धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय
dhṛtarāṣṭra uvāca .dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ .māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya
English Translation
Dhritarashtra said: Sanjaya, gathered on the sacred soil of Kurukshetra, eager to fight, what did my children and the children of Pandu do?
हिन्दी अनुवाद
धृतराष्ट्र ने कहा—हे संजय! धर्मभूमि कुरुक्षेत्र में एकत्रित, युद्ध की इच्छा वाले मेरे और पाण्डु के पुत्रों ने क्या किया?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मक्षेत्रे
धर्म [mn]
धर्मक्षेत्रे
क्षेत्र [mn]
कुरुक्षेत्रे
कुरुक्षेत्र [n]
समवेता
समवे [2. P.]
युयुत्सवः
युयुत्सु [adj]
मामकाः
मामक [adj]
पाण्डवाश्चैव
पाण्डव [m]
पाण्डावश्चैव
च [ind]
पाण्डवाश्चैव
एव [ind]
अकुर्वत
कृ [8. Ā.]
संजय
संजय [m]
सञ्जय उवाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्
sañjaya uvāca .dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā .ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt
English Translation
Sanjaya said: At that time, seeing the army of the Pandavas drawn up for battle and approaching Dronacharya King Duryodhana spoke these words:
हिन्दी अनुवाद
संजय ने कहा—उस समय राजा दुर्योधन ने व्यूह रचनायुक्त पाण्डवों की सेना को देखकर और द्रोणाचार्य के पास जाकर यह वचन कहा।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तु
तु [ind]
पाण्डवानीकं
पाण्डव [m]
पाण्डवानीकं
अनीक [mn]
व्यूढं
व्यूह् [1. Ā.]
दुर्योधनस्तदा
दुर्योधन [m]
दुर्योधनस्तदा
तदा [ind]
आचार्यमुपसंगम्य
आचार्य [m]
आचार्यमुपसंगम्य
उपसंगम् [1. P.]
राजा
राजन् [m]
वचनमब्रवीत्
वचन [n]
वचनमब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम्
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता
paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm .vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā
English Translation
Behold, Master, the mighty army of the sons of Pandu arrayed for battle by your talented pupil, Dhristadyumna, son of Drupada.
हिन्दी अनुवाद
हे आचार्य! आपके बुद्धिमान शिष्य द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न द्वारा व्यूहाकार खड़ी की हुई पाण्डु पुत्रों की इस बड़ी भारी सेना को देखिये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्यैतां
पश् [4. Ā.]
पश्यैतां
एतद् [pron]
पाण्डुपुत्राणामाचार्य
पाण्डु [m]
पाण्डुपुत्राणामाचार्य
पुत्र [m]
पाण्डुपुत्राणामाचार्य
आचार्य [m]
महतीं
महत् [adj]
चमूम्
चमू [f]
व्यूढां
व्यूह् [1. Ā.]
द्रुपदपुत्रेण
द्रुपद [m]
द्रुपदपुत्रेण
पुत्र [m]
तव
त्वद् [pron]
शिष्येण
शिष्य [m]
धीमता
धीमत् [adj]
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi .yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahārathaḥ
English Translation
The strong Yodhamanyu and the brave Uttamaujas, the son\nof Subhadra, and the sons of Draupadi, all of great chariots
हिन्दी अनुवाद
इस सेना में बड़े-बड़े धनुषों वाले तथा युद्ध में भीम और अर्जुन के समान शूरवीर युयुधान, विराट और महारथी द्रुपद भी हैं।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
शूरा
शूर [m]
महेष्वासा
महत् [adj]
महेष्वासा
इष्वास [m]
भीमार्जुनसमा
भीम [m]
भीमार्जुनसमा
अर्जुन [m]
भीमार्जुनसमा
सम [pron]
युधि
युध् [f]
युयुधानो
युयुधान [m]
विराटश्च
विराट [m]
विराटश्च
च [ind]
द्रुपदश्च
द्रुपद [m]
द्रुपदश्च
च [ind]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान्
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः
dhṛṣṭaketuścekitānaḥ kāśirājaśca vīryavān .purujitkuntibhojaśca śaibyaśca narapuṃgavaḥ
English Translation
Dhrishtaketu, chekitana and the valiant king of Kasi, Purujit and Kuntibhoja and Saibya, the best men
हिन्दी अनुवाद
धृष्टकेतु, चेकितान, बलवान काशिराज, पुरुजित्, कुन्तिभोज और मनुष्यों में श्रेष्ठ शैब्य।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
केकया
केकय [m]
धृष्टकेतुश्च
धृष्टकेतु [m]
धृष्टकेतुश्च
च [ind]
चेकितानश्च
चेकितान [m]
चेकितानश्च
च [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च
पुरुजित् [m]
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च
कुन्तिभोज [m]
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च
च [ind]
शैब्यश्च
शैब्य [m]
शैब्यश्च
च [ind]
नरपुंगवः
नर [m]
नरपुंगवः
पुंगव [m]
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान्
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः
yudhāmanyuśca vikrānta uttamaujāśca vīryavān .saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahārathāḥ
English Translation
the best of men and mighty Yudhamanyu, and valiant Uttamauja, Abhimanyu, the son of Subhadra, and the five sons of Draupadi,—all of them Maharathis.
