Śāntiparva Adhyāya 115
शान्तिपर्व • अध्यायः 115
Śāntiparva Adhyāya 115 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 12.115.1–21
•
250 Lexicon Terms
विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत । आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम ॥
English Translation
Yudhishthira said How, O Bharata, should a learned and modest man behave, O chastiser of foes, when attacked with harsh speeches in the court by an ignorant person puffed up with conceit?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन
विद्वस् [adj]
विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन
मूर्ख [adj]
विद्वान्मूर्खप्रगल्भेन
प्रगल्भ [adj]
मृदुस्तीक्ष्णेन
मृदु [adj]
मृदुस्तीक्ष्णेन
तीक्ष्ण [adj]
भारत
भारत [m]
आक्रुश्यमानः
आक्रुश् [4. P.]
सदसि
सदस् [n]
कथं
कथम् [ind]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
श्रूयतां पृथिवीपाल यथैषोऽर्थोऽनुगीयते । सदा सुचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः ॥
English Translation
Bhishma said Listen, O king, how this subject has been treated of (in the scriptures), i.e. how a person of good soul should endure in this world the abusive words of foolish persons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
पृथिवीपाल
पृथिवीपाल [m]
यथैषो
यथा [ind]
यथैषो
एतद् [pron]
ऽर्थो
अर्थ [mn]
ऽनुगीयते
अनुगा [4. Ā.]
सदा
सदा [ind]
सुचेताः
सु [ind]
सुचेताः
चेतस् [n]
सहते
सह् [1. P.]
नरस्येहाल्पचेतसः
नर [m]
नरस्येहाल्पचेतसः
इह [ind]
नरस्येहाल्पचेतसः
अल्प [adj]
नरस्येहाल्पचेतसः
चेतस् [n]
अरुष्यन्क्रुश्यमानस्य सुकृतं नाम विन्दति । दुष्कृतं चात्मनो मर्षी रुष्यत्येवापमार्ष्टि वै ॥
English Translation
If a person, when abused my another, does not become irate, he is then sure to win the merit of all the good deeds that have been done by the abuser. The endurer, in such a case, transfers the demerit of all his own bad deeds to the person who being angry abuses him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अरुष्यन्
अरुष्यत् [adj]
क्रुश्यमानस्य
क्रुश् [4. P.]
सुकृतं
सुकृत [n]
नाम
नाम [ind]
विन्दति
विद् [2. Ā.]
दुष्कृतं
दुष्कृत [n]
चात्मनो
च [ind]
चात्मनो
आत्मन् [m]
मर्षी
मर्षिन् [adj]
रुष्यत्येवापमार्ष्टि
रुष् [6. P.]
रुष्यत्येवापमार्ष्टि
एव [ind]
रुष्यत्येवापमार्ष्टि
अपमृज् [6. Ā.]
वै
वै [ind]
टिट्टिभं तमुपेक्षेत वाशमानमिवातुरम् । लोकविद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते ॥
English Translation
An intelligent man should pay no attention to an utterer of abusive words who resembles, after all, only a Tittibha uttering dissonant notes. One, who is possessed by hate is said to live in vain. A fool is often heard to say,-I addressed such words to such a respectable man amid such an assembly of men!-and to cven boast of that wicked act.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
टिट्टिभं
टिट्टिभ [m]
तम्
तद् [pron]
उपेक्षेत
उपेक्ष् [1. P.]
वाशमानम्
वाश् [1. Ā.]
इवातुरम्
इव [ind]
इवातुरम्
आतुर [adj]
लोकविद्वेषम्
लोक [m]
लोकविद्वेषम्
विद्वेष [mn]
आपन्नो
आपद् [4. P.]
निष्फलं
निष्फल [adj]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
इति स श्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा । इदमुक्तो मया कश्चित्संमतो जनसंसदि । स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
स
तद् [pron]
श्लाघते
श्लाघ् [1. P.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
तेन
तद् [pron]
पापेन
पाप [adj]
कर्मणा
कर्मन् [n]
इदम्
इदम् [pron]
उक्तो
वच् [2. P.]
मया
मद् [pron]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
संमतो
सम्मन् [8. Ā.]
जनसंसदि
जन [m]
जनसंसदि
संसद् [f]
स
तद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
व्रीडितः
व्रीड् [1. P.]
शुष्को
शुष्क [adj]
मृतकल्पो
मृ [4. Ā.]
मृतकल्पो
कल्प [adj]
ऽवतिष्ठति
अवस्था [1. Ā.]
श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः । उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्लाघन्न्
श्लाघ् [1. P.]
