Śāntiparva Adhyāya 299
शान्तिपर्व • अध्यायः 299
Śāntiparva Adhyāya 299 of the classical Mahābhārata with 19 verses.
Total: 19 Verses
•
Citations: MBh 12.299.1–19
•
250 Lexicon Terms
अव्यक्तस्य नरश्रेष्ठ कालसंख्यां निबोध मे । पञ्च कल्पसहस्राणि द्विगुणान्यहरुच्यते ॥
English Translation
Yajnavalkya said Listen to me, O foremost of men, as I tell you what the duration of time is about the Supreme Purusha. Ten thousand Kalpas are said to form a single day of his.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महात्मभिर्
महात्मन् [adj]
अनुप्रोक्तां
अनुप्रवच् [3. Ā.]
कालसंख्यां
काल [m]
कालसंख्यां
संख्या [f]
निबोध
निबुध् [4. P.]
मे
मद् [pron]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
कल्पसहस्राणि
कल्प [mn]
कल्पसहस्राणि
सहस्र [mn]
द्विगुणान्यहर्
द्विगुण [adj]
द्विगुणान्यहर्
अहर् [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
रात्रिरेतावती चास्य प्रतिबुद्धो नराधिप । सृजत्योषधिमेवाग्रे जीवनं सर्वदेहिनाम् ॥
English Translation
The duration of his night is equal. When his night passes, he awakes, O king, and first crcates herbs and plants which form the sustenance of all embodied creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रात्रिश्चैतावती
रात्रि [f]
रात्रिश्चैतावती
च [ind]
रात्रिश्चैतावती
एतावत् [adj]
राजन्
राजन् [m]
यस्यान्ते
यद् [pron]
यस्यान्ते
अन्त [m]
प्रतिबुध्यते
प्रतिबुध् [4. P.]
सृजत्य्
सृज् [2. P.]
ओषधिम्
ओषधि [mf]
एवाग्रे
एव [ind]
एवाग्रे
अग्रे [ind]
जीवनं
जीवन [adj]
सर्वदेहिनाम्
सर्व [pron]
सर्वदेहिनाम्
देहिन् [m]
ततो ब्रह्माणमसृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम् । सा मूर्तिः सर्वभूतानामित्येवमनुशुश्रुम ॥
English Translation
He then creates Brahman who originates from a golden egg. That Brahman is the form of all created things, as we have heard.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ब्रह्माणम्
ब्रह्मन् [m]
असृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्
सृज् [2. P.]
असृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्
हैरण्य [adj]
असृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्
अण्ड [mn]
असृजद्धैरण्याण्डसमुद्भवम्
समुद्भव [m]
सा
तद् [pron]
मूर्तिः
मूर्ति [f]
सर्वभूतानाम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानाम्
भूत [mn]
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
अनुशुश्रुम
अनुश्रु [5. P.]
संवत्सरमुषित्वाण्डे निष्क्रम्य च महामुनिः । संदधेऽर्धं महीं कृत्स्नां दिवमर्धं प्रजापतिः ॥
English Translation
Having lived for one whole year within that egg, the great ascetic Brahman, called also Prajapati came out of it and created the whole Earth, and the Heaven above.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संवत्सरम्
संवत्सर [mn]
उषित्वाण्डे
वस् [2. P.]
उषित्वाण्डे
अण्ड [mn]
निष्क्रम्य
निष्क्रम् [6. P.]
च
च [ind]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
संदधे
संधा [1. P.]
ऽर्धं
अर्ध [mn]
महीं
मही [f]
कृत्स्नां
कृत्स्न [adj]
दिवम्
दिव् [m]
अर्धं
अर्ध [mn]
प्रजापतिः
प्रजापति [m]
द्यावापृथिव्योरित्येष राजन्वेदेषु पठ्यते । तयोः शकलयोर्मध्यमाकाशमकरोत्प्रभुः ॥
English Translation
The lord then, it is seen in the Vedas, O king, placed the sky between Heaven and Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्यावापृथिव्योर्
द्यावापृथिवी [f]
इत्येष
इति [ind]
इत्येष
एतद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
वेदेषु
वेद [m]
पठ्यते
पठ् [1. Ā.]
