Śāntiparva Adhyāya 324
शान्तिपर्व • अध्यायः 324
Śāntiparva Adhyāya 324 of the classical Mahābhārata with 40 verses.
Total: 40 Verses
•
Citations: MBh 12.324.1–40
•
250 Lexicon Terms
यदा भक्तो भगवत आसीद्राजा महावसुः । किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः ॥
English Translation
Yudhishthira said When the great king Vasu was so wholly devoted to Narayana, why then did he drop down from heaven and why again had he to sink beneath the surface of Earth?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
भक्तो
भक्त [m]
भगवत
भगवन्त् [m]
आसीद्
अस् [2. P.]
राजा
राजन् [m]
महावसुः
महत् [adj]
महावसुः
वसु [mn]
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
स
तद् [pron]
परिभ्रष्टो
परिभ्रंश् [4. Ā.]
विवेश
विश् [4. P.]
विवरं
विवर [mn]
भुवः
भू [f]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत ॥
English Translation
Regarding it is cited the old discourse between Narada and the Rishi Narayana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
ते
त्वद् [pron]
वर्तयिष्ये
वर्तय् [10. Ā.]
ऽहम्
मद् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
ऋषीणां
ऋषि [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
संवादं
संवाद [m]
त्रिदशानां
त्रिदश [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
अजेन यष्टव्यमिति देवाः प्राहुर्द्विजोत्तमान् । स च छागो ह्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः ॥
English Translation
Once on a time, addressing many foremost of Brahmanas the gods said to them that sacrifices should be performed by offering up Ajas as victims. The word Aja means the goat and no other animal.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजेन
अज [m]
यष्टव्यम्
यज् [2. P.]
इति
इति [ind]
देवाः
देव [m]
प्राहुर्
प्राह् [1. P.]
द्विजोत्तमान्
द्विजोत्तम [m]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
छागो
छाग [m]
ह्यजो
हि [ind]
ह्यजो
अज [m]
ज्ञेयो
ज्ञा [4. Ā.]
नान्यः
न [ind]
नान्यः
अन्य [pron]
पशुर्
पशु [m]
इति
इति [ind]
स्थितिः
स्थिति [f]
बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः । अजसंज्ञानि बीजानि छागं न घ्नन्तुमर्हथ ॥
English Translation
The Rishis said The Veda declares that in sacrifices the offerings should consist of seeds. Seeds are called Ajas. You should not kill goats.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बीजैर्
बीज [mn]
यज्ञेषु
यज्ञ [m]
यष्टव्यम्
यज् [2. P.]
इति
इति [ind]
वै
वै [ind]
वैदिकी
वैदिक [adj]
श्रुतिः
श्रुति [f]
अजसंज्ञानि
अज [m]
अजसंज्ञानि
संज्ञा [f]
बीजानि
बीज [mn]
छागं
छाग [m]
न
न [ind]
घ्नन्तुम्
हन् [6. P.]
अर्हथ
अर्ह् [1. Ā.]
नैष धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुः । इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः ॥
English Translation
O gods, that cannot be the religion of good and pious people in which the destruction of animals is sanctioned. This, again, is the golden age. How can animals be killed in this epoch of righteousness?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैष
न [ind]
नैष
एतद् [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
सतां
सत् [adj]
देवा
देव [m]
यत्र
यत्र [ind]
वध्येत
वध् [4. P.]
वै
वै [ind]
पशुः
पशु [m]
इदं
इदम् [pron]
कृतयुगं
कृत [n]
कृतयुगं
युग [mn]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
कथं
कथम् [ind]
वध्येत
वध् [4. P.]
वै
वै [ind]
पशुः
पशु [m]
तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सह । मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः । अन्तरिक्षचरः श्रीमान्समग्रबलवाहनः ॥
English Translation
Bhishma said While this conversation was going on between the Rishis and the gods, that foremost of kings, viz., Vasu, was seen to come that way. Gifted with great prosperity, the king was coming through the sky, accompanied by his troops and vehicles and animals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
संवदताम्
संवद् [1. Ā.]
