स रामप्रेषितः क्षिप्रं संतापकलुषेन्द्रियः । प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥
sa rāmapreṣitaḥ kṣipraṃ saṃtāpakaluṣendriyaḥ | praviśya nṛpatiṃ sūto niḥśvasantaṃ dadarśa ha ||
English Translation
At the command of Rama, charioteer Sumantra whose senses were overwhelmed with grief quickly entered the apartment of the king and found him heaving sighs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
रामप्रेषितः
राम [m]
रामप्रेषितः
प्रेषय् [10. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
संतापकलुषेन्द्रियः
संताप [m]
संतापकलुषेन्द्रियः
कलुष [adj]
संतापकलुषेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
नृपतिं
नृपति [m]
सूतो
सूत [m]
निःश्वसन्तं
निःश्वस् [2. Ā.]
ददर्श
दृश् [6. P.]
ह
ह [ind]
आलोक्य तु महाप्राज्ञः परमाकुल चेतसम् । राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरासदत् ॥
ālokya tu mahāprājñaḥ paramākula cetasam | rāmamevānuśocantaṃ sūtaḥ prāñjalirāsadat ||
English Translation
Seeing the king brooding over Rama, in an extremely agitated state, the sagacious charioteer approached him with folded hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
तु
तु [ind]
महाप्राज्ञः
महत् [adj]
महाप्राज्ञः
प्राज्ञ [adj]
परमाकुलचेतसं
परम [adj]
परमाकुलचेतसं
आकुल [adj]
परमाकुलचेतसं
चेतस् [n]
रामम्
राम [m]
एवानुशोचन्तं
एव [ind]
एवानुशोचन्तं
अनुशुच् [1. Ā.]
सूतः
सूत [m]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
आसदत्
आसद् [2. P.]
अयं स पुरुषव्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः । ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥
ayaṃ sa puruṣavyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ | brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā sarvaṃ caivopajīvinām ||
English Translation
Your son Rama, the best of men, having given away his entire wealth in charity to brahmins and to all the dependents is waiting at the entrance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयं
इदम् [pron]
स
तद् [pron]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
द्वारि
द्वार् [f]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
सुतः
सुत [m]
ब्राह्मणेभ्यो
ब्राह्मण [m]
धनं
धन [n]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
सर्वं
सर्व [pron]
चैवोपजीविनाम्
च [ind]
चैवोपजीविनाम्
एव [ind]
चैवोपजीविनाम्
उपजीविन् [adj]
स त्वा पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः । सर्वान्सुहृद आपृच्छ्य त्वामिदानीं दिदृक्षते ॥
sa tvā paśyatu bhadraṃ te rāmaḥ satyaparākramaḥ | sarvānsuhṛda āpṛcchya tvāmidānīṃ didṛkṣate ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
त्वा
त्वद् [pron]
पश्यतु
पश् [4. Ā.]
भद्रं
भद्र [n]
ते
त्वद् [pron]
रामः
राम [m]
सत्यपराक्रमः
सत्य [adj]
सत्यपराक्रमः
पराक्रम [m]
सर्वान्
सर्व [pron]
सुहृद
सुहृद् [m]
आपृच्छ्य
आप्रच्छ् [6. Ā.]
त्वाम्
त्वद् [pron]
इदानीं
इदानीम् [ind]
दिदृक्षते
दिदृक्ष् [Desid. Ā.]
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते । वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥
gamiṣyati mahāraṇyaṃ taṃ paśya jagatīpate | vṛtaṃ rājaguṇaiḥ sarvairādityamiva raśmibhiḥ ||
English Translation
O Lord of the world behold him embellished with all princely virtues like the Sun encircled with its rays, (now) leaving for the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गमिष्यति
गम् [6. Ā.]
महारण्यं
महत् [adj]
महारण्यं
अरण्य [n]
तं
तद् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
जगतीपते
जगतीपति [m]
वृतं
वृ [1. Ā.]
राजगुणैः
राजन् [m]
राजगुणैः
गुण [mn]
सर्वैर्
सर्व [pron]
आदित्यम्
आदित्य [m]
इव
इव [ind]
रश्मिभिः
रश्मि [mf]
स सत्यवादी धर्मात्मा गाम्भीर्यात्सागरोपमः । आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥
sa satyavādī dharmātmā gāmbhīryātsāgaropamaḥ | ākāśa iva niṣpaṅko narendraḥ pratyuvāca tam ||
English Translation
That truthful and virtuous king (Dasaratha) who was deep like the ocean and free from mud (pure) like the sky replied:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सत्यवादी
सत्य [n]
सत्यवादी
वादिन् [adj]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
गाम्भीर्यात्
गाम्भीर्य [n]
सागरोपमः
सागर [m]
सागरोपमः
उपम [adj]
आकाश
आकाश [mn]
इव
इव [ind]
निष्पङ्को
निष्पङ्क [adj]
नरेन्द्रः
नरेन्द्र [m]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
तम्
तद् [pron]
सुमन्त्रानय मे दारान्ये केचिदिह मामकाः । दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥
sumantrānaya me dārānye kecidiha māmakāḥ | dāraiḥ parivṛtaḥ sarvairdraṣṭumicchāmi rāghavam ||
English Translation
O Sumantra bring all my consorts who are here. In the company of all my wives, I desire to give audience to virtuous Rama.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुमन्त्रानय
सुमन्त्र [m]
सुमन्त्रानय
आनी [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
दारान्
दार [mn]
ये
यद् [pron]
केचिद्
कश्चित् [pron]
इह
इह [ind]
मामकाः
मामक [adj]
दारैः
दार [mn]
परिवृतः
परिवृ [5. Ā.]
