Aśvamedhikaparva Adhyāya 24
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 24
Aśvamedhikaparva Adhyāya 24 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 14.24.1–21
•
250 Lexicon Terms
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च संवादमृषेर्देवमतस्य च ॥
English Translation
Vyasa said Regarding it is cited the ancient legend of Brihaspati and the wise Marutta.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
पवनस्य
पवन [m]
च
च [ind]
संवादम्
संवाद [m]
अर्जुनस्य
अर्जुन [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
जन्तोः संजायमानस्य किं नु पूर्वं प्रवर्तते । प्राणोऽपानः समानो वा व्यानो वोदान एव च ॥
English Translation
Devamata said What, indeed, comes first into existence, of a creature that takes birth? Is it Prana, or Apana, or Samana, or Vyana, or Udana?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जन्तोः
जन्तु [m]
संजायमानस्य
संजन् [4. Ā.]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
प्राणो
प्राण [m]
ऽपानः
अपान [mn]
समानश्च
समान [m]
समानश्च
च [ind]
व्यानश्चोदान
व्यान [m]
व्यानश्चोदान
च [ind]
व्यानश्चोदान
उदान [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
येनायं सृज्यते जन्तुस्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् । प्राणद्वंद्वं च विज्ञेयं तिर्यगं चोर्ध्वगं च यत् ॥
English Translation
Narada said By whatever the creature is created, that first comes to him which is other. The vital airs are to be known as existing in pairs, viz., those which move transversely, upwards, and downwards.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येनायं
यद् [pron]
येनायं
इदम् [pron]
सृज्यते
सृज् [2. P.]
जन्तुस्ततो
जन्तु [m]
जन्तुस्ततो
ततस् [ind]
ऽन्यः
अन्य [pron]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
एति
इ [5. Ā.]
तम्
तद् [pron]
प्राणद्वंद्वं
प्राण [m]
प्राणद्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
च
च [ind]
विज्ञेयं
विज्ञा [9. Ā.]
तिर्यगं
तिर्यग [adj]
चोर्ध्वगं
च [ind]
चोर्ध्वगं
ऊर्ध्व [adj]
चोर्ध्वगं
ग [adj]
च
च [ind]
यत्
यद् [pron]
केनायं सृज्यते जन्तुः कश्चान्यः पूर्वमेति तम् । प्राणद्वंद्वं च मे ब्रूहि तिर्यगूर्ध्वं च निश्चयात् ॥
English Translation
Narada said By whatever the creature is created, that first comes to him which is other. The vital airs are to be known as existing in pairs, viz., those which move transversely, upwards, and downwards.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येनायं
यद् [pron]
येनायं
इदम् [pron]
सृज्यते
सृज् [2. P.]
जन्तुस्ततो
जन्तु [m]
जन्तुस्ततो
ततस् [ind]
ऽन्यः
अन्य [pron]
पूर्वम्
पूर्वम् [ind]
एति
इ [5. Ā.]
तम्
तद् [pron]
प्राणद्वंद्वं
प्राण [m]
प्राणद्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
च
च [ind]
विज्ञेयं
विज्ञा [9. Ā.]
तिर्यगं
तिर्यग [adj]
चोर्ध्वगं
च [ind]
चोर्ध्वगं
ऊर्ध्व [adj]
चोर्ध्वगं
ग [adj]
च
च [ind]
यत्
यद् [pron]
संकल्पाज्जायते हर्षः शब्दादपि च जायते । रसात्संजायते चापि रूपादपि च जायते ॥
English Translation
Narada said-From wish originates Pleasure. It also arise from sound. It arises also from taste; it arises too from colour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संकल्पाज्जायते
संकल्प [m]
संकल्पाज्जायते
जन् [4. P.]
हर्षः
हर्ष [m]
शब्दाद्
शब्द [m]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
जायते
जन् [4. P.]
रसात्
रस [mn]
संजायते
संजन् [4. Ā.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
रूपाद्
रूप [n]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
जायते
जन् [4. P.]
स्पर्शात्संजायते चापि गन्धादपि च जायते । एतद्रूपमुदानस्य हर्षो मिथुनसंभवः ॥
English Translation
Pleasure originates from the semen as well. It arises from taste also. This is the form (effect) of Udana. Pleasure is produced from union.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संकल्पाज्जायते
संकल्प [m]
संकल्पाज्जायते
जन् [4. P.]