हिन्दी अनुवाद
युधामन्यु, विक्रांत, उत्तमौजा, वीर्यवान् सौभद्र और द्रौपदी के पुत्र सभी महारथी हैं। और भी मेरे लिये जीवन की आशा त्याग देने वाले बहुत-से शूरवीर अनेक प्रकार के शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित और सब-के-सब युद्ध में चतुर हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युधामन्युश्च
युधामन्यु [m]
युधामन्युश्च
च [ind]
विक्रान्त
विक्रम् [1. Ā.]
उत्तमौजाश्च
उत्तमौजस् [m]
उत्तमौजाश्च
च [ind]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
सौभद्रो
सौभद्र [m]
द्रौपदेयाश्च
द्रौपदेय [m]
द्रौपदेयाश्च
च [ind]
सर्व
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
महारथाः
महत् [adj]
महारथाः
रथ [m]
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tānnibodha dvijottama .nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tānbravīmi te
English Translation
Know also, O best among the twice-born! the names of those who are the most distinguished amongst ourselves, the leaders of my army; these I name to thee for thy information.
हिन्दी अनुवाद
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! अपने पक्ष में भी जो प्रधान हैं, उनको आप समझ लीजिये। आपकी जानकारी के लिये मेरी सेना के जो-जो सेनापति हैं, उनको बतलाता हूँ|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्माकं
मद् [pron]
तु
तु [ind]
विशिष्टा
विशिष् [7. P.]
ये
यद् [pron]
तान्निबोध
तद् [pron]
तान्निबोध
निबुध् [4. P.]
द्विजोत्तम
द्विजोत्तम [m]
नायका
नायक [m]
मम
मद् [pron]
सैन्यस्य
सैन्य [n]
संज्ञार्थं
संज्ञा [f]
संज्ञार्थं
अर्थ [mn]
तान्ब्रवीमि
तद् [pron]
तान्ब्रवीमि
ब्रू [2. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च
bhavānbhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samitiñjayaḥ .aśvatthāmā vikarṇaśca saumadattistathaiva ca
English Translation
Yourself and Bhishma and Karna and Kripa, who is ever victorious in battle; and even so Asvatthama, Vikarna and Bhurisrava;
हिन्दी अनुवाद
आप—द्रोणाचार्य और पितामह भीष्म तथा कर्ण और संग्राम विजयी कृपाचार्य तथा वैसे ही अश्वत्थामा, विकर्ण और सौमदत पुत्र भूरिश्रवा |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवान्भीष्मश्च
भवत् [adj]
भवान्भीष्मश्च
भीष्म [m]
भवान्भीष्मश्च
च [ind]
कर्णश्च
कर्ण [m]
कर्णश्च
च [ind]
कृपश्च
कृप [mf]
कृपश्च
च [ind]
समितिंजयः
समितिंजय [adj]
अश्वत्थामा
अश्वत्थामन् [m]
विकर्णश्च
विकर्ण [m]
विकर्णश्च
च [ind]
सौमदत्तिस्तथैव
सौमदत्ति [m]
सौमदत्तिस्तथैव
तथा [ind]
सौमदत्तिस्तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः
anye ca bahavaḥ śūrā madarthe tyaktajīvitāḥ .nānāśastrapraharaṇāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
English Translation
And there are many other heroes, equipped with various weapons and missiles, who have staked their lives for me, all skilled in warfare.
