Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 2 (Ayodhyākāṇḍa) • Sarga 72

Ayodhyākāṇḍa Sarga 72

अयोध्याकाण्डम् • सर्गः 72

Ayodhyākāṇḍa Sarga 72 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 25 verses.

Total: 25 Verses • Citations: VR 2.72.1–25 • 175 Lexicon Terms
VR 2.72.1 अनुष्टुप्
अत्र यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः । भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत् ॥
atra yātrāṃ samīhantaṃ śatrughno lakṣmaṇānujaḥ | bharataṃ śokasaṃtaptamidaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
Then ſatrughna, the younger brother of Lakşmaņa spoke to Bharata burning in grief as he was revolving in his mind the (intended) journey (to Rāma).
VR 2.72.2 अनुष्टुप्
गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः । स रामः सत्त्व संपन्नः स्त्रिया प्रव्राजितो वनम् ॥
gatiryaḥ sarvabhūtānāṃ duḥkhe kiṃ punarātmanaḥ | sa rāmaḥ sattva saṃpannaḥ striyā pravrājito vanam ||
English Translation
Need it be said that Rāma is the refuge both of himself and all creatures in trouble? That Rāma possessed of strength has been exiled into the woods by a woman!
VR 2.72.3 अनुष्टुप्
बलवान्वीर्य संपन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ । किं न मोचयते रामं कृत्वापि पितृनिग्रहम् ॥
balavānvīrya saṃpanno lakṣmaṇo nāma yo'pyasau | kiṃ na mocayate rāmaṃ kṛtvāpi pitṛnigraham ||
English Translation
And powerful and having prowess, why did not Laksmana deliver Rāma by checking our father?
VR 2.72.4 अनुष्टुप्
पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयौ । उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः ॥
pūrvameva tu nigrāhyaḥ samavekṣya nayānayau | utpathaṃ yaḥ samārūḍho nāryā rājā vaśaṃ gataḥ ||
English Translation
The king bent upon following an unrighteous course through the influence of a woman, should, the justice or otherwise of the measure being fully weighed, at the very outset have been checked.
VR 2.72.5 अनुष्टुप्
इति संभाषमाणे तु शत्रुघ्ने लक्ष्मणानुजे । प्राग्द्वारेऽभूत्तदा कुब्जा सर्वाभरणभूषिता ॥
iti saṃbhāṣamāṇe tu śatrughne lakṣmaṇānuje | prāgdvāre'bhūttadā kubjā sarvābharaṇabhūṣitā ||
English Translation
As Lakşmaņa's younger brother Satrughna was speaking thus, appeared there at the door in front the hump backed one adorned with every kind of ornament, with her body besmeared with sandal paste, wearing regal apparel, and variously decked out with a variety of ornaments.
VR 2.72.6 अनुष्टुप्
लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि बिभ्रती । मेखला दामभिश्चित्रै रज्जुबद्धेव वानरी ॥
liptā candanasāreṇa rājavastrāṇi bibhratī | mekhalā dāmabhiścitrai rajjubaddheva vānarī ||
English Translation
She had besmeared herself with the essence of sandal, had put on royal garments and adorned herself in many ways with every kind of ornament.
VR 2.72.7 अनुष्टुप्
तां समीक्ष्य तदा द्वाःस्थो भृशं पापस्य कारिणीम् । गृहीत्वाकरुणं कुब्जां शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् ॥
tāṃ samīkṣya tadā dvāḥstho bhṛśaṃ pāpasya kāriṇīm | gṛhītvākaruṇaṃ kubjāṃ śatrughnāya nyavedayat ||
English Translation
At that time seeing that one of horrible misdeeds, (Bharata) who stood near the door, seizing the hump backed one ruthlessly, took her to Satrughna, and said.
VR 2.72.8 अनुष्टुप्
यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता । सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति ॥
yasyāḥ kṛte vane rāmo nyastadehaśca vaḥ pitā | seyaṃ pāpā nṛśaṃsā ca tasyāḥ kuru yathāmati ||
English Translation
That one through whom Rāma has gone to the wood and our father has renounced his body this is that wicked and remorseless one. Do you deal with her as you like.
VR 2.72.9 अनुष्टुप्
शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः । अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः ॥
śatrughnaśca tadājñāya vacanaṃ bhṛśaduḥkhitaḥ | antaḥpuracarānsarvānityuvāca dhṛtavrataḥ ||
English Translation
At Bharata's command Satrughna observing vows waxing exceedingly aggrieved, addressed all the inmates of the inner apartment, saying.
VR 2.72.10 अनुष्टुप्
तीव्रमुत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः । यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमश्नुताम् ॥
tīvramutpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ | yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalamaśnutām ||
English Translation
This one has occasioned intense misery to my father and brothers Let her now take the fruit of her fell deed.
VR 2.72.11 अनुष्टुप्
एवमुक्ता च तेनाशु सखी जनसमावृता । गृहीता बलवत्कुब्जा सा तद्गृहमनादयत् ॥
evamuktā ca tenāśu sakhī janasamāvṛtā | gṛhītā balavatkubjā sā tadgṛhamanādayat ||
English Translation
Having said this, he furiously fell upon the hump backed one surrounded by her maids. Thereupon she with her cries made the chamber resound.
VR 2.72.12 अनुष्टुप्
ततः सुभृश संतप्तस्तस्याः सर्वः सखीजनः । क्रुद्धमाज्ञाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः ॥
tataḥ subhṛśa saṃtaptastasyāḥ sarvaḥ sakhījanaḥ | kruddhamājñāya śatrughnaṃ vyapalāyata sarvaśaḥ ||
English Translation
Concluding Śatrughna fired with rage, her associates extremely pained, fled away in all directions.
VR 2.72.13 अनुष्टुप्
अमन्त्रयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वसखीजनः । यथायं समुपक्रान्तो निःशेषं नः करिष्यति ॥