एवम्
एवम् [ind]
ऋषीणां
ऋषि [m]
विबुधैः
विबुध [m]
सह
सह [ind]
मार्गागतो
मार्ग [m]
मार्गागतो
आगम् [6. P.]
नृपश्रेष्ठस्तं
नृप [m]
नृपश्रेष्ठस्तं
श्रेष्ठ [adj]
नृपश्रेष्ठस्तं
तद् [pron]
देशं
देश [m]
प्राप्तवान्
प्राप् [1. P.]
वसुः
वसु [mn]
अन्तरिक्षचरः
अन्तरिक्ष [n]
अन्तरिक्षचरः
चर [adj]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
व्यासपुत्रः
व्यास [m]
व्यासपुत्रः
पुत्र [m]
सुनिश्चितः
सु [ind]
सुनिश्चितः
निश्चि [5. Ā.]
तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम् । ऊचुर्द्विजातयो देवानेष छेत्स्यति संशयम् ॥
English Translation
Seeing king Vasu coming there through the skies, the Brahmanas addressing the gods, said,-This one will dispell our doubts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सहसायान्तं
सहसा [ind]
सहसायान्तं
आया [2. Ā.]
वसुं
वसु [mn]
ते
तद् [pron]
त्वन्तरिक्षगम्
तु [ind]
त्वन्तरिक्षगम्
अन्तरिक्ष [n]
त्वन्तरिक्षगम्
ग [adj]
स्थातव्यं
स्था [1. Ā.]
च
च [ind]
वशे
वश [m]
तस्य
तद् [pron]
स
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
छेत्स्यति
छिद् [1. P.]
संशयम्
संशय [m]
यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः । कथं स्विदन्यथा ब्रूयाद्वाक्यमेष महान्वसुः ॥
English Translation
He celebrates sacrifices. He is liberal in making gifts. He always seeks the well being of all creatures. How, indeed, will the great Vasu speak otherwise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यज्वा
यज्वन् [m]
दानपतिः
दानपति [m]
श्रेष्ठः
श्रेष्ठ [adj]
सर्वभूतहितप्रियः
सर्व [pron]
सर्वभूतहितप्रियः
भूत [mn]
सर्वभूतहितप्रियः
हित [n]
सर्वभूतहितप्रियः
प्रिय [adj]
कथं
कथम् [ind]
स्विद्
स्विद् [ind]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
ब्रूयाद्
ब्रू [2. Ā.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
एष
एतद् [pron]
महान्
महत् [adj]
वसुः
वसु [mn]
एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा । अपृच्छन्सहसाभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात् ॥
English Translation
Having thus spoken each other, the gods and the Rishis quickly approached king Vasu and asked him, saying,-0 king, with what should one celebrate sacrifices?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
ते
तद् [pron]
संविदं
संविद् [f]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
विबुधा
विबुध [m]
ऋषयस्तथा
ऋषि [m]
ऋषयस्तथा
तथा [ind]
अपृच्छन्
प्रच्छ् [1. P.]
सहसाभ्येत्य
सहसा [ind]
सहसाभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
वसुं
वसु [mn]
राजानम्
राजन् [m]
अन्तिकात्
अन्तिक [n]
भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैः । एतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः ॥
English Translation
Should one sacrifice with the goat or with herbs and plants? Do you remove this doubt of ours! We select you as our judge in this matter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भो
भो [ind]
राजन्
राजन् [m]
केन
क [pron]
यष्टव्यम्
यज् [2. P.]
अजेनाहोस्विद्
अज [m]
अजेनाहोस्विद्
आहोस्वित् [ind]
औषधैः
औषध [n]
एतन्नः
एतद् [pron]
एतन्नः
मद् [pron]
संशयं
संशय [m]
छिन्द्धि
छिद् [1. P.]
