Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 4 (Kiṣkindhākāṇḍa) • Sarga 23

Kiṣkindhākāṇḍa Sarga 23

किष्किन्धाकाण्डम् • सर्गः 23

Kiṣkindhākāṇḍa Sarga 23 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 30 verses.

Total: 30 Verses • Citations: VR 4.23.1–30 • 175 Lexicon Terms
VR 4.23.1 अनुष्टुप्
ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् । पतिं लोकाच्च्युतं तारा मृतं वचनमब्रवीत् ॥
tataḥ samupajighrantī kapirājasya tanmukham | patiṃ lokāccyutaṃ tārā mṛtaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Thereupon smelling the face of that lord of monkeys, Tārā again addressed her deceased lord, known all over the world, saying.
VR 4.23.2 अनुष्टुप्
शेषे त्वं विषमे दुःखमकृत्वा वचनं मम । उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥
śeṣe tvaṃ viṣame duḥkhamakṛtvā vacanaṃ mama | upalopacite vīra suduḥkhe vasudhātale ||
English Translation
O hero, disregarding my words, you are lying on the uneven earth, hard and filled with gravels.
VR 4.23.3 अनुष्टुप्
मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव । शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥
mattaḥ priyatarā nūnaṃ vānarendra mahī tava | śeṣe hi tāṃ pariṣvajya māṃ ca na pratibhāṣase ||
English Translation
O lord of monkeys, the earth is dearer to you than I, since you are lying there embracing her and are not welcoming me.
VR 4.23.4 अनुष्टुप्
सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिक प्रिय । ऋक्षवानरमुख्यास्त्वां बलिनं पर्युपासते ॥
sugrīva eva vikrānto vīra sāhasika priya | ṛkṣavānaramukhyāstvāṃ balinaṃ paryupāsate ||
VR 4.23.5 अनुष्टुप्
एषां विलपितं कृच्छ्रमङ्गदस्य च शोचतः । मम चेमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ॥
eṣāṃ vilapitaṃ kṛcchramaṅgadasya ca śocataḥ | mama cemāṃ giraṃ śrutvā kiṃ tvaṃ na pratibudhyase ||
English Translation
Why are you not awake, hearing the bewailings of bears and monkeys who used to wait upon you, powerful, as well as that of Angada and myself?
VR 4.23.6 अनुष्टुप्
इदं तच्छूरशयनं यत्र शेषे हतो युधि । शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ॥
idaṃ tacchūraśayanaṃ yatra śeṣe hato yudhi | śāyitā nihatā yatra tvayaiva ripavaḥ purā ||
English Translation
Alas! you are lying on this bed of the heroes, being slain in the battle, where formerly, your enemies destroyed by you, used to lie down,
VR 4.23.7 अनुष्टुप्
विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय । मामनाथां विहायैकां गतस्त्वमसि मानद ॥
viśuddhasattvābhijana priyayuddha mama priya | māmanāthāṃ vihāyaikāṃ gatastvamasi mānada ||
English Translation
O you born of a pure family, O you that are fond of warfare, O my dear, O conferror of honours, whither have you departed making me husbandless?
VR 4.23.8 अनुष्टुप्
शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता । शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ॥
śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā | śūrabhāryāṃ hatāṃ paśya sadyo māṃ vidhavāṃ kṛtām ||
English Translation
Let not the wise, henceforth, confer their daughters upon the heroes. Alas! behold me, the wife of a hero, made a widow in no time.
VR 4.23.9 अनुष्टुप्
अवभग्नश्च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः । अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ॥
avabhagnaśca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ | agādhe ca nimagnāsmi vipule śokasāgare ||
English Translation
Shattered is my honour and destroyed is my happiness and I am sunk in the deep abyss of grief.
VR 4.23.10 अनुष्टुप्
अश्मसारमयं नूनमिदं मे हृदयं दृढम् । भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन्नाद्य शतधा गतम् ॥
aśmasāramayaṃ nūnamidaṃ me hṛdayaṃ dṛḍham | bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā yannādya śatadhā gatam ||
English Translation
Forsooth, this my firm heart is not sundered into hundred pieces, beholding my husband slain!