तयोः
तद् [pron]
शकलयोर्
शकल [mn]
मध्यम्
मध्य [n]
आकाशम्
आकाश [mn]
अकरोत्
कृ [2. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
एतस्यापि च संख्यानं वेदवेदाङ्गपारगैः । दश कल्पसहस्राणि पादोनान्यहरुच्यते । रात्रिमेतावतीं चास्य प्राहुरध्यात्मचिन्तकाः ॥
English Translation
The wise men, conversant in the study of Vedas said that it is seven thousand and five hundred Kalpas that form the day of Brahman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्यापि
एतद् [pron]
एतस्यापि
अपि [ind]
च
च [ind]
संख्यानं
संख्यान [n]
वेदवेदाङ्गपारगैः
वेद [m]
वेदवेदाङ्गपारगैः
वेदाङ्ग [n]
वेदवेदाङ्गपारगैः
पारग [adj]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
कल्पसहस्राणि
कल्प [mn]
कल्पसहस्राणि
सहस्र [mn]
द्विगुणान्यहर्
द्विगुण [adj]
द्विगुणान्यहर्
अहर् [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
अथ
अथ [ind]
सप्त
सप्तन् [adj]
तु
तु [ind]
व्यक्तानि
व्यक्त [adj]
प्राहुर्
प्राह् [1. P.]
अध्यात्मचिन्तकाः
अध्यात्म [n]
अध्यात्मचिन्तकाः
चिन्तक [adj]
सृजत्यहंकारमृषिर्भूतं दिव्यात्मकं तथा । चतुरश्चापरान्पुत्रान्देहात्पूर्वं महानृषिः । ते वै पितृभ्यः पितरः श्रूयन्ते राजसत्तम ॥
English Translation
Before creating any physical bodies out of the ingredients called the chief elements, Mahan or Brahma, endued with penances created four others called his sons. They are the fathers of the original fathers, O best of kings as we have heard.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सृजत्यहंकारम्
सृज् [2. P.]
सृजत्यहंकारम्
अहंकार [m]
ऋषिर्
ऋषि [m]
भूतं
भू [1. Ā.]
दिव्यात्मकं
दिव्य [adj]
दिव्यात्मकं
आत्मक [adj]
तथा
तथा [ind]
चतुरश्चापरान्
चतुर् [nr]
चतुरश्चापरान्
च [ind]
चतुरश्चापरान्
अपर [pron]
पुत्रान्
पुत्र [m]
देहात्
देह [mn]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
महान्
महत् [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
ते
तद् [pron]
वै
वै [ind]
पितृभ्यः
पितृ [m]
पितरः
पितृ [m]
श्रूयन्ते
श्रु [4. P.]
राजसत्तम
राजन् [m]
राजसत्तम
सत्तम [adj]
देवाः पितॄणां च सुता देवैर्लोकाः समावृताः । चराचरा नरश्रेष्ठ इत्येवमनुशुश्रुम ॥
English Translation
We have also heard, O king, that the senses (of knowledge) along with the four inner faculties, have originated from the Pitris, and that the entire universe of mobile and immobile Beings has been filled with those Great elements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवाः
देव [m]
पितॄणां
पितृ [m]
च
च [ind]
सुता
सुत [m]
देवैर्
देव [m]
लोकाः
लोक [m]
समावृताः
समावृ [5. P.]
तैश्चात्मा
तद् [pron]
तैश्चात्मा
च [ind]
तैश्चात्मा
आत्मन् [m]
सततं
सततम् [ind]
ज्ञेय
ज्ञा [4. Ā.]
इत्येवम्
इति [ind]
इत्येवम्
एवम् [ind]
अनुशुश्रुम
अनुश्रु [5. P.]
परमेष्ठी त्वहंकारोऽसृजद्भूतानि पञ्चधा । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ॥
English Translation
The powerful Consciousness created the five elements. These are Earth, Wind, Ether, Water, and Light as the fifth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परमेष्ठी
परमेष्ठिन् [m]
त्वहंकारो
तु [ind]
त्वहंकारो
अहंकार [m]
ऽसृजद्
सृज् [2. P.]