प्रमाणं
प्रमाण [mn]
नो
मद् [pron]
भवान्मतः
भवत् [adj]
भवान्मतः
मन् [8. P.]
स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः । कस्य वः को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं समागताः ॥
English Translation
Thus accosted by them, Vasu joined his hands in humility and said to them,-Tell me truly, ye foremost of Brahmanas, what opinion is held by you individually in this matter?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तान्
तद् [pron]
कृताञ्जलिर्
कृताञ्जलि [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
परिपप्रच्छ
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
वै
वै [ind]
वसुः
वसु [mn]
कस्य
क [pron]
वः
त्वद् [pron]
को
क [pron]
मतः
मन् [8. P.]
पक्षो
पक्ष [m]
ब्रूत
ब्रू [2. Ā.]
सत्यं
सत्य [n]
समागताः
समागम् [6. P.]
धान्यैर्यष्टव्यमित्येष पक्षोऽस्माकं नराधिप । देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः ॥
English Translation
The Rishis said The opinion held by us, O king, is that sacrifices should be celebrated with grain! The gods, however, hold that sacrifices should be celebrated with animals. Do you judge between us and tell us which of these opinions is correct.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धान्यैर्
धान्य [n]
यष्टव्यम्
यज् [2. P.]
इत्येष
इति [ind]
इत्येष
एतद् [pron]
पक्षो
पक्ष [m]
ऽस्माकं
मद् [pron]
नराधिप
नराधिप [m]
देवानां
देव [m]
तु
तु [ind]
पशुः
पशु [m]
पक्षो
पक्ष [m]
मतो
मन् [8. P.]
राजन्
राजन् [m]
वदस्व
वद् [1. Ā.]
नः
मद् [pron]
देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् । छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा ॥
English Translation
Bhishma said Learning the opinion of the gods, Vasu, moved by partiality for them, said that sacrifices should be celebrated with animals.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवानां
देव [m]
तु
तु [ind]
मतं
मत [n]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
वसुना
वसु [mn]
पक्षसंश्रयात्
पक्ष [m]
पक्षसंश्रयात्
संश्रय [m]
छागेनाजेन
छाग [m]
छागेनाजेन
अज [m]
यष्टव्यम्
यज् [2. P.]
एवम्
एवम् [ind]
उक्तं
वच् [2. P.]
वचस्तदा
वचस् [n]
वचस्तदा
तदा [ind]
कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः । ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुपितास्ते
कुप् [4. Ā.]
कुपितास्ते
तद् [pron]
ततः
ततस् [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
मुनयः
मुनि [m]
सूर्यवर्चसः
सूर्य [m]
सूर्यवर्चसः
वर्चस् [n]
ऊचुर्
वच् [2. P.]
वसुं
वसु [mn]
विमानस्थं
विमान [mn]
विमानस्थं
स्थ [adj]
देवपक्षार्थवादिनम्
देव [m]
देवपक्षार्थवादिनम्
पक्ष [m]
देवपक्षार्थवादिनम्
अर्थ [mn]
देवपक्षार्थवादिनम्
वादिन् [adj]
सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत । अद्य प्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिः । अस्मच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरपक्षो
सुर [m]
सुरपक्षो
पक्ष [m]
गृहीतस्ते
ग्रह् [6. Ā.]
गृहीतस्ते
त्वद् [pron]
यस्मात्
यस्मात् [ind]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
दिवः
दिव् [m]
पत
पत् [1. Ā.]
अद्य
अद्य [ind]
प्रभृति
प्रभृति [ind]
ते
त्वद् [pron]
राजन्न्
राजन् [m]
आकाशे
आकाश [mn]
विहता
विहन् [2. Ā.]
