Śāntiparva Adhyāya 219
शान्तिपर्व • अध्यायः 219
Śāntiparva Adhyāya 219 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 12.219.1–24
•
250 Lexicon Terms
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर ॥
English Translation
Bhishma said Regarding it, О Yudhisthira, is cited the old discourse between Prahlada and Indra.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
प्रह्रादस्य
प्रह्राद [m]
च
च [ind]
संवादम्
संवाद [m]
इन्द्रस्य
इन्द्र [m]
च
च [ind]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् । भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः ॥
English Translation
When the Asura Namuchi, who knew well the birth and the death of all creatures was sitting, shorn of prosperity but undisturbed at heart like the huge ocean in perfect stillness, Purandara addressed him these words-..
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रिया
श्री [f]
विहीनम्
विहा [3. Ā.]
आसीनम्
आस् [4. P.]
अक्षोभ्यम्
अक्षोभ्य [adj]
इव
इव [ind]
सागरम्
सागर [m]
भवाभवज्ञं
भव [m]
भवाभवज्ञं
अभव [m]
भवाभवज्ञं
ज्ञ [adj]
भूतानाम्
भूत [mn]
इत्युवाच
इति [ind]
इत्युवाच
वच् [2. P.]
पुरंदरः
पुरंदर [m]
बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः । श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि ॥
English Translation
You are now bound in fetters, fallen off from your former position, brought under the sway of your foes, and divested of prosperity. Your present circumstances are such as may well give room to grief. Yet how is it, O Prahlada, that you do not grieve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बद्धः
बन्ध् [4. P.]
पाशैश्च्युतः
पाश [m]
पाशैश्च्युतः
च्यु [1. P.]
स्थानाद्
स्थान [n]
द्विषतां
द्विष् [1. P.]
वशम्
वश [m]
आगतः
आगम् [6. P.]
श्रिया
श्री [f]
विहीनः
विहा [3. Ā.]
प्रह्राद
प्रह्राद [m]
शोचितव्ये
शुच् [6. P.]
न
न [ind]
शोचसि
शुच् [6. P.]
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते । अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति नास्ति शोके सहायता ॥
English Translation
‘By indulging in such sorrow as cannot be avoided one only wastes his body any cheering his enemies. Then, again, no one can lighten another's sorrow by putting any portion of it upon oneself. For these reasons, O Shakra, I do not grieve. All this that you see has one end.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनवाप्यं
अनवाप्य [adj]
च
च [ind]
शोकेन
शोक [m]
शरीरं
शरीर [n]
चोपतप्यते
च [ind]
चोपतप्यते
उपतप् [4. Ā.]
अमित्राश्च
अमित्र [mf]
अमित्राश्च
च [ind]
प्रहृष्यन्ति
प्रहृष् [4. Ā.]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
शोके
शोक [m]
सहायता
सहाय [m]
सहायता
ता [f]
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत् । संतापाद्भ्रश्यते रूपं धर्मश्चैव सुरेश्वर ॥
English Translation
Indulgence in sorrow mars personal beauty, prosperity, life, and virtue itself, O king of the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्माच्छक्र
तस्मात् [ind]
तस्माच्छक्र
शक्र [m]
न
न [ind]
शोचामि
शुच् [6. P.]
सर्वं
सर्व [pron]
ह्येवेदम्
हि [ind]
ह्येवेदम्
एव [ind]
ह्येवेदम्
इदम् [pron]
अन्तवत्
अन्तवत् [adj]
संतापाद्
संताप [m]
भ्रश्यते
भ्रंश् [1. P.]
रूपं
रूप [n]
धर्मश्चैव
धर्म [mn]
धर्मश्चैव
च [ind]
धर्मश्चैव
एव [ind]
सुरेश्वर
सुरेश्वर [m]
विनीय खलु तद्दुःखमागतं वैमनस्यजम् । ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता ॥
English Translation
Forsooth, suppressing that sorrow which comes upon oneself and which is begotten by a weak mind, one endued with true knowledge should reflect in his mind of that which yields the highest good not which lives in the heart itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विनीय
विनी [1. Ā.]