अश्लाघनीयेन
अ [ind]
अश्लाघनीयेन
श्लाघ् [1. P.]
कर्मणा
कर्मन् [n]
निरपत्रपः
निरपत्रप [adj]
उपेक्षितव्यो
उपेक्ष् [1. P.]
दान्तेन
दम् [4. P.]
तादृशः
तादृश [adj]
पुरुषाधमः
पुरुष [m]
पुरुषाधमः
अधम [adj]
यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्सदा । प्राकृतो हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति । वने काक इवाबुद्धिर्वाशमानो निरर्थकम् ॥
English Translation
What can a vulgar person do by either his praise or blame? He is like a crow that caws uselessly in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
यद्
यद् [pron]
ब्रूयाद्
ब्रू [2. Ā.]
अल्पमतिस्तत्
अल्प [adj]
अल्पमतिस्तत्
मति [f]
अल्पमतिस्तत्
तद् [pron]
तद्
तद् [pron]
अस्य
इदम् [pron]
सहेत्
सह् [1. P.]
सदा
सदा [ind]
प्राकृतो
प्राकृत [adj]
हि
हि [ind]
प्रशंसन्
प्रशंस् [1. Ā.]
वा
वा [ind]
निन्दन्
निन्द् [1. Ā.]
वा
वा [ind]
किं
क [pron]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
वने
वन [n]
काक
काक [m]
इवाबुद्धिर्
इव [ind]
इवाबुद्धिर्
अबुद्धि [adj]
वाशमानो
वाश् [1. Ā.]
निरर्थकम्
निरर्थक [adj]
यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोगे पापकर्मणः । वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः ॥
English Translation
If those, who blame others by only their words, could establish those accusations by such means, then, perhaps, their words would have been considered to be of some value. However, their words are as effective as those uttered by fools invoking death upon them with whom they fall out.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
वाग्भिः
वाच् [f]
प्रयोगः
प्रयोग [m]
स्यात्
अस् [2. P.]
प्रयोगे
प्रयोग [m]
पापकर्मणः
पाप [adj]
पापकर्मणः
कर्मन् [n]
वाग्
वाच् [f]
एवार्थो
एव [ind]
एवार्थो
अर्थ [mn]
भवेत्
भू [1. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
न
न [ind]
ह्येवार्थो
हि [ind]
ह्येवार्थो
एव [ind]
ह्येवार्थो
अर्थ [mn]
जिघांसतः
जिघांस् [Denom. Ā.]
निषेकं विपरीतं स आचष्टे वृत्तचेष्टया । मयूर इव कौपीनं नृत्यन्संदर्शयन्निव ॥
English Translation
That man simply says that he is a bastard who indulges in such conduct and words. Indeed, he is like a peacock that dances while showing such a part of his body which should never be shown.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निषेकं
निषेक [m]
विपरीतं
विपरीत [adj]
स
तद् [pron]
आचष्टे
आचक्ष् [1. P.]
वृत्तचेष्टया
वृत्त [n]
वृत्तचेष्टया
चेष्टा [f]
मयूर
मयूर [m]
इव
इव [ind]
कौपीनं
कौपीन [n]
नृत्यन्
नृत् [4. Ā.]
संदर्शयन्न्
संदर्शय् [10. P.]
इव
इव [ind]
यस्यावाच्यं न लोकेऽस्ति नाकार्यं वापि किंचन । वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संक्लिष्टकर्मणा ॥
English Translation
A person of pure conduct should never even speak with that sinful person, who does not scruple to utter anything or do anything.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्यावाच्यं
यद् [pron]
यस्यावाच्यं
अवाच्य [adj]
न
न [ind]
लोके
लोक [m]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
नाकार्यं
न [ind]
नाकार्यं
अकार्य [adj]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
किंचन
कश्चन [pron]
वाचं
वाच् [f]
तेन
तद् [pron]
न
न [ind]
संदध्याच्छुचिः
संधा [1. P.]
संदध्याच्छुचिः
शुचि [adj]
संक्लिष्टकर्मणा
संक्लिश् [9. P.]
संक्लिष्टकर्मणा
कर्मन् [n]
प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः । स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः ॥
English Translation
That man, who speaks of one's qualities when the latter marks him and who speaks ill of him when he does not see him, is really like a dog. Such a person does not acquire heaven and the fruits of any knowledge and virtue that he may have.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रत्यक्षं
प्रत्यक्ष [adj]
गुणवादी
गुण [mn]
गुणवादी
वादिन् [adj]
यः
यद् [pron]
परोक्षं
परोक्ष [adj]
तु
तु [ind]
विनिन्दकः
विनिन्दक [adj]
स
तद् [pron]
मानवः
मानव [m]
श्ववल्
श्वन् [m]
श्ववल्
वत् [ind]
लोके
लोक [m]
नष्टलोकपरायणः
नश् [1. P.]