हर्षः
हर्ष [m]
शब्दाद्
शब्द [m]
अपि
अपि [ind]
च
च [ind]
जायते
जन् [4. P.]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
हर्षो
हर्ष [m]
मिथुनसंभवः
मिथुन [mn]
मिथुनसंभवः
सम्भव [m]
कामात्संजायते शुक्रं कामात्संजायते रसः । समानव्यानजनिते सामान्ये शुक्रशोणिते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
संजायते
संजन् [4. Ā.]
गन्धस्
गन्ध [mn]
ततः
ततस् [ind]
संजायते
संजन् [4. Ā.]
रसः
रस [mn]
समानव्यानजनिते
समान [m]
समानव्यानजनिते
व्यान [m]
समानव्यानजनिते
जनय् [10. Ā.]
सामान्ये
सामान्य [adj]
शुक्रशोणिते
शुक्र [n]
शुक्रशोणिते
शोणित [n]
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्पूर्वं प्राणः प्रवर्तते । प्राणेन विकृते शुक्रे ततोऽपानः प्रवर्तते ॥
English Translation
From the semen, united with blood, first originates Prana. Upon the semen being modified by Prana, flows Apana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्
शुक्र [n]
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्
शोणित [n]
शुक्राच्छोणितसंसृष्टात्
संसृज् [6. Ā.]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
प्राणः
प्राण [m]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
व्यानेन
व्यान [m]
संभृतो
सम्भृ [3. Ā.]
वायुस्
वायु [m]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
प्राणापानाविदं द्वंद्वमवाक्चोर्ध्वं च गच्छतः । व्यानः समानश्चैवोभौ तिर्यग्द्वंद्वत्वमुच्यते ॥
English Translation
Semen is formed by desire. From desire is produced the menstrual flow. In the union of semen and blood, generated by Samana and Vyana, the pair that consists of Prana and Apana, enters, moving transversely and upwards. Vyana and Samana both form a pair which move transversely.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राणापानाविदं
प्राण [m]
प्राणापानाविदं
अपान [mn]
प्राणापानाविदं
इदम् [pron]
द्वंद्वम्
द्वंद्व [mn]
अवाक्
अवाक् [ind]
चोर्ध्वं
च [ind]
चोर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
च
च [ind]
गच्छतः
गम् [6. Ā.]
व्यानः
व्यान [m]
समानश्चैवोभौ
समान [m]
समानश्चैवोभौ
च [ind]
समानश्चैवोभौ
एव [ind]
समानश्चैवोभौ
उभ् [pron]
तिर्यग्
तिर्यञ्च् [adj]
द्वंद्वत्वम्
द्वंद्व [mn]
द्वंद्वत्वम्
त्व [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
अग्निर्वै देवताः सर्वा इति वेदस्य शासनम् । संजायते ब्राह्मणेषु ज्ञानं बुद्धिसमन्वितम् ॥
English Translation
Agni (fire) is all the celestials. This is the teaching of the Veda, The knowledge of Agni arises in a Brahmana, with intelligence,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अग्निर्
अग्नि [m]
वै
वै [ind]
देवताः
देवता [f]
सर्वा
सर्व [pron]
इति
इति [ind]
वेदस्य
वेद [m]
शासनम्
शासन [n]
संजायते
संजन् [4. Ā.]
ब्राह्मणेषु
ब्राह्मण [m]
ज्ञानं
ज्ञान [n]
बुद्धिसमन्वितम्
बुद्धि [f]
बुद्धिसमन्वितम्
समन्वित [adj]
तस्य धूमस्तमोरूपं रजो भस्म सुरेतसः । सत्त्वं संजायते तस्य यत्र प्रक्षिप्यते हविः ॥
English Translation
The smoke of that firc is of the form of Darkness. The quality that is known by the name of Passion is in it ashes. The quality of goodness originate from that portion of the fire into which the oblation is poured.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
धूमस्तमोरूपं
धूम [mn]
धूमस्तमोरूपं
तमस् [n]
धूमस्तमोरूपं
रूप [n]
रजो
रजस् [n]
भस्म
भस्मन् [n]
सुरेतसः
सु [ind]
सुरेतसः
रेतस् [n]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
संजायते
संजन् [4. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
यत्र
यत्र [ind]
प्रक्षिप्यते
प्रक्षिप् [6. Ā.]