खलु
खलु [ind]
तद्
तद् [pron]
दुःखम्
दुःख [n]
आगतं
आगम् [6. P.]
वैमनस्यजम्
वैमनस्य [n]
वैमनस्यजम्
ज [adj]
ध्यातव्यं
ध्या [3. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
हृद्यं
हृद्य [adj]
कल्याणं
कल्याण [adj]
संविजानता
संविज्ञा [9. P.]
यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः । तदैवास्य प्रसीदन्ति सर्वार्था नात्र संशयः ॥
English Translation
When one sets his mind upon what is for one's highest good, forsooth, the result that all his objects are accomplished.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
यथा
यथा [ind]
हि
हि [ind]
पुरुषः
पुरुष [m]
कल्याणे
कल्याण [n]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
मनः
मनस् [n]
तदैवास्य
तदा [ind]
तदैवास्य
एव [ind]
तदैवास्य
इदम् [pron]
प्रसीदन्ति
प्रसद् [1. Ā.]
सर्वार्था
सर्व [pron]
सर्वार्था
अर्थ [mn]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
संशयः
संशय [m]
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता; गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता । तेनानुशिष्टः प्रवणादिवोदकं; यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥
English Translation
There is One Ordainer, and no second. His sway extends the embryo. Controlled by the great Ordainer I go on as He moves me on, like water running along a downward path.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकः
एक [pron]
शास्ता
शास्तृ [m]
न
न [ind]
द्वितीयो
द्वितीय [adj]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
शास्ता
शास्तृ [m]
गर्भे
गर्भ [m]
शयानं
शी [1. Ā.]
पुरुषं
पुरुष [m]
शास्ति
शास् [1. P.]
शास्ता
शास्तृ [m]
तेनानुशिष्टः
तद् [pron]
तेनानुशिष्टः
अनुशास् [2. Ā.]
प्रवणाद्
प्रवण [mn]
इवोदकं
इव [ind]
इवोदकं
उदक [n]
यथा
यथा [ind]
नियुक्तो
नियुज् [7. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तथा
तथा [ind]
वहामि
वह् [2. P.]
भावाभावावभिजानन्गरीयो; जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि । आशाः सुशर्म्याः सुहृदां सुकुर्व;न्यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि ॥
English Translation
Knowing what is existence and what liberation, and understanding also that the latter is superior to the former, I do not, however, try to attain to it. Doing virtuous and sinful acts I go on as He moves me on.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भावाभावावभिजानन्
भाव [m]
भावाभावावभिजानन्
अभाव [m]
भावाभावावभिजानन्
अभिज्ञा [9. Ā.]
गरीयो
गरीयस् [adj]
जानामि
ज्ञा [4. Ā.]
श्रेयो
श्रेयस् [n]
न
न [ind]
तु
तु [ind]
तत्
तद् [pron]
करोमि
कृ [2. Ā.]
तेनानुशिष्टः
तद् [pron]
तेनानुशिष्टः
अनुशास् [2. Ā.]
प्रवणाद्
प्रवण [mn]
इवोदकं
इव [ind]
इवोदकं
उदक [n]
यथा
यथा [ind]
नियुक्तो
नियुज् [7. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तथा
तथा [ind]
वहामि
वह् [2. P.]
यथा यथास्य प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथा तथा । भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथा तथा ॥
English Translation
One gets those things that are ordained to be got. That which is to happen actually takes place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
यथास्य
यथा [ind]
यथास्य
इदम् [pron]
प्राप्तव्यं
प्राप् [1. P.]
प्राप्नोत्येव
प्राप् [1. P.]
प्राप्नोत्येव
एव [ind]
तथा
तथा [ind]
तथा
तथा [ind]
भवितव्यं
भू [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
यच्च
यद् [pron]
यच्च
च [ind]
भवत्येव
भू [1. Ā.]
