Vishvamitra who stood there subsisting on air and Dharma then accepting the food which was hot and newly cooked and eating it said-“I am pleased, O regenerate Rishi" and went away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
धर्मस्तथैवोष्णं
धर्म [mn]
धर्मस्तथैवोष्णं
तथा [ind]
धर्मस्तथैवोष्णं
एव [ind]
धर्मस्तथैवोष्णं
उष्ण [adj]
तथा
तथा [ind]
नवम्
नव [adj]
भुक्त्वा
भुज् [6. P.]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
विप्रर्षे
विप्रर्षि [m]
तम्
तद् [pron]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
मुनिर्
मुनि [m]
गतः
गम् [6. Ā.]
क्षत्रभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः । धर्मस्य वचनात्प्रीतो विश्वामित्रस्तदाभवत् ॥
English Translation
He then became divested of the condition of a Kshatriyas and reached that of a Brahmana and Vishvamitra became pleased at those words Dharma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षत्रभावाद्
क्षत्र [m]
क्षत्रभावाद्
भाव [m]
अपगतो
अपगम् [1. P.]
ब्राह्मणत्वम्
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणत्वम्
त्व [n]
उपागतः
उपागम् [1. P.]
धर्मस्य
धर्म [mn]
वचनात्
वचन [n]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
विश्वामित्रस्तदाभवत्
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्तदाभवत्
तदा [ind]
विश्वामित्रस्तदाभवत्
भू [1. Ā.]
विश्वामित्रस्तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः । शुश्रूषया च भक्त्या च प्रीतिमानित्युवाच तम् । अनुज्ञातो मया वत्स यथेष्टं गच्छ गालव ॥
English Translation
And Vishvamitra, being pleased with the attention and devotion of his disciple the ascetic Galava, said thus:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्तु
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्तु
तु [ind]
शिष्यस्य
शिष्य [m]
गालवस्य
गालव [m]
तपस्विनः
तपस्विन् [m]
शुश्रूषया
शुश्रूषा [f]
च
च [ind]
भक्त्या
भक्ति [f]
च
च [ind]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
इत्युवाच
इति [ind]
इत्युवाच
वच् [2. P.]
तम्
तद् [pron]
अनुज्ञातो
अनुज्ञा [9. Ā.]
मया
मद् [pron]
वत्स
वत्स [m]
यथेष्टं
यथेष्ट [adj]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
गालव
गालव [m]
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तमम् । प्रीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् ॥
English Translation
“With my permission, child, go away wherever you wish, O Galava.” Being thus addressed, Galava, the best of Munis, said this in reply, in words which were sweet and pleasing to Vishvamitra endued with great effulgence-"What gift (Dakshina) shall I give to your exalted self for your favour as my preceptor?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तः
वच् [2. P.]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
भगवान्
भगवन्त् [m]
मुनिपुंगवः
मुनि [m]
मुनिपुंगवः
पुंगव [m]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
मधुरया
मधुर [adj]
वाचा
वाच् [f]
विश्वामित्रं
विश्वामित्र [m]
महाद्युतिम्
महत् [adj]
महाद्युतिम्
द्युति [f]
दक्षिणां कां प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि । दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म सिध्यति मानवम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षिणां
दक्षिणा [f]
कां
क [pron]
प्रयच्छामि
प्रयम् [1. Ā.]
भवते
भवत् [adj]
गुरुकर्मणि
गुरु [m]
गुरुकर्मणि
कर्मन् [n]
दक्षिणाभिर्
दक्षिणा [f]
उपेतं
उपे [2. Ā.]
हि
हि [ind]
कर्म
कर्मन् [n]
सिध्यति
सिध् [4. Ā.]
मानवम्
मानव [adj]
दक्षिणानां हि सृष्टानामपवर्गेण भुज्यते । स्वर्गे क्रतुफलं सद्भिर्दक्षिणा शान्तिरुच्यते । किमाहरामि गुर्वर्थं ब्रवीतु भगवानिति ॥
English Translation
Gifts are the fruits of acts (enjoyed) in heaven and are therefore said to be the peace. What shall I procure for my spiritual guide let my lord command.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दक्षिणानां
दक्षिणा [f]
हि
हि [ind]
सृष्टानाम्
सृज् [2. P.]