गतिः
गति [f]
अस्मच्छापाभिघातेन
मद् [pron]
अस्मच्छापाभिघातेन
शाप [m]
अस्मच्छापाभिघातेन
अभिघात [m]
महीं
मही [f]
भित्त्वा
भिद् [6. P.]
प्रवेक्ष्यसि
प्रविश् [4. P.]
ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदा । अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृपः । स्मृतिस्त्वेनं न प्रजहौ तदा नारायणाज्ञया ॥
English Translation
After the Rishis had said these words, king Uparichara immediately dropped down, O king, and went down a hole in the Earth. At the command, however,. of Narayana, Vasu's memory did not leave him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते
ततस् [ind]
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते
तद् [pron]
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते
मुहूर्त [mn]
ऽथ
अथ [ind]
राजोपरिचरस्तदा
राजन् [m]
राजोपरिचरस्तदा
उपरिचर [m]
राजोपरिचरस्तदा
तदा [ind]
अधो
अधस् [ind]
वै
वै [ind]
संबभूवाशु
सम्भू [1. Ā.]
संबभूवाशु
आशु [ind]
भूमेर्
भूमि [f]
विवरगो
विवर [mn]
विवरगो
ग [adj]
नृपः
नृप [m]
स्मृतिस्त्वेनं
स्मृति [f]
स्मृतिस्त्वेनं
तु [ind]
स्मृतिस्त्वेनं
एनद् [pron]
न
न [ind]
प्रजहौ
प्रहा [3. Ā.]
तदा
तदा [ind]
नारायणाज्ञया
नारायण [m]
नारायणाज्ञया
आज्ञा [f]
देवास्तु सहिताः सर्वे वसोः शापविमोक्षणम् । चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवास्तु
देव [m]
देवास्तु
तु [ind]
सहिताः
सहित [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
वसोः
वसु [mn]
शापविमोक्षणम्
शाप [m]
शापविमोक्षणम्
विमोक्षण [n]
चिन्तयामासुर्
चिन्तय् [10. Ā.]
अव्यग्राः
अव्यग्र [adj]
सुकृतं
सु [ind]
सुकृतं
कृ [2. Ā.]
हि
हि [ind]
नृपस्य
नृप [m]
तत्
तद् [pron]
अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना । अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनेनास्मत्कृते
इदम् [pron]
अनेनास्मत्कृते
मद् [pron]
अनेनास्मत्कृते
कृते [ind]
राज्ञा
राजन् [m]
शापः
शाप [m]
प्राप्तो
प्राप् [1. P.]
महात्मना
महात्मन् [adj]
अस्य
इदम् [pron]
प्रतिप्रियं
प्रतिप्रिय [n]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
सहितैर्
सहित [adj]
नो
मद् [pron]
दिवौकसः
दिवौकस् [m]
इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराः । ऊचुस्तं हृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
व्यवस्याशु
व्यवसा [6. Ā.]
व्यवस्याशु
आशु [ind]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
निश्चयम्
निश्चय [m]
ईश्वराः
ईश्वर [m]
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
हृष्टमनसः
हृष् [1. P.]
हृष्टमनसः
मनस् [n]
परिषस्वजिरे
परिष्वज् [1. P.]
तदा
तदा [ind]
ब्रह्मण्यदेवं त्वं भक्तः सुरासुरगुरुं हरिम् । कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविमोक्षणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मण्यदेवं
ब्रह्मण्यदेव [m]
त्वं
त्वद् [pron]
भक्तः
भक्त [adj]
सुरासुरगुरुं
सुर [m]
सुरासुरगुरुं
असुर [m]
सुरासुरगुरुं
गुरु [m]
हरिम्
हरि [m]
कामं
कामम् [ind]
स
तद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
तुष्टात्मा
तुष् [4. Ā.]
तुष्टात्मा
आत्मन् [m]
कुर्याच्छापविमोक्षणम्
कृ [2. Ā.]