हिन्दी अनुवाद
और भी मेरे लिये जीवन की आशा त्याग देने वाले बहुत-से शूरवीर अनेक प्रकार के शस्त्रास्त्रों से सुसज्जित और सब-के-सब युद्ध में चतुर हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अन्ये
अन्य [pron]
च
च [ind]
बहवः
बहु [adj]
शूरा
शूर [m]
मदर्थे
मद् [pron]
मदर्थे
अर्थ [mn]
त्यक्तजीविताः
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्तजीविताः
जीवित [n]
नानाशस्त्रप्रहरणाः
नाना [ind]
नानाशस्त्रप्रहरणाः
शस्त्र [n]
नानाशस्त्रप्रहरणाः
प्रहरण [n]
सर्वे
सर्व [pron]
युद्धविशारदाः
युद्ध [n]
युद्धविशारदाः
विशारद [adj]
अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम्
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्
aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam .paryāptaṃ tvidameteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam
English Translation
This army of ours, fully protected byBhishma, is unconquerable; while that army of theirs, guarded in every way by Bhima, is easy to conquer.
हिन्दी अनुवाद
भीष्म पितामह द्वारा रक्षित हमारी वह सेना सब प्रकार से अजेय है और भीम द्वारा रक्षित इन लोगों की यह सेना जीतने में सुगम है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपर्याप्तं
अपर्याप्त [adj]
तदस्माकं
तद् [pron]
तदस्माकं
मद् [pron]
बलं
बल [mn]
भीष्माभिरक्षितम्
भीष्म [m]
भीष्माभिरक्षितम्
अभिरक्ष् [1. Ā.]
अपर्याप्तं
अपर्याप्त [adj]
तदस्माकं
तद् [pron]
तदस्माकं
मद् [pron]
बलं
बल [mn]
भीष्माभिरक्षितम्
भीष्म [m]
भीष्माभिरक्षितम्
अभिरक्ष् [1. Ā.]
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि
ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ .bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi
English Translation
Therefore, stationed in your respective positions, all of you should surely protectBhishma on all sides.
हिन्दी अनुवाद
इसलिए सब मोर्चों पर अपनी-अपनी जगह स्थित रहते हुए आप लोग सभी निःसन्देह भीष्म पितामह की ही सब ओर से रक्षा करें |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयनेषु
अयन [n]
च
च [ind]
सर्वेषु
सर्व [pron]
यथाभागमवस्थिताः
यथाभागम् [ind]
यथाभागमवस्थिताः
अवस्था [1. Ā.]
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु
भीष्म [m]
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु
एव [ind]
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु
अभिरक्ष् [1. Ā.]
भवन्तः
भवत् [adj]
सर्व
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
हि
हि [ind]
तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
tasya sañjanayanharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ .siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān
English Translation
The grand old man of the Kaurava race, their glorious grand-uncle Bhishma, cheering up Duryodhana, roared terribly like a lion and blew his conch.
हिन्दी अनुवाद
कौरवों में वृद्ध बड़े प्रतापी पितामह भीष्म ने उस दुर्योधन के हृदयमें हर्ष उत्पन्न करते हुए उच्च स्वर से सिंह की दहाड़ के समान गरजकर शंख बजाया |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
संजनयन्हर्षं
संजनय् [10. Ā.]
संजनयन्हर्षं
हर्ष [m]
कुरुवृद्धः
कुरुवृद्ध [m]
पितामहः
पितामह [m]
सिंहनादं
सिंहनाद [m]
विनद्योच्चैः
विनद् [1. Ā.]
विनद्योच्चैः
उच्चैस् [ind]
शङ्खं
शङ्ख [mn]
दध्मौ
धम् [1. Ā.]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत्
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca paṇavānakagomukhāḥ .sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo.abhavat
English Translation
Then conches kettledrums tabors, drums and trumpets suddenly blared forth and the noise was tumultuous.