हविः
हविस् [n]
आघारौ समानो व्यानश्च इति यज्ञविदो विदुः । प्राणापानावाज्यभागौ तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
They who are conversant with sacrifices know that Samana and Vyana are from the quality of Goodness, Prana and Apana are portions of the oblation (of clarified butter). Between them is the Fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आघारौ
आघार [m]
समानो
समान [m]
व्यानश्च
व्यान [m]
व्यानश्च
च [ind]
इति
इति [ind]
यज्ञविदो
यज्ञ [m]
यज्ञविदो
विद् [adj]
विदुः
विद् [6. Ā.]
प्राणापानाव्
प्राण [m]
प्राणापानाव्
अपान [mn]
आज्यभागौ
आज्य [n]
आज्यभागौ
भाग [m]
तयोर्
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
हुताशनः
हुताशन [m]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
निर्द्वंद्वमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदतः शृणु ॥
English Translation
That is the excellent form (or seat) of Udana, as the Brahmanas know. Listen as I say which is distinct from the pairs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्द्वंद्वम्
निर्द्वंद्व [adj]
इति
इति [ind]
यत्
यद् [pron]
त्वेतत्
तु [ind]
त्वेतत्
एतद् [pron]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
निगदतः
निगद् [1. Ā.]
शृणु
श्रु [4. P.]
अहोरात्रमिदं द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
Day and Night form a pair, Between them is the Fire. That is the cxcellent seat of Udana as the Brahinanas know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोरात्रम्
अहर् [n]
अहोरात्रम्
रात्र [mn]
इदं
इदम् [pron]
द्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
तयोर्
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
हुताशनः
हुताशन [m]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
उभे चैवायने द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
Day and Night form a pair, Between them is the Fire. That is the cxcellent seat of Udana as the Brahinanas know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोरात्रम्
अहर् [n]
अहोरात्रम्
रात्र [mn]
इदं
इदम् [pron]
द्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
तयोर्
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
हुताशनः
हुताशन [m]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
उभे सत्यानृते द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
Day and Night form a pair, Between them is the Fire. That is the cxcellent seat of Udana as the Brahinanas know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोरात्रम्
अहर् [n]
अहोरात्रम्
रात्र [mn]
इदं
इदम् [pron]
द्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
तयोर्
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
हुताशनः
हुताशन [m]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
उभे शुभाशुभे द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
Day and Night form a pair, Between them is the Fire. That is the cxcellent seat of Udana as the Brahinanas know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोरात्रम्
अहर् [n]
अहोरात्रम्
रात्र [mn]
इदं
इदम् [pron]
द्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
तयोर्
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
हुताशनः
हुताशन [m]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
सच्चासच्चैव तद्द्वंद्वं तयोर्मध्ये हुताशनः । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
Day and Night form a pair, Between them is the Fire. That is the cxcellent seat of Udana as the Brahinanas know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहोरात्रम्
अहर् [n]
अहोरात्रम्
रात्र [mn]
इदं
इदम् [pron]
द्वंद्वं
द्वंद्व [mn]
तयोर्
तद् [pron]
मध्ये
मध्य [n]
हुताशनः
हुताशन [m]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]
प्रथमं समानो व्यानो व्यस्यते कर्म तेन तत् । तृतीयं तु समानेन पुनरेव व्यवस्यते ॥
English Translation
First is Saman. Then Vyana. The latter's function is managed through it (viz., Samana). Then, secondly, Samans, once more comes to work.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रथमं
प्रथम [adj]
समानो
समान [m]
व्यानो
व्यान [m]
व्यस्यते
व्यस् [4. P.]
कर्म
कर्मन् [n]
तेन
तद् [pron]
तत्
तद् [pron]
तृतीयं
तृतीय [adj]
तु
तु [ind]
समानेन
समान [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
व्यवस्यते
व्यवसा [6. Ā.]
शान्त्यर्थं वामदेवं च शान्तिर्ब्रह्म सनातनम् । एतद्रूपमुदानस्य परमं ब्राह्मणा विदुः ॥
English Translation
Only Vyana exists for tranquility. Tranquillity is eternal Brahma. This is the excellent scat of Udana as the Brahinanas know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शान्त्यर्थं
शान्ति [f]
शान्त्यर्थं
अर्थ [mn]
वामदेवं
वामदेव [m]
च
च [ind]
शान्तिर्
शान्ति [f]
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
सनातनम्
सनातन [adj]
एतद्
एतद् [pron]
रूपम्
रूप [n]
उदानस्य
उदान [m]
परमं
परम [adj]
ब्राह्मणा
ब्राह्मण [m]
विदुः
विद् [6. Ā.]