VR 4.23.11 अनुष्टुप्
सुहृच्चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः । आहवे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वमागतः ॥
suhṛccaiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ | āhave ca parākrāntaḥ śūraḥ pañcatvamāgataḥ ||
English Translation
You are my friend, my dear husband and a great hero-and you had met with destruction, being struck by another man.
VR 4.23.12 अनुष्टुप्
पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी । धनधान्यैः सुपूर्णापि विधवेत्युच्यते बुधैः ॥
patihīnā tu yā nārī kāmaṃ bhavatu putriṇī | dhanadhānyaiḥ supūrṇāpi vidhavetyucyate budhaiḥ ||
English Translation
A husbandless woman is always styled by the wise as widow, although she might have a son and enough of riches.
VR 4.23.13 अनुष्टुप्
स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले । कृमिरागपरिस्तोमे त्वमेवं शयने यथा ॥
svagātraprabhave vīra śeṣe rudhiramaṇḍale | kṛmirāgaparistome tvamevaṃ śayane yathā ||
English Translation
O hero, you are lying down in a pool of blood issuing out of your own person, like to your own bed having a red-dyed bed-sheet.
VR 4.23.14 अनुष्टुप्
रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः । परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ॥
reṇuśoṇitasaṃvītaṃ gātraṃ tava samantataḥ | parirabdhuṃ na śaknomi bhujābhyāṃ plavagarṣabha ||
English Translation
Your body is on all sides besmeared with blood and dust and I am incapable of embracing you with my arms, O best of monkeys.
VR 4.23.15 अनुष्टुप्
कृतकृत्योऽद्य सुग्रीवो वैरेऽस्मिन्नतिदारुणे । यस्य रामविमुक्तेन हृतमेकेषुणा भयम् ॥
kṛtakṛtyo'dya sugrīvo vaire'sminnatidāruṇe | yasya rāmavimuktena hṛtamekeṣuṇā bhayam ||
English Translation
Surely has Sugrīva satisfied his hostile intention to-day, whose fear has been removed by one shaft, discharged by Rāma.
VR 4.23.16 अनुष्टुप्
शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव । वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वमागते ॥
śareṇa hṛdi lagnena gātrasaṃsparśane tava | vāryāmi tvāṃ nirīkṣantī tvayi pañcatvamāgate ||
English Translation
Thyself departing to the land of the dead. I have been eyeing you simply, being prevented from touching your person by the shaft piercing your heart.* The meaning is:-Lest by my touching that shaft you feelest a greater pain.
VR 4.23.17 अनुष्टुप्
उद्बबर्ह शरं नीलस्तस्य गात्रगतं तदा । गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तमाशीविषं यथा ॥
udbabarha śaraṃ nīlastasya gātragataṃ tadā | girigahvarasaṃlīnaṃ dīptamāśīviṣaṃ yathā ||
English Translation
Thereupon Neela took out that shaft from the person of (Vāli) like to a flaming serpent lurking in a mountain cave.
VR 4.23.18 अनुष्टुप्
तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः । अस्तमस्तकसंरुद्धो रश्मिर्दिनकरादिव ॥
tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ | astamastakasaṃruddho raśmirdinakarādiva ||
English Translation
There beamed the shaft extracted from his body like to the rays of the Sun, stationed on the summit of the setting hill.
VR 4.23.19 अनुष्टुप्
पेतुः क्षतजधारास्तु व्रणेभ्यस्तस्य सर्वशः । ताम्रगैरिकसंपृक्ता धारा इव धराधरात् ॥
petuḥ kṣatajadhārāstu vraṇebhyastasya sarvaśaḥ | tāmragairikasaṃpṛktā dhārā iva dharādharāt ||
English Translation
And there poured forth from all his wounds, streams of blood, like to showers of melted copper and other metals falling from a mountain.
VR 4.23.20 अनुष्टुप्
अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना । अस्रैर्नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ॥
avakīrṇaṃ vimārjantī bhartāraṃ raṇareṇunā | asrairnayanajaiḥ śūraṃ siṣecāstrasamāhatam ||
English Translation
And (Tārā) washed, with tears, her heroic husband's body covered with dust and wounded with weapons.