कुर्याच्छापविमोक्षणम्
शाप [m]
कुर्याच्छापविमोक्षणम्
विमोक्षण [n]
मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम् । अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम ॥
English Translation
It is proper, however, that the great Brahmanas should be honoured. Verily, O best of kings, their penances should bear fruits.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मानना
मानन [fn]
तु
तु [ind]
द्विजातीनां
द्विजाति [m]
कर्तव्या
कृ [2. Ā.]
वै
वै [ind]
महात्मनाम्
महात्मन् [adj]
अवश्यं
अवश्यम् [ind]
तपसा
तपस् [n]
तेषां
तद् [pron]
फलितव्यं
फल् [1. Ā.]
नृपोत्तम
नृप [m]
नृपोत्तम
उत्तम [adj]
यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम् । एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृपसत्तम ॥
English Translation
Indeed, you have already fallen down from the sky on the Earth! We wish, however, O best of kings, to show you a favour. As long as you, O sinless one, will live in this hole, so long you will receive (due sustenance).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यतस्त्वं
यतस् [ind]
यतस्त्वं
त्वद् [pron]
सहसा
सहसा [ind]
भ्रष्ट
भ्रंश् [1. P.]
आकाशान्मेदिनीतलम्
आकाश [mn]
आकाशान्मेदिनीतलम्
मेदिनी [f]
आकाशान्मेदिनीतलम्
तल [mn]
एकं
एक [pron]
त्वनुग्रहं
तु [ind]
त्वनुग्रहं
अनुग्रह [m]
तुभ्यं
त्वद् [pron]
दद्मो
दा [1. Ā.]
वै
वै [ind]
नृपसत्तम
नृप [m]
नृपसत्तम
सत्तम [adj]
यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिष्यसेऽनघ । भूमेर्विवरगो भूत्वा तावन्तं कालमाप्स्यसि । यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां महात्मभिः ॥
English Translation
You will get those streaks of clarified butter which Brahmanas with concentrated minds pour in sacrifices along with sacred Mantras, and which are called by the name of Vasudhara! Indeed, weakness or distress shall hot affect you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावत्
यावत् [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
शापदोषेण
शाप [m]
शापदोषेण
दोष [mn]
कालम्
काल [m]
आसिष्यसे
आस् [4. P.]
ऽनघ
अनघ [adj]
भूमेर्
भूमि [f]
विवरगो
विवर [mn]
विवरगो
ग [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
तावन्तं
तावत् [adj]
कालम्
काल [m]
आप्स्यसि
आप् [1. P.]
यज्ञेषु
यज्ञ [m]
सुहुतां
सु [ind]
सुहुतां
हु [3. Ā.]
विप्रैर्
विप्र [m]
वसोर्
वसु [mn]
धारां
धारा [f]
महात्मभिः
महात्मन् [adj]
प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिरास्पृशेत् । न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्स्यसे
प्राप् [1. P.]
ऽस्मदनुध्यानान्
मद् [pron]
ऽस्मदनुध्यानान्
अनुध्यान [n]
मा
मा [ind]
च
च [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
ग्लानिर्
ग्लानि [f]
आस्पृशेत्
आस्पृश् [6. Ā.]
न
न [ind]
क्षुत्पिपासे
क्षुध् [f]
क्षुत्पिपासे
पिपासा [f]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
भूमेश्छिद्रे
भूमि [f]
भूमेश्छिद्रे
छिद्र [n]
भविष्यतः
भू [1. Ā.]
वसोर्धारानुपीतत्वात्तेजसाप्यायितेन च । स देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति ॥
English Translation
While living, O king of kings, in the hole of the Earth, neither hunger nor thirst shall assail you for you will drink those streaks of clarified butter called Vasudhara. Your energy also shall continue unabated. By virtue of this our boon that we grant you, the God of gods, viz., Narayana, will be pleased with you, and He will take you hence to the region of Brahman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसोर्
वसु [mn]
धारानुपीतत्वात्
धारा [f]
धारानुपीतत्वात्
अनुपा [1. P.]