भूतानि
भूत [mn]
पञ्चधा
पञ्चधा [ind]
पृथिवी
पृथिवी [f]
वायुर्
वायु [m]
आकाशम्
आकाश [mn]
आपो
अप् [m]
ज्योतिश्च
ज्योतिस् [n]
ज्योतिश्च
च [ind]
पञ्चमम्
पञ्चम [adj]
एतस्यापि निशामाहुस्तृतीयमिह कुर्वतः । पञ्च कल्पसहस्राणि तावदेवाहरुच्यते ॥
English Translation
This Consciousness from whom originates the third creation, has five thousand Kalpas for his night, and his day is of equal duration.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्यापि
एतद् [pron]
एतस्यापि
अपि [ind]
निशाम्
निशा [f]
आहुस्तृतीयम्
अह् [1. P.]
आहुस्तृतीयम्
तृतीय [adj]
इह
इह [ind]
कुर्वतः
कृ [2. Ā.]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
कल्पसहस्राणि
कल्प [mn]
कल्पसहस्राणि
सहस्र [mn]
द्विगुणान्यहर्
द्विगुण [adj]
द्विगुणान्यहर्
अहर् [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । एते विशेषा राजेन्द्र महाभूतेषु पञ्चसु । यैराविष्टानि भूतानि अहन्यहनि पार्थिव ॥
English Translation
Sound, Touch, Form. Taste, and Scent,-these five are called Vishesha. They inhere into the five great elements.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दः
शब्द [m]
स्पर्शश्च
स्पर्श [m]
स्पर्शश्च
च [ind]
रूपं
रूप [n]
च
च [ind]
रसो
रस [mn]
गन्धस्तथैव
गन्ध [mn]
गन्धस्तथैव
तथा [ind]
गन्धस्तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
एते
एतद् [pron]
विशेषा
विशेष [m]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
महाभूतेषु
महाभूत [n]
पञ्चसु
पञ्चन् [adj]
यैर्
यद् [pron]
आविष्टानि
आविश् [6. Ā.]
भूतानि
भूत [mn]
अहन्यहनि
अहर् [n]
अहन्यहनि
अहर् [n]
पार्थिव
पार्थिव [m]
अन्योन्यं स्पृहयन्त्येते अन्योन्यस्य हिते रताः । अन्योन्यमभिमन्यन्ते अन्योन्यस्पर्धिनस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
स्पृहयन्त्येते
स्पृहय् [10. Ā.]
स्पृहयन्त्येते
एतद् [pron]
अन्योन्यस्य
अन्योन्य [adj]
हिते
हित [n]
रताः
रम् [4. Ā.]
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
स्पृहयन्त्येते
स्पृहय् [10. Ā.]
स्पृहयन्त्येते
एतद् [pron]
अन्योन्यस्य
अन्योन्य [adj]
हिते
हित [n]
रताः
रम् [4. Ā.]
ते वध्यमाना अन्योन्यं गुणैर्हारिभिरव्ययाः । इहैव परिवर्तन्ते तिर्यग्योनिप्रवेशिनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
वध्यमाना
वध् [4. P.]
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
गुणैर्
गुण [mn]
हारिभिर्
हारिन् [adj]
अव्ययाः
अव्यय [adj]
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
परिवर्तन्ते
परिवृत् [1. Ā.]
तिर्यग्योनिप्रवेशिनः
तिर्यग्योनि [f]
तिर्यग्योनिप्रवेशिनः
प्रवेशिन् [adj]
त्रीणि कल्पसहस्राणि एतेषामहरुच्यते । रात्रिरेतावती चैव मनसश्च नराधिप ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पञ्च
पञ्चन् [adj]
कल्पसहस्राणि
कल्प [mn]
कल्पसहस्राणि
सहस्र [mn]
द्विगुणान्यहर्
द्विगुण [adj]
द्विगुणान्यहर्
अहर् [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
रात्रिर्
रात्रि [f]
एतावती
एतावत् [adj]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
प्रतिबुद्धो
प्रतिबुध् [4. P.]