VR 4.23.21 अनुष्टुप्
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् । उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रमङ्गदमङ्गना ॥
rudhirokṣitasarvāṅgaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim | uvāca tārā piṅgākṣaṃ putramaṅgadamaṅganā ||
English Translation
Beholding her husband thus slain and besmeared with blood, she spoke to her son, Angada, having coppery eyes, saying:
VR 4.23.22 अनुष्टुप्
अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् । संप्रसक्तस्य वैरस्य गतोऽन्तः पापकर्मणा ॥
avasthāṃ paścimāṃ paśya pituḥ putra sudāruṇām | saṃprasaktasya vairasya gato'ntaḥ pāpakarmaṇā ||
English Translation
Behold this terrible declining stage of your Sire. Here is the end of his hostilities collected by his impious action.
VR 4.23.23 अनुष्टुप्
बालसूर्योदयतनुं प्रयान्तं यमसादनम् । अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ॥
bālasūryodayatanuṃ prayāntaṃ yamasādanam | abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ putra mānadam ||
English Translation
O my son, do you how to your kingly father, the conferrer of honours, who has departed to the abode of Death, having a flaming person like to the rising Sun.
VR 4.23.24 अनुष्टुप्
एवमुक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः । भुजाभ्यां पीनवृताभ्यामङ्गदोऽहमिति ब्रुवन् ॥
evamuktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ | bhujābhyāṃ pīnavṛtābhyāmaṅgado'hamiti bruvan ||
English Translation
Thus accosted, Angada rose up and, saying, I (do touch my Sire's feet), embraced his father's feet with his plump arms.
VR 4.23.25 अनुष्टुप्
अभिवादयमानं त्वामङ्गदं त्वं यथापुरा । दीर्घायुर्भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ॥
abhivādayamānaṃ tvāmaṅgadaṃ tvaṃ yathāpurā | dīrghāyurbhava putreti kimarthaṃ nābhibhāṣase ||
English Translation
(Thereupon Tāră said)—Saying 'Do you live long' why did you not welcome Angada, to-day as before, who has bowed to you?
VR 4.23.26 अनुष्टुप्
अहं पुत्रसहाया त्वामुपासे गतचेतनम् । सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥
ahaṃ putrasahāyā tvāmupāse gatacetanam | siṃhena nihataṃ sadyo gauḥ savatseva govṛṣam ||
English Translation
I am with my son, standing by you who are dead, like to a cow with her calf, having the bull slain by a lion.
VR 4.23.27 अनुष्टुप्
इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा । अस्मिन्नवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥
iṣṭvā saṃgrāmayajñena nānāpraharaṇāmbhasā | asminnavabhṛthe snātaḥ kathaṃ patnyā mayā vinā ||
English Translation
'You have performed a warsacrifice. You have bathed in the waters of Rama's weapon signifying the end of the sacrifice. How did you take this customary bath without me, your wife?
VR 4.23.28 अनुष्टुप्
या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे । शातकुम्भमयीं मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥
yā dattā devarājena tava tuṣṭena saṃyuge | śātakumbhamayīṃ mālāṃ tāṃ te paśyāmi neha kim ||
English Translation
'Why do I not see on your chest the golden necklace gifted by the king of the gods (Indra), pleased with you in the battle?
VR 4.23.29 अनुष्टुप्
राजश्रीर्न जहाति त्वां गतासुमपि मानद । सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजमिव प्रभा ॥
rājaśrīrna jahāti tvāṃ gatāsumapi mānada | sūryasyāvartamānasya śailarājamiva prabhā ||
English Translation
Royal grace has not renounced you, O conferrer of honours, albeit you are dead, like to the rays not quitting the king of mountains, even after the Sun is set.
VR 4.23.30 वंशस्थम्
न मे वचः पथ्यमिदं त्वया कृतं; न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव । हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे; सह त्वया श्रीर्विजहाति मामिह ॥
na me vacaḥ pathyamidaṃ tvayā kṛtaṃ; na cāsmi śaktā hi nivāraṇe tava | hatā saputrāsmi hatena saṃyuge; saha tvayā śrīrvijahāti māmiha ||
English Translation
You didst not act by my wholesome words, nor could I prevent you. And I am now destroyed with my son, along with you in the battle. Truly has Sree (goddess of wealth) renounced me.
← Previous (Ch. 280) Full Table of Contents Next (Ch. 282) →