हिन्दी अनुवाद
इसके पश्चात शंख और नगारे तथा ढोल, मृदंग और नरसिंधे आदि बाजे एक साथ ही बज उठे। उनका वह शब्द बड़ा भयंकर हुआ |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
शङ्खाश्च
शङ्ख [mn]
शङ्खाश्च
च [ind]
भेर्यश्च
भेरी [f]
भेर्यश्च
च [ind]
पणवानकगोमुखाः
पणव [m]
पणवानकगोमुखाः
आनक [m]
पणवानकगोमुखाः
गोमुख [m]
सहसैवाभ्यहन्यन्त
सहसा [ind]
सहसैवाभ्यहन्यन्त
एव [ind]
सहसैवाभ्यहन्यन्त
अभिहन् [4. P.]
स
तद् [pron]
शब्दस्तुमुलो
शब्द [m]
शब्दस्तुमुलो
तुमुल [adj]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः
tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau .mādhavaḥ pāṇḍavaścaiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ
English Translation
Then seated in a glorious chariot drawn by white horses, Shree Krishna as well as Arjuna blew their celestial conches.
हिन्दी अनुवाद
इसके अनन्तर सफेद घोड़ों से युक्त उत्तम रथ में बैठे हुए श्रीकृष्ण महाराज और अर्जुन ने भी अलौकिक शंख बजाये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
श्वेतैर्हयैर्युक्ते
श्वेत [adj]
श्वेतैर्हयैर्युक्ते
हय [m]
श्वेतैर्हयैर्युक्ते
युज् [6. Ā.]
महति
महत् [adj]
स्यन्दने
स्यन्दन [mn]
स्थितौ
स्था [1. Ā.]
माधवः
माधव [m]
पाण्डवश्चैव
पाण्डव [m]
पाण्डवश्चैव
च [ind]
पाण्डवश्चैव
एव [ind]
दिव्यौ
दिव्य [adj]
शङ्खौ
शङ्ख [mn]
प्रदध्मतुः
प्रधम् [1. P.]
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanañjayaḥ .pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ
English Translation
Shree Krishna blew His Conch named Panchajanya; Arjuna, his own called Devadatta; while Bhima of terrible deeds blew his mighty conch Paundra.
हिन्दी अनुवाद
श्रीकृष्ण महाराज ने पाञ्जन्य नामक, अर्जुन ने देवदत्त नामक और भयानक कर्म वाले भीमसेन ने पौण्ड्र नामक महाशंख बजाया |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाञ्चजन्यं
पाञ्चजन्य [m]
हृषीकेशो
हृषीकेश [m]
देवदत्तं
देवदत्त [m]
धनंजयः
धनंजय [m]
पौण्ड्रं
पौण्ड्र [m]
दध्मौ
धम् [1. Ā.]
महाशङ्खं
महत् [adj]
महाशङ्खं
शङ्ख [mn]
भीमकर्मा
भीम [adj]
भीमकर्मा
कर्मन् [n]
वृकोदरः
वृकोदर [m]
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ
anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ .nakulaḥ sahadevaśca sughoṣamaṇipuṣpakau
English Translation
King Yudhisthira, son of Kunti, blew his conch Anantavijaya; while Nakula and Sahadeva blew theirs, known as Sughosa and Manipuspaka respectively.