नष्टलोकपरायणः
लोक [m]
नष्टलोकपरायणः
परायण [n]
तादृग्जनशतस्यापि यद्ददाति जुहोति च । परोक्षेणापवादेन तन्नाशयति स क्षणात् ॥
English Translation
The man, who speaks ill of one in his absence, loses the fruits of all his libations on fire and of the gifts he may make to even a hundred persons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तादृग्
तादृश् [adj]
जनशतस्यापि
जन [m]
जनशतस्यापि
शत [mn]
जनशतस्यापि
अपि [ind]
यद्
यद् [pron]
ददाति
दा [1. Ā.]
जुहोति
हु [3. Ā.]
च
च [ind]
परोक्षेणापवादेन
परोक्ष [adj]
परोक्षेणापवादेन
अपवाद [m]
तन्नाशयति
तद् [pron]
तन्नाशयति
नाशय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
क्षणात्
क्षण [m]
तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम् । वर्जयेत्साधुभिर्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा ॥
English Translation
A wise man, therefore, should unhesitatingly avoid such a sinful person who should always be shunned by all honest men, as he would avoid the flesh of the dog.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
नरः
नर [m]
सद्यस्तादृशं
सद्यस् [ind]
सद्यस्तादृशं
तादृश [adj]
पापचेतसम्
पाप [adj]
पापचेतसम्
चेतस् [n]
वर्जयेत्
वर्जय् [10. Ā.]
साधुभिर्
साधु [adj]
वर्ज्यं
वर्जय् [10. Ā.]
सारमेयामिषं
सारमेय [m]
सारमेयामिषं
आमिष [n]
यथा
यथा [ind]
परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महात्मने । प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोच्छ्रितम् ॥
English Translation
That wicked wretch, who mentions the faults of a high-souled person, really displays his own evil nature even as a snake shows his hood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिवादं
परिवाद [m]
ब्रुवाणो
ब्रू [2. Ā.]
हि
हि [ind]
दुरात्मा
दुरात्मन् [adj]
वै
वै [ind]
महात्मने
महात्मन् [adj]
प्रकाशयति
प्रकाशय् [10. Ā.]
दोषान्
दोष [mn]
स्वान्
स्व [adj]
सर्पः
सर्प [m]
फणम्
फण [m]
इवोच्छ्रितम्
इव [ind]
इवोच्छ्रितम्
उच्छ्रि [1. Ā.]
तं स्वकर्माणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति । भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति ॥
English Translation
The sensible man, who tries to oppose such a back-biter always engaged in doing a work congenial to himself, finds himself in the painful situation of a stupid ass sunk in a heap of ashes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
स्वकर्माणि
स्व [adj]
स्वकर्माणि
कर्मन् [n]
कुर्वाणं
कृ [2. Ā.]
प्रतिकर्तुं
प्रतिकृ [8. Ā.]
य
यद् [pron]
इच्छति
इष् [1. P.]
भस्मकूट
भस्मन् [n]
भस्मकूट
कूट [mn]
इवाबुद्धिः
इव [ind]
इवाबुद्धिः
अबुद्धि [adj]
खरो
खर [m]
रजसि
रजस् [n]
मज्जति
मज्ज् [1. Ā.]
मनुष्यशालावृकमप्रशान्तं; जनापवादे सततं निविष्टम् । मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं; त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम् ॥
English Translation
A man who always speaks ill of others, should be shunned like a furious wolf, or an infuriate elephant roaring madly, or a fierce dog.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनुष्यशालावृकम्
मनुष्य [m]
मनुष्यशालावृकम्
शालावृक [m]
अप्रशान्तं
अप्रशान्त [adj]
जनापवादे
जन [m]
जनापवादे
अपवाद [m]
सततं
सततम् [ind]
निविष्टम्
निविश् [6. Ā.]
मातङ्गम्
मातंग [m]
उन्मत्तम्
उन्मद् [4. Ā.]
इवोन्नदन्तं
इव [ind]
इवोन्नदन्तं
उन्नद् [1. P.]
त्यजेत
त्यज् [1. Ā.]