अपवर्गेण
अपवर्ग [m]
भुज्यते
भुज् [6. P.]
स्वर्गे
स्वर्ग [m]
क्रतुफलं
क्रतु [m]
क्रतुफलं
फल [n]
सद्भिर्
सत् [adj]
दक्षिणा
दक्षिणा [f]
शान्तिर्
शान्ति [f]
उच्यते
वच् [2. P.]
किम्
क [pron]
आहरामि
आहृ [1. Ā.]
गुर्वर्थं
गुरु [m]
गुर्वर्थं
अर्थ [mn]
ब्रवीतु
ब्रू [2. Ā.]
भगवान्
भगवत् [adj]
इति
इति [ind]
जानमानस्तु भगवाञ्जितः शुश्रूषणेन च । विश्वामित्रस्तमसकृद्गच्छ गच्छेत्यचोदयत् ॥
English Translation
The Rishi Vishvamitra, divinely prosperous, knowing that he had been conquered by his attentions (and nothing else) said to him-“Go, go" and sought to send his attendant away by that means,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जानमानस्तु
ज्ञा [4. Ā.]
जानमानस्तु
तु [ind]
भगवाञ्
भगवत् [adj]
जितः
जि [9. P.]
शुश्रूषणेन
शुश्रूषण [n]
च
च [ind]
विश्वामित्रस्तम्
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्तम्
तद् [pron]
असकृद्
असकृत् [ind]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
गच्छेत्यचोदयत्
गम् [6. Ā.]
गच्छेत्यचोदयत्
इति [ind]
गच्छेत्यचोदयत्
चोदय् [10. Ā.]
असकृद्गच्छ गच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः । किं ददानीति बहुशो गालवः प्रत्यभाषत ॥
English Translation
The attendant, being spoken to by Vishvamitra saying again and again 'go, go,' said by way of reply “What shall I give you."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
असकृद्
असकृत् [ind]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
गच्छेति
गम् [6. Ā.]
गच्छेति
इति [ind]
विश्वामित्रेण
विश्वामित्र [m]
भाषितः
भाष् [1. P.]
किं
क [pron]
ददानीति
दा [1. Ā.]
ददानीति
इति [ind]
बहुशो
बहुशस् [ind]
गालवः
गालव [m]
प्रत्यभाषत
प्रतिभाष् [1. P.]
निर्बन्धतस्तु बहुशो गालवस्य तपस्विनः । किंचिदागतसंरम्भो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ॥
English Translation
Vishvamitra, a little angry at the excessive obstinacy of the devotee Galava, said this to him:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विश्वामित्रस्तु
विश्वामित्र [m]
विश्वामित्रस्तु
तु [ind]
शिष्यस्य
शिष्य [m]
गालवस्य
गालव [m]
तपस्विनः
तपस्विन् [m]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
आगतसंरम्भो
आगम् [6. P.]
आगतसंरम्भो
संरम्भ [m]
विश्वामित्रो
विश्वामित्र [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इदम्
इदम् [pron]
एकतःश्यामकर्णानां शतान्यष्टौ ददस्व मे । हयानां चन्द्रशुभ्राणां गच्छ गालव माचिरम् ॥
English Translation
“Give me eight hundred horses, white as the rays of the moon and each having one ear black. Go,OGalava, without delay."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकतः
एकतस् [ind]
श्यामकर्णानां
श्याम [adj]
श्यामकर्णानां
कर्ण [m]
शतान्यष्टौ
शत [mn]
शतान्यष्टौ
अष्टन् [adj]
ददस्व
दा [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
हयानां
हय [m]
चन्द्रशुभ्राणां
चन्द्र [m]
चन्द्रशुभ्राणां
शुभ्र [adj]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
गालव
गालव [m]
माचिरम्
माचिरम् [ind]