Ādiparva Adhyāya 11
आदिपर्व • अध्यायः 11
Ādiparva Adhyāya 11 of the classical Mahābhārata with 18 verses.
Total: 18 Verses
•
Citations: MBh 1.11.1–18
•
250 Lexicon Terms
सखा बभूव मे पूर्वं खगमो नाम वै द्विजः । भृशं संशितवाक्तात तपोबलसमन्वितः ॥
English Translation
The Dundubha said : In time gone by, I had a friend, a Brahmana, by name Khagama. He was truthful and possessed spiritual powers by penances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सखा
सखि [m]
बभूव
भू [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
खगमो
खगम [m]
नाम
नाम [ind]
वै
वै [ind]
द्विजः
द्विज [m]
भृशं
भृशम् [ind]
संशितवाक्
संशित [adj]
संशितवाक्
वाच् [f]
तात
तात [m]
तपोबलसमन्वितः
तपस् [n]
तपोबलसमन्वितः
बल [mn]
तपोबलसमन्वितः
समन्वित [adj]
स मया क्रीडता बाल्ये कृत्वा तार्णमथोरगम् । अग्निहोत्रे प्रसक्तः सन्भीषितः प्रमुमोह वै ॥
English Translation
When he was engaged in Agnihotra, out of boyish frivolity, I made a snake of the blades of grass and tried to frighten him. He fainted away (when he saw this mock snake).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
मया
मद् [pron]
क्रीडता
क्रीड् [1. Ā.]
बाल्ये
बाल्य [n]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
तार्णम्
तार्ण [adj]
अथोरगम्
अथ [ind]
अथोरगम्
उरग [mn]
अग्निहोत्रे
अग्निहोत्र [n]
प्रसक्तः
प्रसञ्ज् [1. Ā.]
सन्
अस् [2. P.]
भीषितः
भीषित [adj]
प्रमुमोह
प्रमुह् [4. Ā.]
वै
वै [ind]
लब्ध्वा च स पुनः संज्ञां मामुवाच तपोधनः । निर्दहन्निव कोपेन सत्यवाक्संशितव्रतः ॥
English Translation
Recovering his senses, that truthful and penance-performing Rishi exclaimed to me in anger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
संज्ञां
संज्ञा [f]
माम्
मद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
तपोधनः
तपोधन [adj]
निर्दहन्न्
निर्दह् [1. P.]
इव
इव [ind]
कोपेन
कोप [m]
सत्यवाक्
सत्य [adj]
सत्यवाक्
वाच् [f]
संशितव्रतः
संशित [adj]
संशितव्रतः
व्रत [n]
यथावीर्यस्त्वया सर्पः कृतोऽयं मद्बिभीषया । तथावीर्यो भुजंगस्त्वं मम कोपाद्भविष्यसि ॥
English Translation
"As you made a powerful mock snake to frighten me, you will yourself turn into a venomless serpent by my curse."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथावीर्यस्त्वया
यथावीर्य [adj]
यथावीर्यस्त्वया
त्वद् [pron]
सर्पः
सर्प [m]
कृतो
कृ [2. Ā.]
ऽयं
इदम् [pron]
मद्विभीषया
मद् [pron]
मद्विभीषया
विभीषा [f]
तथावीर्यो
तथावीर्य [adj]
भुजंगस्त्वं
भुजंग [m]
भुजंगस्त्वं
त्वद् [pron]
मम
मद् [pron]
कोपाद्
कोप [m]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
तस्याहं तपसो वीर्यं जानमानस्तपोधन । भृशमुद्विग्नहृदयस्तमवोचं वनौकसम् ॥
English Translation
O Rishi, I was well aware of the power of penances that he possessed. Therefore, with an agitated heart, I addressed him thus,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्याहं
तद् [pron]
तस्याहं
मद् [pron]
तपसो
तपस् [n]
वीर्यं
वीर्य [n]
जानमानस्तपोधन
ज्ञा [4. Ā.]
जानमानस्तपोधन
तपोधन [adj]
भृशम्
भृशम् [ind]
उद्विग्नहृदयस्तम्
उद्विज् [6. P.]
उद्विग्नहृदयस्तम्
हृदय [n]
उद्विग्नहृदयस्तम्
तद् [pron]
अवोचं
वच् [2. P.]
वनौकसम्
वनौकस् [m]
प्रयतः संभ्रमाच्चैव प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः । सखेति हसतेदं ते नर्मार्थं वै कृतं मया ॥
English Translation
Bending low and joining both hands, "As I am your friend, I have done this only as a joke to make you laugh.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रयतः
प्रयम् [1. Ā.]
संभ्रमाच्चैव
सम्भ्रम [m]
संभ्रमाच्चैव
च [ind]
संभ्रमाच्चैव
एव [ind]
प्राञ्जलिः
प्राञ्जलि [adj]
प्रणतः
प्रणम् [1. Ā.]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
सखेति
सखि [m]
सखेति
इति [ind]
हसतेदं
हस् [1. Ā.]