हिन्दी अनुवाद
कुंती पुत्र राजा युधिष्ठिर ने अनन्त विजय नामक और नकूल तथा सहदेव ने सुघोष और मणिपुष्पक नामक शंख बजाये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजा
राजन् [m]
तु
तु [ind]
मध्यमानीके
मध्यम [adj]
मध्यमानीके
अनीक [mn]
कुन्तीपुत्रो
कुन्ती [f]
कुन्तीपुत्रो
पुत्र [m]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
नकुलः
नकुल [m]
सहदेवश्च
सहदेव [m]
सहदेवश्च
च [ind]
सुघोषमणिपुष्पकौ
सुघोष [m]
सुघोषमणिपुष्पकौ
मणिपुष्पक [m]
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः
kāśyaśca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ .dhṛṣṭadyumno virāṭaśca sātyakiścāparājitaḥ
English Translation
And the excellent archer, the King of Kasi and Sikhandi the Maharathi,
हिन्दी अनुवाद
श्रेष्ठ धनुष वाले काशिराज और महारथी शिखण्डी एवं धृष्टद्युम्न तथा राजा विराट और अजेय सात्यकि,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काश्यश्च
काश्य [m]
काश्यश्च
च [ind]
परमेष्वासः
परम [adj]
परमेष्वासः
इष्वास [m]
शिखण्डी
शिखण्डिन् [m]
च
च [ind]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
धृष्टद्युम्नो
धृष्टद्युम्न [m]
विराटश्च
विराट [m]
विराटश्च
च [ind]
सात्यकिश्चापराजितः
सात्यकि [m]
सात्यकिश्चापराजितः
च [ind]
सात्यकिश्चापराजितः
अपराजित [adj]
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक्
drupado draupadeyāśca sarvaśaḥ pṛthivīpate .saubhadraśca mahābāhuḥ śaṅkhāndadhmuḥ pṛthakpṛthak
English Translation
and the sons of Drupada and Draupadi, and the mighty-armed Subhadra's son Abhimanyu—all of them, O King, blew their respective conches separately.
हिन्दी अनुवाद
राजा द्रुपद एवं द्रौपदी के पाँचों पुत्र और बड़ी भुजावाले सुभद्रा पुत्र अभिमन्यु—इन सभी ने, हे राजन्! सब और से अलग-अलग शंख बजाये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सौभद्रो
सौभद्र [m]
द्रौपदेयाश्च
द्रौपदेय [m]
द्रौपदेयाश्च
च [ind]
सर्व
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
महारथाः
महत् [adj]
महारथाः
रथ [m]
सौभद्रश्च
सौभद्र [m]
सौभद्रश्च
च [ind]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
शङ्खान्दध्मुः
शङ्ख [mn]
शङ्खान्दध्मुः
धम् [1. Ā.]
पृथक्पृथक्
पृथक् [ind]
पृथक्पृथक्
पृथक् [ind]
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् (or लोव्यनु)
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat .nabhaśca pṛthivīṃ caiva tumulo.abhyanunādayan (lo vyanu)
English Translation
And the terrible sound, echoing through heaven and earth, rent the hearts of Dhritarashtra’s sons.
हिन्दी अनुवाद
और उस भयानक शब्द ने आकाश और पृथ्वी को भी गूँजाते हुए धार्तराष्ट्रों के यानी आपके पक्ष वालों के हृदय विदीर्ण कर दिये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
घोषो
घोष [m]
धार्तराष्ट्राणां
धार्तराष्ट्र [m]
हृदयानि
हृदय [n]
व्यदारयत्
विदारय् [10. Ā.]
नभश्च
नभस् [n]
नभश्च
च [ind]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तुमुलो
तुमुल [adj]
व्यनुनादयन्
व्यनुनादय् [10. P.]
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः
प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते
atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ .pravṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ
English Translation
Then, seeing the arranged armies of the sons of Dhritarashtra, the one with the banner of Hanumantook up his bow, ready for battle. Now, O lord of the earth, seeing your sons arrayed against him, and when missiles were ready to be hurled, Arjuna, son of Pandu, took up his bow and then addressed the following words to Shree Krishna; Krishna, place my chariot between the two armies.
हिन्दी अनुवाद
अथ व्यवस्थित धार्तराष्ट्रों को कपिध्वज (अर्जुन) ने देखा, जब वे शस्त्रों से सुसज्जित हो गए, तब धनुष उठाकर पाण्डव ने युद्ध की तैयारी की। हे राजन् ! इसके बाद कपिध्वज अर्जुन ने मोर्चा बाँधकर डटे हुए धृतराष्ट्र-सम्बन्धियों को देखकर, उस शत्रु चलने की तैयारी के समय धनुष उठाकर हृषीकेश श्रीकृष्ण महाराज से यह वचन कहा—हे अच्युत ! मेरे रथ को दोनों सेनाओं के बीच में खड़ा कीजिये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
व्यवस्थितान्दृष्ट्वा
व्यवस्था [1. Ā.]
व्यवस्थितान्दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः
धार्तराष्ट्र [m]
धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः
कपिध्वज [m]
प्रवृत्ते
प्रवृत् [1. Ā.]