धारानुपीतत्वात्
त्व [n]
तेजसाप्यायितेन
तेजस् [n]
तेजसाप्यायितेन
आप्यायय् [10. Ā.]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
देवो
देव [m]
ऽस्मद्वरात्
मद् [pron]
ऽस्मद्वरात्
वर [mn]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ब्रह्मलोकं
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मलोकं
लोक [m]
हि
हि [ind]
नेष्यति
नी [2. P.]
एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे तत्र दिवौकसः । गताः स्वभवनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥
English Translation
Having granted these boons to the king, the dwellers of heaven, as also all those Rishis having penances for wealth, returned each to his respective place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
वरं
वर [mn]
राज्ञे
राजन् [m]
सर्वे
सर्व [pron]
तत्र
तत्र [ind]
दिवौकसः
दिवौकस् [m]
गताः
गम् [6. Ā.]
स्वभवनं
स्व [adj]
स्वभवनं
भवन [n]
देवा
देव [m]
ऋषयश्च
ऋषि [m]
ऋषयश्च
च [ind]
तपोधनाः
तपोधन [adj]
चक्रे च सततं पूजां विष्वक्सेनाय भारत । जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गतम् ॥
English Translation
Then Vasu, O Bharata, began to worship the Creator of the universe and to recite silently those sacred Mantras that had come out of Narayana's mouth in days of yore.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चक्रे
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
सततं
सततम् [ind]
पूजां
पूजा [f]
विष्वक्सेनाय
विष्वक्सेन [m]
भारत
भारत [m]
जप्यं
जप्य [n]
जगौ
गा [2. P.]
च
च [ind]
सततं
सततम् [ind]
नारायणमुखोद्गतम्
नारायण [m]
नारायणमुखोद्गतम्
मुख [n]
नारायणमुखोद्गतम्
उद्गम् [6. P.]
तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदम । अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन् ॥
English Translation
Although living in a pit of the Earth, the king still adored Hari, the Lord of all the gods in the well-known five-sacrifices that are celebrating five times every day, O destroyer of enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
पञ्चभिर्
पञ्चन् [adj]
यज्ञैः
यज्ञ [m]
पञ्चकालान्
पञ्चन् [adj]
पञ्चकालान्
काल [m]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
अयजद्धरिं
यज् [2. P.]
अयजद्धरिं
हरि [m]
सुरपतिं
सुरपति [m]
भूमेर्
भूमि [f]
विवरगो
विवर [mn]
विवरगो
ग [adj]
ऽपि
अपि [ind]
सन्
अस् [2. P.]
ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः । अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः ॥
English Translation
On account of these adorations of his, Narayana, otherwise called Hari, became highly gratified with him who thus showed himself to be entirely devoted to Him. Who entirely depended upon Him as his sole refuge, and who had completely mastered his senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽस्य
इदम् [pron]
तुष्टो
तुष् [4. Ā.]
भगवान्
भगवन्त् [m]
भक्त्या
भक्ति [f]
नारायणो
नारायण [m]
हरिः
हरि [m]
अनन्यभक्तस्य
अनन्य [adj]
अनन्यभक्तस्य
भक्त [m]
सतस्तत्परस्य
अस् [2. P.]
सतस्तत्परस्य
तद् [pron]
सतस्तत्परस्य
पर [pron]
जितात्मनः
जि [9. P.]
जितात्मनः
आत्मन् [m]
वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम् । गरुत्मन्तं महावेगमाबभाषे स्मयन्निव ॥
English Translation
The illustrious Vishnu, that giver of boons, then addressed the fleet Garuda, that foremost of birds, who waited upon Him as his servant, and said these desirable words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वरदो
वर [mn]
वरदो
द [adj]
भगवान्
भगवन्त् [m]
विष्णुः
विष्णु [m]
समीपस्थं
समीप [n]
समीपस्थं
स्थ [adj]
द्विजोत्तमम्
द्विज [m]
द्विजोत्तमम्
उत्तम [adj]
गरुत्मन्तं
गरुत्मन्त् [m]
महावेगम्
महत् [adj]
महावेगम्
वेग [m]
आबभाषे
आभाष् [1. Ā.]