भवत्येव
एव [ind]
तथा
तथा [ind]
तथा
तथा [ind]
यत्र यत्रैव संयुङ्क्ते धाता गर्भं पुनः पुनः । तत्र तत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति ॥
English Translation
Over even One has repeatedly to live in such wombs in which one is placed by the Ordainer. He has no choice in the matter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्र
यत्र [ind]
यत्रैव
यत्र [ind]
यत्रैव
एव [ind]
संयुङ्क्ते
संयुज् [7. Ā.]
धाता
धातृ [m]
गर्भं
गर्भ [m]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
तत्र
तत्र [ind]
तत्रैव
तत्र [ind]
तत्रैव
एव [ind]
वसति
वस् [2. P.]
न
न [ind]
यत्र
यत्र [ind]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
इच्छति
इष् [1. P.]
भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम । इति यस्य सदा भावो न स मुह्येत्कदाचन ॥
English Translation
That person never feels himself stupefied, who when placed in any particular condition, accepts it as that which he was ordained to be placed in.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भावो
भाव [m]
यो
यद् [pron]
ऽयम्
इदम् [pron]
अनुप्राप्तो
अनुप्राप् [5. Ā.]
भवितव्यम्
भू [1. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
मम
मद् [pron]
इति
इति [ind]
यस्य
यद् [pron]
सदा
सदा [ind]
भावो
भाव [m]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
मुह्येत्
मुह् [4. Ā.]
कदाचन
कदाचन [ind]
पर्यायैर्हन्यमानानामभियोक्ता न विद्यते । दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते ॥
English Translation
Men are affected by pleasure and pain that come by turns in Time. There is no personal agency in this matter. In this lies sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पर्यायैर्
पर्याय [m]
हन्यमानानाम्
हन् [6. P.]
अभियोक्ता
अभियोक्तृ [adj]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [2. Ā.]
दुःखम्
दुःख [n]
एतत्
एतद् [pron]
तु
तु [ind]
यद्
यत् [ind]
द्वेष्टा
द्वेष्टृ [adj]
कर्ताहम्
कर्तृ [adj]
कर्ताहम्
मद् [pron]
इति
इति [ind]
मन्यते
मन् [8. P.]
ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च; त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च । कान्नापदो नोपनमन्ति लोके; परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति ॥
English Translation
Who is there amongst Rishis, gods, great Asuras, persons fully conversant with the three Vedas, and hermits living in the forest, whom calamities do not approach? Those, however, who know well, the Soul and not-Soul never fear calamities.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषींश्च
ऋषि [m]
ऋषींश्च
च [ind]
देवांश्च
देव [m]
देवांश्च
च [ind]
महासुरांश्च
महत् [adj]
महासुरांश्च
असुर [m]
महासुरांश्च
च [ind]
त्रैविद्यवृद्धांश्च
त्रैविद्य [n]
त्रैविद्यवृद्धांश्च
वृध् [6. P.]
त्रैविद्यवृद्धांश्च
च [ind]
वने
वन [n]
मुनींश्च
मुनि [m]
मुनींश्च
च [ind]
कान्नापदो
क [pron]
कान्नापदो
न [ind]
कान्नापदो
आपद् [f]
नोपनमन्ति
न [ind]
नोपनमन्ति
उपनम् [1. Ā.]
लोके
लोक [m]
परावरज्ञास्तु
परावर [n]
परावरज्ञास्तु
ज्ञ [adj]
परावरज्ञास्तु
तु [ind]
न
न [ind]
संभ्रमन्ति
सम्भ्रम् [1. P.]
न पण्डितः क्रुध्यति नापि सज्जते; न चापि संसीदति न प्रहृष्यति । न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचति; स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः ॥
English Translation
The wise person, naturally standing immovable like Himavat, never yields to anger; never allows himself to be addicted to the objects of the senses; never suffers pain in sorrow or rejoices in happiness. When overwhelmed with even great afflictions, such a person never grieves.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
पण्डितः
पण्डित [m]
क्रुध्यति
क्रुध् [4. Ā.]