शस्त्रसम्पाते
शस्त्र [n]
शस्त्रसम्पाते
सम्पात [m]
धनुरुद्यम्य
धनुस् [n]
धनुरुद्यम्य
उद्यम् [6. P.]
पाण्डवः
पाण्डव [m]
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate .arjuna uvāca .senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me.acyuta
English Translation
Then, O King, Hrishikeshasaid these words: Place my chariot in the midst of the armies, O Achyuta. And keep it there till I have carefully observed these warriors drawn up for battle, and have seen with whom I have to engage in this fight.
हिन्दी अनुवाद
तब हे पृथिवीपति (कृष्ण), हृषीकेश (कृष्ण) ने कहा, हे अच्युत, सेनाओं के मध्य में मेरा रथ स्थापित करो। और जब तक कि मैं युद्ध क्षेत्र में डटे हुए युद्ध के अभिलाषी इन विपक्षी योद्धाओं को भली प्रकार देख लूँ कि इस युद्ध रूप व्यापार में मुझे किन-किन के साथ युद्ध करना योग्य है, तब तक उसे खड़ा रखिये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृषीकेशं
हृषीकेश [m]
तदा
तदा [ind]
वाक्यमिदमाह
वाक्य [n]
वाक्यमिदमाह
इदम् [pron]
वाक्यमिदमाह
अह् [1. P.]
महीपते
महीपति [m]
सेनयोरुभयोर्मध्ये
सेना [f]
सेनयोरुभयोर्मध्ये
उभय [adj]
सेनयोरुभयोर्मध्ये
मध्य [n]
रथं
रथ [m]
स्थापय
स्थापय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
ऽच्युत
अच्युत [m]
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान्
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे
yāvadetānnirikṣe.ahaṃ yoddhukāmānavasthitān .kairmayā saha yoddhavyamasmin raṇasamudyame
English Translation
And keep it there till I have carefully observed these warriors drawn up for battle, and have seen with whom I have to engage in this fight.
हिन्दी अनुवाद
और जब तक कि मैं युद्ध क्षेत्र में डटे हुए युद्ध के अभिलाषी इन विपक्षी योद्धाओं को भली प्रकार देख लूँ कि इस युद्ध रूप व्यापार में मुझे किन-किन के साथ युद्ध करना योग्य है, तब तक उसे खड़ा रखिये |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावदेतान्निरीक्षे
यावत् [ind]
यावदेतान्निरीक्षे
एतद् [pron]
यावदेतान्निरीक्षे
निरीक्ष् [1. P.]
ऽहं
मद् [pron]
योद्धुकामानवस्थितान्
योद्धु [m]
योद्धुकामानवस्थितान्
काम [m]
योद्धुकामानवस्थितान्
अवस्था [1. Ā.]
कैर्मया
क [pron]
कैर्मया
मद् [pron]
सह
सह [ind]
योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे
युध् [2. P.]
योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे
इदम् [pron]
योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे
रण [m]
योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे
समुद्यम [m]
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः
yotsyamānānavekṣe.ahaṃ ya ete.atra samāgatāḥ .dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikīrṣavaḥ
English Translation
I shall scan the well-wishers in this war of evil-minded Duryodhana, whoever have assembled on this side and are ready for the fight.
हिन्दी अनुवाद
दुर्बुद्धि दुर्योधन का युद्ध में हित चाहने वाले जो-जो ये राजा लोग इस सेना में आये हैं, इन युद्ध करने वालों को मैं देखूँगा |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
योत्स्यमानानवेक्षे
युध् [2. P.]
योत्स्यमानानवेक्षे
अवेक्ष् [1. P.]
ऽहं
मद् [pron]
य
यद् [pron]
एते
एतद् [pron]
ऽत्र
अत्र [ind]
समागताः
समागम् [6. P.]
धार्तराष्ट्रस्य
धार्तराष्ट्र [m]
दुर्बुद्धेर्युद्धे
दुर्बुद्धि [adj]
दुर्बुद्धेर्युद्धे
युद्ध [n]
प्रियचिकीर्षवः
प्रिय [adj]
प्रियचिकीर्षवः
चिकीर्षु [adj]
सञ्जय उवाच
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्
sañjaya uvāca .evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata .senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam
English Translation
Thus addressed, Hrishikesha, the son of Gudakesha, stationed the best chariot in the midst of the armies, sounding the war-cry.