हसतेदं
इदम् [pron]
ते
त्वद् [pron]
नर्मार्थं
नर्मन् [n]
नर्मार्थं
अर्थ [mn]
वै
वै [ind]
कृतं
कृ [2. Ā.]
मया
मद् [pron]
क्षन्तुमर्हसि मे ब्रह्मञ्शापोऽयं विनिवर्त्यताम् । सोऽथ मामब्रवीद्दृष्ट्वा भृशमुद्विग्नचेतसम् ॥
English Translation
You should, O Brahmana, pardon me and revoke your curse." Seeing me very much distressed, the ascetic moved and breathing hot and hard, he said, What I have said must happen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षन्तुम्
क्षम् [1. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
ब्रह्मञ्शापो
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मञ्शापो
शाप [m]
ऽयं
इदम् [pron]
विनिवर्त्यताम्
विनिवर्तय् [10. P.]
सो
तद् [pron]
ऽथ
अथ [ind]
माम्
मद् [pron]
अब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
भृशम्
भृशम् [ind]
उद्विग्नचेतसम्
उद्विज् [6. P.]
उद्विग्नचेतसम्
चेतस् [n]
मुहुरुष्णं विनिःश्वस्य सुसंभ्रान्तस्तपोधनः । नानृतं वै मया प्रोक्तं भवितेदं कथंचन ॥
English Translation
You should, O Brahmana, pardon me and revoke your curse." Seeing me very much distressed, the ascetic moved and breathing hot and hard, he said, What I have said must happen.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुहुर्
मुहुर् [ind]
उष्णं
उष्ण [adj]
च
च [ind]
निःश्वस्य
निःश्वस् [2. Ā.]
सुसंभ्रान्तस्तपोधनः
सु [ind]
सुसंभ्रान्तस्तपोधनः
सम्भ्रम् [1. P.]
सुसंभ्रान्तस्तपोधनः
तपोधन [adj]
नानृतं
न [ind]
नानृतं
अनृत [n]
वै
वै [ind]
मया
मद् [pron]
प्रोक्तं
प्रवच् [2. P.]
भवितेदं
भू [1. Ā.]
भवितेदं
इदम् [pron]
कथंचन
कथंचन [ind]
यत्तु वक्ष्यामि ते वाक्यं शृणु तन्मे धृतव्रत । श्रुत्वा च हृदि ते वाक्यमिदमस्तु तपोधन ॥
English Translation
O ascetic, listen to what I say and hearing it, O pious man, always keep it to your heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
शृणु
श्रु [4. P.]
तन्
तद् [pron]
मे
मद् [pron]
धृतव्रत
धृ [4. P.]
धृतव्रत
व्रत [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
च
च [ind]
हृदि
हृद् [n]
ते
त्वद् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
इदम्
इदम् [pron]
अस्तु
अस् [2. P.]
तपोधन
तपोधन [adj]
उत्पत्स्यति रुरुर्नाम प्रमतेरात्मजः शुचिः । तं दृष्ट्वा शापमोक्षस्ते भविता नचिरादिव ॥
English Translation
When Ruru the holy, the son of Pramati will appear, you will be immediately relieved of the curse on seeing him.”
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्पत्स्यति
उत्पद् [4. P.]
रुरुर्
रुरु [m]
नाम
नाम [ind]
प्रमतेर्
प्रमति [m]
आत्मजः
आत्मज [m]
शुचिः
शुचि [adj]
तं
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
शापमोक्षस्ते
शाप [m]
शापमोक्षस्ते
मोक्ष [m]
शापमोक्षस्ते
त्वद् [pron]
भविता
भू [1. Ā.]
नचिराद्
नचिर [adj]
इव
इव [ind]
स त्वं रुरुरिति ख्यातः प्रमतेरात्मजः शुचिः । स्वरूपं प्रतिलभ्याहमद्य वक्ष्यामि ते हितम् ॥
English Translation
You are the very Ruru, the son of Pramati. Now regaining my natural form I shall speak something for your benefit.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्पत्स्यति
उत्पद् [4. P.]
रुरुर्
रुरु [m]
नाम
नाम [ind]
प्रमतेर्
प्रमति [m]
आत्मजः
आत्मज [m]
शुचिः
शुचि [adj]
स्वरूपं
स्व [adj]
स्वरूपं
रूप [n]
प्रतिलभ्याहम्
प्रतिलभ् [1. Ā.]