तं
तद् [pron]
श्वानम्
श्वन् [m]
इवातिरौद्रम्
इव [ind]
इवातिरौद्रम्
अति [ind]
इवातिरौद्रम्
रौद्र [adj]
अधीरजुष्टे पथि वर्तमानं; दमादपेतं विनयाच्च पापम् । अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं; धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम् ॥
English Translation
Fie on that sinful wretch, who has followed the footsteps of the foolish who has transgressed all healthy restraints and modesty, who always injures others, and who does not care for his own prosperity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अधीरजुष्टे
अधीर [adj]
अधीरजुष्टे
जुष् [6. Ā.]
पथि
पथिन् [m]
वर्तमानं
वृत् [3. P.]
दमाद्
दम [m]
अपेतं
अपे [2. Ā.]
विनयाच्च
विनय [m]
विनयाच्च
च [ind]
पापम्
पाप [adj]
अरिव्रतं
अरि [m]
अरिव्रतं
व्रत [n]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
अभूतिकामं
अभूति [f]
अभूतिकामं
काम [m]
धिग्
धिक् [ind]
अस्तु
अस् [2. P.]
तं
तद् [pron]
पापमतिं
पाप [adj]
पापमतिं
मति [f]
मनुष्यम्
मनुष्य [m]
प्रत्युच्यमानस्तु हि भूय एभि;र्निशाम्य मा भूस्त्वमथार्तरूपः । उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं; विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये ॥
English Translation
If an honest man wishes to speak to such wretches when they try to humiliate him, he should thus be advised,-Do not allow yourself to be afflicted. A wordy torrents between a high and a low person is always disapproved by persons of sober intelligence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रत्युच्यमानस्तु
प्रतिवच् [3. Ā.]
प्रत्युच्यमानस्तु
तु [ind]
हि
हि [ind]
भूय
भूयस् [ind]
एभिर्
इदम् [pron]
निशाम्य
निशामय् [10. Ā.]
मा
मा [ind]
भूस्त्वम्
भू [1. Ā.]
भूस्त्वम्
त्वद् [pron]
अथार्तरूपः
अथ [ind]
अथार्तरूपः
आर्त [adj]
अथार्तरूपः
रूप [n]
उच्चस्य
उच्च [adj]
नीचेन
नीच [adj]
हि
हि [ind]
संप्रयोगं
संप्रयोग [m]
विगर्हयन्ति
विगर्हय् [10. Ā.]
स्थिरबुद्धयो
स्थिर [adj]
स्थिरबुद्धयो
बुद्धि [f]
ये
यद् [pron]
क्रुद्धो दशार्धेन हि ताडयेद्वा; स पांसुभिर्वापकिरेत्तुषैर्वा । विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा; सिद्धं हि मूर्खे कुपिते नृशंसे ॥
English Translation
A slanderous wretch, when influenced by an anger, may strike another with his palms, or throw dust or chaff at another, or frighten another by showing or grinding his teeth. But all this is well-known.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
दशार्धेन
दशन् [adj]
दशार्धेन
अर्ध [mn]
हि
हि [ind]
ताडयेद्
ताडय् [10. Ā.]
वा
वा [ind]
स
तद् [pron]
पांसुभिर्
पांसु [m]
वापकिरेत्
वा [ind]
वापकिरेत्
अपकृ [6. P.]
तुषैर्
तुष [mfn]
वा
वा [ind]
विवृत्य
विवृ [9. P.]
दन्तांश्च
दन्त [mn]
दन्तांश्च
च [ind]
विभीषयेद्
विभीषय् [Denom. Ā.]
वा
वा [ind]
सिद्धं
सिध् [4. Ā.]
हि
हि [ind]
मूर्खे
मूर्ख [adj]
कुपिते
कुप् [4. Ā.]
नृशंसे
नृशंस [adj]
विगर्हणां परमदुरात्मना कृतां; सहेत यः संसदि दुर्जनान्नरः । पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा; न वाङ्मयं स लभति किंचिदप्रियम् ॥
English Translation
That man, who bears the reproaches and slanders of wicked men uttered in assemblies, or who reads frequently these instructions, never suffers any pain from words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विगर्हणां
विगर्हण [fn]
परमदुरात्मना
परम [adj]
परमदुरात्मना
दुरात्मन् [adj]
कृतां
कृ [2. Ā.]
सहेत
सह् [1. P.]
यः
यद् [pron]
संसदि
संसद् [f]
दुर्जनान्नरः
दुर्जन [m]
दुर्जनान्नरः
नर [m]
पठेद्
पठ् [1. Ā.]
इदं
इदम् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
निदर्शनं
निदर्शन [n]
सदा
सदा [ind]
न
न [ind]
वाङ्मयं
वाच् [f]
वाङ्मयं
मय [adj]
स
तद् [pron]
लभति
लभ् [1. P.]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अप्रियम्
अप्रिय [adj]