हिन्दी अनुवाद
सज्जय ने कहा—हे धृतराष्ट्र! अर्जुन द्वारा इस प्रकार कहे हुए महाराज श्रीकृष्ण चन्द्र ने दोनों सेनाओं के बीच में भीष्म और द्रोणाचार्य के सामने तथा सम्पूर्ण राजाओं के सामने उत्तम रथ को खड़ा करके इस प्रकार कहा कि हे पार्थ! युद्ध के लिये जुटे हुए इन कौरवों को देख |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवमुक्तो
एवम् [ind]
एवमुक्तो
वच् [2. P.]
हृषीकेशो
हृषीकेश [m]
गुडाकेशेन
गुडाकेश [m]
भारत
भारत [m]
सेनयोरुभयोर्मध्ये
सेना [f]
सेनयोरुभयोर्मध्ये
उभय [adj]
सेनयोरुभयोर्मध्ये
मध्य [n]
रथं
रथ [m]
स्थापय
स्थापय् [10. Ā.]
मे
मद् [pron]
ऽच्युत
अच्युत [m]
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम्
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām .uvāca pārtha paśyaitānsamavetānkurūniti
English Translation
At the head of all the kings, led by Bhishma and Drona, Arjuna, O son of Kunti, behold these Kurus gathered together
हिन्दी अनुवाद
भीष्म और द्रोणाचार्य के प्रधान होकर और अन्य सब राजाओं के सामने भगवान श्रीकृष्ण ने कहा— हे पार्थ! देख इन एकत्र हुए हुए कौरवों को।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भीष्मद्रोणप्रमुखतः
भीष्म [m]
भीष्मद्रोणप्रमुखतः
द्रोण [m]
भीष्मद्रोणप्रमुखतः
प्रमुखतस् [ind]
सर्वेषां
सर्व [pron]
च
च [ind]
महीक्षिताम्
महीक्षित् [m]
उवाच
वच् [2. P.]
पार्थ
पार्थ [m]
पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
पश् [4. Ā.]
पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
एतद् [pron]
पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
समवे [2. P.]
पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
कुरु [m]
पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति
इति [ind]
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान्
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
tatrāpaśyatsthitānpārthaḥ pitṝnatha pitāmahān .ācāryānmātulānbhrātṛnputrānpautrānsakhīṃstathā
English Translation
Now Arjuna saw stationed there in both the armies his uncles, grand-uncles and teachers, even great grand-uncles, maternal uncles, brothers and cousins, sons and nephews, and grand-nephews, even so friends, fathers-in-law and well-wishers as well.
हिन्दी अनुवाद
इसके बाद पृथापुत्र अर्जुन ने उन दोनों ही सेनाओं में स्थित ताऊ-चाचों को, दादों परदादों को, गुरुओं को, मामाओं को, भाइयों को, पुत्रों को, पौत्रों को तथा मित्रों को, ससुरों को और सुहृदों को भी देखा ।। २६ और २७वें का पूर्वार्ध ।।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः
तत्र [ind]
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः
पश् [4. Ā.]
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः
स्था [1. Ā.]
तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः
पार्थ [m]
पितॄनथ
पितृ [m]
पितॄनथ
अथ [ind]
पितामहान्
पितामह [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
आचार्य [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
मातुल [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
भ्रातृ [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
पुत्र [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
पौत्र [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
सखि [m]
आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा
तथा [ind]
श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि
तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान्
śvaśurānsuhṛdaścaiva senayorubhayorapi .tānsamīkṣya sa kaunteyaḥ sarvānbandhūnavasthitān
English Translation
Seeing all those relations present there, Arjuna was filled with deep compassion, and uttered these words in sadness..