प्रतिलभ्याहम्
मद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
हितम्
हित [n]
अहिंसा परमो धर्मः सर्वप्राणभृतां स्मृतः । तस्मात्प्राणभृतः सर्वान्न हिंस्याद्ब्राह्मणः क्वचित् ॥
English Translation
Therefore, a Brahmana should never hurt any creature. The injunction of the Shruti is that a Brahmana should always be mild.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहिंसा
अहिंसा [f]
परमो
परम [adj]
धर्मः
धर्म [mn]
सर्वप्राणभृतां
सर्व [pron]
सर्वप्राणभृतां
प्राणभृत् [adj]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
तस्मात्
तद् [pron]
प्राणभृतः
प्राणभृत् [adj]
सर्वान्
सर्व [pron]
न
न [ind]
हिंस्याद्
हिंस् [7. Ā.]
ब्राह्मणः
ब्राह्मण [m]
क्वचित्
क्वचिद् [ind]
ब्राह्मणः सौम्य एवेह जायतेति परा श्रुतिः । वेदवेदाङ्गवित्तात सर्वभूताभयप्रदः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणः
ब्राह्मण [m]
सौम्य
सौम्य [adj]
एवेह
एव [ind]
एवेह
इह [ind]
जायतेति
जन् [4. P.]
जायतेति
इति [ind]
परा
पर [pron]
श्रुतिः
श्रुति [f]
वेदवेदाङ्गवित्
वेद [m]
वेदवेदाङ्गवित्
वेदाङ्ग [n]
वेदवेदाङ्गवित्
विद् [adj]
तात
तात [m]
सर्वभूताभयप्रदः
सर्व [pron]
सर्वभूताभयप्रदः
भूत [mn]
सर्वभूताभयप्रदः
अभय [n]
सर्वभूताभयप्रदः
प्रद [adj]
अहिंसा सत्यवचनं क्षमा चेति विनिश्चितम् । ब्राह्मणस्य परो धर्मो वेदानां धरणादपि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहिंसा
अहिंसा [f]
सत्यवचनं
सत्य [n]
सत्यवचनं
वचन [n]
क्षमा
क्षमा [f]
चेति
च [ind]
चेति
इति [ind]
विनिश्चितम्
विनिश्चि [3. P.]
ब्राह्मणस्य
ब्राह्मण [m]
परो
पर [pron]
धर्मो
धर्म [mn]
वेदानां
वेद [m]
धरणाद्
धरण [n]
अपि
अपि [ind]
क्षत्रियस्य तु यो धर्मः स नेहेष्यति वै तव । दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षत्रियस्य
क्षत्रिय [m]
तु
तु [ind]
यो
यद् [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
स
तद् [pron]
नेहेष्यति
न [ind]
नेहेष्यति
इह [ind]
नेहेष्यति
इष् [1. P.]
वै
वै [ind]
तव
त्वद् [pron]
दण्डधारणम्
दण्ड [mn]
दण्डधारणम्
धारण [n]
उग्रत्वं
उग्र [adj]
उग्रत्वं
त्व [n]
प्रजानां
प्रजा [f]
परिपालनम्
परिपालन [n]
तदिदं क्षत्रियस्यासीत्कर्म वै शृणु मे रुरो । जनमेजयस्य धर्मात्मन्सर्पाणां हिंसनं पुरा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
इदं
इदम् [pron]
क्षत्रियस्यासीत्
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियस्यासीत्
अस् [2. P.]
कर्म
कर्मन् [n]
वै
वै [ind]
शृणु
श्रु [4. P.]
मे
मद् [pron]
रुरो
रुरु [m]
जनमेजयस्य
जनमेजय [m]
धर्मात्मन्
धर्म [mn]
धर्मात्मन्
आत्मन् [m]
सर्पाणां
सर्प [m]
हिंसनं
हिंसन [n]
पुरा
पुरा [ind]
परित्राणं च भीतानां सर्पाणां ब्राह्मणादपि । तपोवीर्यबलोपेताद्वेदवेदाङ्गपारगात् । आस्तीकाद्द्विजमुख्याद्वै सर्पसत्रे द्विजोत्तम ॥
English Translation
It was by Astika learned in the Vedas and the Vedangas and mighty in spiritual power.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परित्राणं
परित्राण [n]
च
च [ind]
भीतानां
भी [1. Ā.]
सर्पाणां
सर्प [m]
ब्राह्मणाद्
ब्राह्मण [m]
अपि
अपि [ind]
तपोवीर्यबलोपेताद्
तपस् [n]
तपोवीर्यबलोपेताद्
वीर्य [n]
तपोवीर्यबलोपेताद्
बल [mn]
तपोवीर्यबलोपेताद्
उपे [2. Ā.]
वेदवेदाङ्गपारगात्
वेद [m]
वेदवेदाङ्गपारगात्
वेदाङ्ग [n]
वेदवेदाङ्गपारगात्
पारग [adj]
आस्तीकाद्
आस्तीक [m]
द्विजमुख्याद्
द्विजमुख्य [m]
वै
वै [ind]
सर्पसत्रे
सर्प [m]
सर्पसत्रे
सत्त्र [n]
द्विजोत्तम
द्विजोत्तम [m]