amantrayata kṛtsnaśca tasyāḥ sarvasakhījanaḥ | yathāyaṃ samupakrānto niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyati ||
English Translation
Then her companions in a body took counsel of each other, saying, “considering the way in which he has entered upon it, he will annihilate us quite."
VR 2.72.14 अनुष्टुप्
सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मज्ञां च यशस्विनीम् । कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्तु ध्रुवा गतिः ॥
sānukrośāṃ vadānyāṃ ca dharmajñāṃ ca yaśasvinīm | kausalyāṃ śaraṇaṃ yāmaḥ sā hi no'stu dhruvā gatiḥ ||
English Translation
Let us therefore seek the protection of the tender hearted generous, pious and illustrious Kausalyā. Even she is our sure refuge.
VR 2.72.15 अनुष्टुप्
स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले ॥
sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ | vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale ||
English Translation
Overpowered with rage, that chastiser of foes, Śatrughna, dragged the shrieking hump backed one to the ground.
VR 2.72.16 अनुष्टुप्
तस्या ह्याकृष्यमाणाया मन्थरायास्ततस्ततः । चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्व्यशीर्यत ॥
tasyā hyākṛṣyamāṇāyā mantharāyāstatastataḥ | citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tadvyaśīryata ||
English Translation
As Mantharā was pushed this way and that, her various ornaments were scattered over the floor.
VR 2.72.17 अनुष्टुप्
तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् । अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥
tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam | aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā ||
English Translation
And strewn with those ornaments, the graceful chamber of the palace looked like the autumnal firmament.
VR 2.72.18 अनुष्टुप्
स बली बलवत्क्रोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः । कैकेयीमभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषं वचः ॥
sa balī balavatkrodhādgṛhītvā puruṣarṣabhaḥ | kaikeyīmabhinirbhartsya babhāṣe paruṣaṃ vacaḥ ||
English Translation
And that foremost of men possessed of strength holding her, began to reprove Kaikeyī with harsh speech.
VR 2.72.19 अनुष्टुप्
तैर्वाक्यैः परुषैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता । शत्रुघ्न भयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता ॥
tairvākyaiḥ paruṣairduḥkhaiḥ kaikeyī bhṛśaduḥkhitā | śatrughna bhayasaṃtrastā putraṃ śaraṇamāgatā ||
English Translation
Extremely hurt by those rough words, Kaikeyi terrified on account of Satrughna, took refuge with her son.
VR 2.72.20 अनुष्टुप्
तां प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् । अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ॥
tāṃ prekṣya bharataḥ kruddhaṃ śatrughnamidamabravīt | avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatāmiti ||
English Translation
Thereupon casting his eyes on Satrughna, Bharata said, “A woman is incapable of being slain by any. Do you therefore excuse her.”
VR 2.72.21 अनुष्टुप्
हन्यामहमिमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् । यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्मातृघातकम् ॥
hanyāmahamimāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm | yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyenmātṛghātakam ||
English Translation
I myself would have slain this wicked Kaikeyi of impious deeds, if the righteous Rāma should not be displeased with me on account of my slaying my mother.
VR 2.72.22 अनुष्टुप्
इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः । त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥
imāmapi hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ | tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam ||
English Translation
If Rāghava knows that the hump-backed one has been slain, he sure' will speak neither with you nor me.
VR 2.72.23 अनुष्टुप्
भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः । न्यवर्तत ततो रोषात्तां मुमोच च मन्थराम् ॥
bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ | nyavartata tato roṣāttāṃ mumoca ca mantharām ||
English Translation
Hearing Bharata's words, Satrughna, younger brother to Lakşmaņa, refrained from that wrong and set free the hump-backed woman in a swoon.
VR 2.72.24 अनुष्टुप्
सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह । निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ॥
sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha | niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca ||
English Translation
Thereat, sighing hard in exceeding grief, Mantharā flung herself and Kaikeyi's feet, weeping piteously.
VR 2.72.25 उपजातिः
शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां; समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता । शनैः समाश्वासयदार्तरूपां; क्रौञ्चीं विलग्नामिव वीक्षमाणाम् ॥
śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ; samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā | śanaiḥ samāśvāsayadārtarūpāṃ; krauñcīṃ vilagnāmiva vīkṣamāṇām ||
English Translation
Seeing the hump-backed one deprived of her senses in consequence of the pushing she had received at the hands of Satrughna, Bharata's mother consoled that distressed woman, who appeared like a Krauñci that had been entrapped.
← Previous (Ch. 147) Full Table of Contents Next (Ch. 149) →