हिन्दी अनुवाद
उन उपस्थित सम्पूर्ण बन्धुओं को देखकर वह कुत्तीपुत्र अर्जुन अत्यन्त करुणा से युक्त होकर शोक करते हुए यह बचन ने कहा ।। २७वेंका उत्तरार्ध और २८वेंका पूर्वार्ध ।।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्वशुरान्सुहृदश्चैव
श्वशुर [m]
श्वशुरान्सुहृदश्चैव
सुहृद् [m]
श्वशुरान्सुहृदश्चैव
च [ind]
श्वशुरान्सुहृदश्चैव
एव [ind]
सेनयोरुभयोरपि
सेना [f]
सेनयोरुभयोरपि
उभय [adj]
सेनयोरुभयोरपि
अपि [ind]
तान्समीक्ष्य
तद् [pron]
तान्समीक्ष्य
समीक्ष् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
कौन्तेयः
कौन्तेय [m]
सर्वान्बन्धूनवस्थितान्
सर्व [pron]
सर्वान्बन्धूनवस्थितान्
बन्धु [m]
सर्वान्बन्धूनवस्थितान्
अवस्था [1. Ā.]
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati .vepathuśca śarīre me romaharṣaśca jāyate
English Translation
My mouth is drying up, my body shivers, and my hair stands on end.
हिन्दी अनुवाद
मेरा मुख सूखा जा रहा है तथा मेरे शरीर में कंप एवं रोमांच हो रहा है।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सीदन्ति
सद् [6. P.]
मम
मद् [pron]
गात्राणि
गात्र [n]
मुखं
मुख [n]
च
च [ind]
परिशुष्यति
परिशुष् [4. P.]
वेपथुश्च
वेपथु [m]
वेपथुश्च
च [ind]
शरीरे
शरीर [n]
मे
मद् [pron]
रोमहर्षश्च
रोमहर्ष [m]
रोमहर्षश्च
च [ind]
जायते
जन् [4. P.]
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत्
अर्जुन उवाच
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdannidamabravīt .arjuna uvāca .dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam
English Translation
Arjuna said—O Krishna! Seeing my own kinsmen eager to fight, my limbs are weakening, my mouth is drying up, and my body is trembling with shivers and goosebumps.
हिन्दी अनुवाद
अर्जुन ने कहा—हे कृष्ण ! युद्ध क्षेत्र में डटे हुए युद्ध के अभिलाषी इस स्वजन समुदाय को देखकर मेरे अंग शिथिल हुए जा रहे हैं और मुख सूखा जा रहा है तथा मेरे शरीर में कम्प एवं रोमाञ्च हो रहा है ।। २८वेंका उत्तरार्ध और २६ ।।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृपया
कृपा [f]
परयाविष्टो
पर [pron]
परयाविष्टो
आविश् [6. Ā.]
विषीदन्निदमब्रवीत्
विषद् [1. Ā.]
विषीदन्निदमब्रवीत्
इदम् [pron]
विषीदन्निदमब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण
दृश् [6. P.]
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण
इदम् [pron]
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण
स्व [adj]
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण
जन [m]
दृष्ट्वेमान्स्वजनान्कृष्ण
कृष्ण [m]
युयुत्सून्समवस्थितान्
युयुत्सु [adj]
युयुत्सून्समवस्थितान्
समवस्था [1. Ā.]
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāttvakcaiva paridahyate .na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ
English Translation
The bow, Gandiva, slips from my hand and my skin too burns all over; my brain is whirling, as it were, and I can stand no longer.
हिन्दी अनुवाद
हाथ से गाण्डीव धनुष गिर रहा है और त्वचा भी बहुत जल रही है तथा मेरा मन भ्रमित-सा हो रहा है, इसलिए मैं खड़ा रहने को भी समर्थ नहीं हूँ |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गाण्डीवं
गाण्डीव [mn]
स्रंसते
स्रंस् [1. P.]
हस्तात्त्वक्चैव
हस्त [mn]
हस्तात्त्वक्चैव
त्वच् [f]
हस्तात्त्वक्चैव
च [ind]
हस्तात्त्वक्चैव
एव [ind]
परिदह्यते
परिदह् [1. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
शक्नोम्यवस्थातुं
शक् [4. P.]
शक्नोम्यवस्थातुं
अवस्था [1. Ā.]
भ्रमतीव
भ्रम् [4. Ā.]
भ्रमतीव
इव [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
मनः
मनस् [n]