नापि
न [ind]
नापि
अपि [ind]
सज्जते
सञ्ज् [1. Ā.]
न
न [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
संसीदति
संसद् [2. P.]
न
न [ind]
प्रहृष्यति
प्रहृष् [4. Ā.]
न
न [ind]
चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु
च [ind]
चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु
अर्थ [mn]
चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु
कृच्छ्र [mn]
चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु
व्यसन [n]
शोचति
शुच् [6. P.]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
हिमवान्
हिमवन्त् [m]
इवाचलः
इव [ind]
इवाचलः
अचल [m]
यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये;त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत् । सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं; निषेवते यः स धुरंधरो नरः ॥
English Translation
That person is, indeed, a great man whom even great success cannot gladden and even great calamities cannot stupefy, and who bears pleasure and pain, and that which is between them both, with an unaffected mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यम्
यद् [pron]
अर्थसिद्धिः
अर्थ [mn]
अर्थसिद्धिः
सिद्धि [f]
परमा
परम [adj]
न
न [ind]
हर्षयेत्
हर्षय् [10. Ā.]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
काले
काल [m]
व्यसनं
व्यसन [n]
न
न [ind]
मोहयेत्
मोहय् [10. Ā.]
सुखं
सुख [n]
च
च [ind]
दुःखं
दुःख [n]
च
च [ind]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
मध्यमं
मध्यम [adj]
निषेवते
निषेव् [1. Ā.]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
धुरंधरो
धुरंधर [m]
नरः
नर [m]
यां यामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे;त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः । एवं प्रवृद्धं प्रणुदेन्मनोजं; संतापमायासकरं शरीरात् ॥
English Translation
A person should always be cheerful and not sorry into whatever condition he may fall, thus should a person remove his increasing sorrow which is born in his mind and that is (if not removed) sure to give pain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यां
यद् [pron]
याम्
यद् [pron]
अवस्थां
अवस्था [f]
पुरुषो
पुरुष [m]
ऽधिगच्छेत्
अधिगम् [1. Ā.]
तस्यां
तद् [pron]
रमेतापरितप्यमानः
रम् [4. Ā.]
रमेतापरितप्यमानः
अपरितप्यमान [adj]
एवं
एवम् [ind]
प्रवृद्धं
प्रवृध् [1. Ā.]
प्रणुदेन्मनोजं
प्रणुद् [6. Ā.]
प्रणुदेन्मनोजं
मनस् [n]
प्रणुदेन्मनोजं
ज [adj]
संतापम्
संताप [m]
आयासकरं
आयास [m]
आयासकरं
कर [adj]
शरीरात्
शरीर [n]
तत्सदः स परिषत्सभासदः; प्राप्य यो न कुरुते सभाभयम् । धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा;न्योऽभ्युपैति स पुमान्धुरंधरः ॥
English Translation
That concourse of learned men engaged in the discussion of the ethics of both the Shrutis and the Smritis is not a good assembly,-indeed, that does not deserve to be called so,-entering which a wicked man is not stricken with fear. That men is the foremost of his sex, who having made a proper enquiry after righteousness acts according to the conclusions to which he arrives.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
सदः
सदस् [n]
स
तद् [pron]
परिषत्सभासदः
परिषद् [f]
परिषत्सभासदः
सभा [f]
परिषत्सभासदः
सद् [adj]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
कुरुते
कृ [2. Ā.]
सभाभयम्
सभा [f]
सभाभयम्
भय [n]
धर्मतत्त्वम्
धर्म [mn]
धर्मतत्त्वम्
तत्त्व [n]
अवगाह्य
अवगाह् [1. P.]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
यो
यद् [pron]
ऽभ्युपैति
अभ्युपे [2. P.]