नराधिप
नराधिप [m]
मनश्चरति राजेन्द्र चरितं सर्वमिन्द्रियैः । न चेन्द्रियाणि पश्यन्ति मन एवात्र पश्यति ॥
English Translation
Three thousands of Kalpas form their day. Their night also is the same. The Mind roves over all things, O king, guided by the Senses. The Senses do not perceive anything. It is the Mind that perceives through them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनश्चरति
मनस् [n]
मनश्चरति
चर् [1. Ā.]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
चरितं
चर् [1. Ā.]
सर्वम्
सर्व [pron]
इन्द्रियैः
इन्द्रिय [n]
न
न [ind]
चेन्द्रियाणि
च [ind]
चेन्द्रियाणि
इन्द्रिय [n]
पश्यन्ति
दृश् [6. P.]
मन
मनस् [n]
एवात्र
एव [ind]
एवात्र
अत्र [ind]
पश्यति
दृश् [6. P.]
चक्षुः पश्यति रूपाणि मनसा तु न चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति । तथेन्द्रियाणि सर्वाणि पश्यन्तीत्यभिचक्षते ॥
English Translation
The Eye sees forms when helped by the Mind is distracted, the Eye cannot see fully even the object before it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चक्षुः
चक्षुस् [n]
पश्यति
दृश् [6. P.]
रूपाणि
रूप [n]
मनसा
मनस् [n]
तु
तु [ind]
न
न [ind]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
मनसि
मनस् [n]
व्याकुले
व्याकुल [adj]
चक्षुः
चक्षुस् [n]
पश्यन्न्
दृश् [6. P.]
अपि
अपि [ind]
न
न [ind]
पश्यति
दृश् [6. P.]
न
न [ind]
चेन्द्रियाणि
च [ind]
चेन्द्रियाणि
इन्द्रिय [n]
पश्यन्ति
दृश् [6. P.]
मन
मनस् [n]
एवात्र
एव [ind]
एवात्र
अत्र [ind]
पश्यति
दृश् [6. P.]
मनस्युपरते राजन्निन्द्रियोपरमो भवेत् । न चेन्द्रियव्युपरमे मनस्युपरमो भवेत् । एवं मनःप्रधानानि इन्द्रियाणि विभावयेत् ॥
English Translation
When the activity of the Mind, is stopped, the activity of the Senses is also stopped. One should thus consider the Senses to be under the control of the Mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनस्युपरते
मनस् [n]
मनस्युपरते
उपरम् [1. P.]
राजन्न्
राजन् [m]
इन्द्रियोपरमो
इन्द्रिय [n]
इन्द्रियोपरमो
उपरम [m]
भवेत्
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
चेन्द्रियव्युपरमे
च [ind]
चेन्द्रियव्युपरमे
इन्द्रिय [n]
चेन्द्रियव्युपरमे
व्युपरम [m]
मनस्युपरमो
मनस् [n]
मनस्युपरमो
उपरम [m]
भवेत्
भू [1. Ā.]
एवं
एवम् [ind]
मनःप्रधानानि
मनस् [n]
मनःप्रधानानि
प्रधान [adj]
इन्द्रियाणि
इन्द्रिय [n]
विभावयेत्
विभावय् [10. Ā.]
इन्द्रियाणां हि सर्वेषामीश्वरं मन उच्यते । एतद्विशन्ति भूतानि सर्वाणीह महायशाः ॥
English Translation
Indeed, the Mind is said to be the Lord of all the Senses. O you of great fame, these are all the twenty elements in the Universe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रियाणां
इन्द्रिय [n]
हि
हि [ind]
सर्वेषाम्
सर्व [pron]
ईश्वरं
ईश्वर [adj]
मन
मनस् [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
एतद्
एतद् [pron]
विशन्ति
विश् [4. P.]
भूतानि
भूत [mn]
सर्वाणीह
सर्व [pron]
सर्वाणीह
इह [ind]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]