स्मयन्न्
स्मि [1. P.]
इव
इव [ind]
द्विजोत्तम महाभाग गम्यतां वचनान्मम । सम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा मां समाश्रितः ॥
English Translation
O foremost of birds, O you who are highly blessed, listen to what I say. There is a great king named Vasu who is of righteous soul and rigid vows! Through the anger of the Brahmanas, he has dropped into a pit of the Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विजोत्तम
द्विज [m]
द्विजोत्तम
उत्तम [adj]
महाभाग
महाभाग [adj]
गम्यतां
गम् [6. Ā.]
वचनान्मम
वचन [n]
वचनान्मम
मद् [pron]
सम्राड्
सम्राज् [m]
राजा
राजन् [m]
वसुर्
वसु [mn]
नाम
नाम [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
मां
मद् [pron]
समाश्रितः
समाश्रि [1. Ā.]
ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम् । मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम ॥
English Translation
The Brahmanas have been sufficiently honoured. Do you go to that king now.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
प्रकोपेन
प्रकोप [m]
प्रविष्टो
प्रविश् [4. P.]
वसुधातलम्
वसुधा [f]
वसुधातलम्
तल [mn]
मानितास्ते
मानय् [10. Ā.]
मानितास्ते
तद् [pron]
तु
तु [ind]
विप्रेन्द्रास्
विप्र [m]
विप्रेन्द्रास्
इन्द्र [m]
त्वं
त्वद् [pron]
तु
तु [ind]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
द्विजोत्तम
द्विज [m]
द्विजोत्तम
उत्तम [adj]
भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञया । अधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम् ॥
English Translation
At my behest, O Garuda, go to that foremost of kings, viz., Uparichara, who is now living in a hole of the Earth and incapable of any longer passing through the sky, and bring him up forthwith into the sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूमेर्
भूमि [f]
विवरसंगुप्तं
विवर [mn]
विवरसंगुप्तं
संगुप् [1. P.]
गरुडेह
गरुड [m]
गरुडेह
इह [ind]
ममाज्ञया
मद् [pron]
ममाज्ञया
आज्ञा [f]
अधश्चरं
अधस् [ind]
अधश्चरं
चर [adj]
नृपश्रेष्ठं
नृप [m]
नृपश्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
खेचरं
खेचर [adj]
कुरु
कृ [2. Ā.]
माचिरम्
माचिरम् [ind]
गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान् । विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः ॥
English Translation
Hearing these words of Vishnu, Garuda, spreading his wings and going with the speed of the wind, entered that pit in the Earth in which king Vasu was residing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गरुत्मान्
गरुत्मन्त् [m]
अथ
अथ [ind]
विक्षिप्य
विक्षिप् [6. Ā.]
पक्षौ
पक्ष [m]
मारुतवेगवान्
मारुत [m]
मारुतवेगवान्
वेगवत् [adj]
विवेश
विश् [4. P.]
विवरं
विवर [mn]
भूमेर्
भूमि [f]
यत्रास्ते
यत्र [ind]
यत्रास्ते
आस् [4. P.]
वाग्यतो
वाग्यत [adj]
वसुः
वसु [mn]
तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः । उत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत ॥
English Translation
All on a sudden taking the king up, the son of Vinata soared into the sky and there released the king from his beaks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
एनं
एनद् [pron]
समुत्क्षिप्य
समुत्क्षिप् [6. P.]
सहसा
सहसा [ind]
विनतासुतः
विनता [f]
विनतासुतः
सुत [m]
उत्पपात
उत्पत् [1. Ā.]