स
तद् [pron]
पुमान्
पुंस् [m]
धुरंधरः
धुरंधर [m]
प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि; न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले । स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम;स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः ॥
English Translation
The acts of a wise man are not easily understood. A wise man is never stupefied when afflictions overtake him. Even if he falls away from his position like Gautama in his old age, on account of the direst calamity, he does not allow himself to be stupefied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राज्ञस्य
प्राज्ञ [adj]
कर्माणि
कर्मन् [n]
दुरन्वयानि
दुरन्वय [adj]
न
न [ind]
वै
वै [ind]
प्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
मुह्यति
मुह् [4. Ā.]
मोहकाले
मोह [m]
मोहकाले
काल [m]
स्थानाच्च्युतश्चेन्न
स्थान [n]
स्थानाच्च्युतश्चेन्न
च्यु [1. P.]
स्थानाच्च्युतश्चेन्न
चेद् [ind]
स्थानाच्च्युतश्चेन्न
न [ind]
मुमोह
मुह् [4. Ā.]
गौतमस्
गौतम [m]
तावत्
तावत् [ind]
कृच्छ्राम्
कृच्छ्र [adj]
आपदं
आपद् [f]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा । अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना ॥
English Translation
Can a person by Mantras, strength, energy, wisdom, prowess, behaviour, conduct, or wealth, acquire that which has not been ordained to be acquired by him? What sorrow then is there if a person cannot acquire that which he seeks at heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
मन्त्रबलवीर्येण
मन्त्र [mn]
मन्त्रबलवीर्येण
बल [mn]
मन्त्रबलवीर्येण
वीर्य [n]
प्रज्ञया
प्रज्ञा [f]
पौरुषेण
पौरुष [n]
वा
वा [ind]
एतद्योनीनि
एतद् [pron]
एतद्योनीनि
योनि [mf]
भूतानि
भूत [mn]
तत्र
तत्र [ind]
का
क [pron]
परिदेवना
परिदेवना [f]
यदेवमनुजातस्य धातारो विदधुः पुरा । तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति ॥
English Translation
Before I was born, the ordainers had ordained that I am to do and suffer. I am fulfilling what was thus ordained for me. What then can death do to me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
अनुजातस्य
अनुजन् [4. Ā.]
धातारो
धातृ [m]
विदधुः
विधा [3. Ā.]
पुरा
पुरा [ind]
तद्
तद् [pron]
एवानुभविष्यामि
एव [ind]
एवानुभविष्यामि
अनुभू [1. Ā.]
किं
क [pron]
मे
मद् [pron]
मृत्युः
मृत्यु [m]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति । प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति दुःखानि च सुखानि च ॥
English Translation
One gets only what has been ordained. One goes whence he was ordained to go. Those sorrows and joys only are obtained that are ordained so.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लब्धव्यान्येव
लभ् [1. P.]
लब्धव्यान्येव
एव [ind]
लभते
लभ् [1. P.]
गन्तव्यान्येव
गम् [6. Ā.]
गन्तव्यान्येव
एव [ind]
गच्छति
गम् [6. Ā.]
प्राप्तव्यान्येव
प्राप् [1. P.]
प्राप्तव्यान्येव
एव [ind]
प्राप्नोति
प्राप् [1. P.]
दुःखानि
दुःख [n]
च
च [ind]
सुखानि
सुख [n]
च
च [ind]
एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः । कुशलः सुखदुःखेषु स वै सर्वधनेश्वरः ॥
English Translation
That man who, knowing this well, does not allow himself to be stupefied, and who is contented with both happiness and misery, is considered as the foremost of his sex.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
कार्त्स्न्येन
कार्त्स्न्य [n]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
मुह्यति
मुह् [4. Ā.]
मानवः
मानव [m]
कुशलः
कुशल [adj]
सुखदुःखेषु
सुख [n]
सुखदुःखेषु
दुःख [n]
स
तद् [pron]
वै
वै [ind]
सर्वधनेश्वरः
सर्व [pron]
सर्वधनेश्वरः
धन [n]
सर्वधनेश्वरः
ईश्वर [m]