नभस्तूर्णं
नभस् [n]
नभस्तूर्णं
तूर्णम् [ind]
तत्र
तत्र [ind]
चैनम्
च [ind]
चैनम्
एनद् [pron]
अमुञ्चत
मुच् [6. Ā.]
तस्मिन्मुहूर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनः । सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः ॥
English Translation
At that moment, king Uparichara once more acquired his divine form and re-entered the region of Brahman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते
ततस् [ind]
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते
तद् [pron]
ततस्तस्मिन्मुहूर्ते
मुहूर्त [mn]
ऽथ
अथ [ind]
राजोपरिचरस्तदा
राजन् [m]
राजोपरिचरस्तदा
उपरिचर [m]
राजोपरिचरस्तदा
तदा [ind]
सशरीरो
स [ind]
सशरीरो
शरीर [n]
गतश्चैव
गम् [6. Ā.]
गतश्चैव
च [ind]
गतश्चैव
एव [ind]
ब्रह्मलोकं
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मलोकं
लोक [m]
नृपोत्तमः
नृप [m]
नृपोत्तमः
उत्तम [adj]
एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञया । प्राप्ता गतिरयज्वार्हा द्विजशापान्महात्मना ॥
English Translation
It was the way, O son of Kunti, that that great king first dropped down through the curse of the Brahmanas for a faulty speech, and once more got up to heaven at the behest of the great God (Vishnu).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
तेनापि
तद् [pron]
तेनापि
अपि [ind]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
वाग्दोषाद्
वाच् [f]
वाग्दोषाद्
दोष [mn]
देवताज्ञया
देवता [f]
देवताज्ञया
आज्ञा [f]
प्राप्ता
प्राप् [1. P.]
गतिर्
गति [f]
अयज्वार्हा
अ [ind]
अयज्वार्हा
यज्वन् [m]
अयज्वार्हा
अर्ह [adj]
द्विजशापान्महात्मना
द्विज [m]
द्विजशापान्महात्मना
शाप [m]
द्विजशापान्महात्मना
महात्मन् [adj]
केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरः । ततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च ॥
English Translation
Only the powerful Lord Hari, that foremost of all Beings, was devoutly adored by him. It was for this devout worship that the king succeeded very soon in freeing himself from the curse imprecated upon him by the Brahmanas and in regaining the blessed regions of Brahman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केवलं
केवलम् [ind]
पुरुषस्तेन
पुरुष [m]
पुरुषस्तेन
तद् [pron]
सेवितो
सेव् [4. P.]
हरिर्
हरि [m]
ईश्वरः
ईश्वर [m]
ततः
ततस् [ind]
शीघ्रं
शीघ्रम् [ind]
जहौ
हा [1. P.]
शापं
शाप [m]
ब्रह्मलोकम्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मलोकम्
लोक [m]
अवाप
अवाप् [5. Ā.]
च
च [ind]
एतत्ते सर्वमाख्यातं ते भूता मानवा यथा । नारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिः । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥
English Translation
Bhishma said I have thus told you everything regarding the origin of the spiritual sons of Brahman. Listen to me with rapt attention, for I shall now describe to you how the celestial Rishi Narada had proceeded in days of yore to White Island."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
आख्यातं
आख्या [4. P.]
ते
तद् [pron]
भूता
भू [1. Ā.]
मानवा
मानव [m]
यथा
यथा [ind]
नारदो
नारद [m]
ऽपि
अपि [ind]
यथा
यथा [ind]
श्वेतं
श्वेत [adj]
द्वीपं
द्वीप [mn]
स
तद् [pron]
गतवान्
गम् [6. Ā.]
ऋषिः
ऋषि [m]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
प्रवक्ष्यामि
प्रवच् [2. P.]
शृणुष्वैकमना
श्रु [4. P.]
शृणुष्वैकमना
एकमनस् [adj]
नृप
नृप [m]