सर्वैर्
सर्व [pron]
द्रष्टुम्
दृश् [6. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
राघवम्
राघव [m]
सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् । आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र माचिरम् ॥
so'ntaḥpuramatītyaiva striyastā vākyamabravīt | āryo hvayati vo rājā gamyatāṃ tatra māciram ||
English Translation
O venerable ones, king Dasaratha summons you. Go there without delay, said Sumantra to the king's consorts after crossing the inner apartment.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽन्तःपुरम्
अन्तःपुर [n]
अतीत्यैव
अती [1. P.]
अतीत्यैव
एव [ind]
स्त्रियस्
स्त्री [f]
ता
तद् [pron]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
आर्यो
आर्य [adj]
ह्वयति
ह्वा [1. P.]
वो
त्वद् [pron]
राजा
राजन् [m]
गम्यतां
गम् [6. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
माचिरम्
माचिरम् [ind]
एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया । प्रचक्रमुस्तद्भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥
evamuktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpājñayā | pracakramustadbhavanaṃ bharturājñāya śāsanam ||
English Translation
Thus addressed by Sumantra in accordance with the king's order, all the women went to their husband's palace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ताः
वच् [2. P.]
स्त्रियः
स्त्री [f]
सर्वाः
सर्व [pron]
सुमन्त्रेण
सुमन्त्र [m]
नृपाज्ञया
नृप [m]
नृपाज्ञया
आज्ञा [f]
प्रचक्रमुस्
प्रक्रम् [6. P.]
तद्
तद् [pron]
भवनं
भवन [n]
भर्तुर्
भर्तृ [m]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
शासनम्
शासन [n]
अर्धसप्तशतास्तास्तु प्रमदास्ताम्रलोचनाः । कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥
ardhasaptaśatāstāstu pramadāstāmralocanāḥ | kausalyāṃ parivāryātha śanairjagmurdhṛtavratāḥ ||
English Translation
Thereafter, Kausalya surrounded by three hundred and fifty ladies who were faithful to their vows, reached there slowly with their eyes turned copperred (in grief).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्धसप्तशतास्
अर्धसप्तशत [adj]
तास्
तद् [pron]
तु
तु [ind]
प्रमदास्
प्रमदा [f]
ताम्रलोचनाः
ताम्र [adj]
ताम्रलोचनाः
लोचन [n]
कौसल्यां
कौसल्या [f]
परिवार्याथ
परिवारय् [10. Ā.]
परिवार्याथ
अथ [ind]
शनैर्
शनैस् [ind]
जग्मुर्
गम् [6. Ā.]
धृतव्रताः
धृतव्रत [adj]
आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः । उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥
āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahīpatiḥ | uvāca rājā taṃ sūtaṃ sumantrānaya me sutam ||
English Translation
Usher in my son (Rama), O Sumantra, said the lord of the world (king Dasaratha) to the charioteer on seeing his wives arrive.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आगतेषु
आगम् [6. P.]
च
च [ind]
दारेषु
दार [mn]
समवेक्ष्य
समवेक्ष् [1. P.]
महीपतिः
महीपति [m]
उवाच
वच् [2. P.]
राजा
राजन् [m]
तं
तद् [pron]
सूतं
सूत [m]
सुमन्त्रानय
सुमन्त्र [m]
सुमन्त्रानय
आनी [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
सुतम्
सुत [m]
स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तदा । जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥
sa sūto rāmamādāya lakṣmaṇaṃ maithilīṃ tadā | jagāmābhimukhastūrṇaṃ sakāśaṃ jagatīpateḥ ||
English Translation
Then the charioteer fetched Rama, Lakshmana and Sita and advanced towards the king without delay.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
सूतो
सूत [m]
रामम्
राम [m]
आदाय
आदा [4. Ā.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
मैथिलीं
मैथिली [f]
तदा
तदा [ind]
जगामाभिमुखस्
गम् [6. Ā.]
जगामाभिमुखस्
अभिमुख [adj]
तूर्णं
तूर्णम् [ind]
सकाशं
सकाश [m]
जगतीपतेः
जगतीपति [m]
स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा दूरात्कृताञ्जलिम् । उत्पपातासनात्तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥
sa rājā putramāyāntaṃ dṛṣṭvā dūrātkṛtāñjalim | utpapātāsanāttūrṇamārtaḥ strījanasaṃvṛtaḥ ||
English Translation
When the king saw from a distance his son coming with folded hands, he, surrounded by the ladies and tormented with grief, stood up.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
पुत्रम्
पुत्र [m]
आयान्तं
आया [2. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
दूरात्
दूर [adj]
कृताञ्जलिम्
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिम्
अञ्जलि [m]
उत्पपातासनात्
उत्पत् [1. Ā.]
उत्पपातासनात्
आसन [n]
तूर्णम्
तूर्णम् [ind]
आर्तः
आर्त [adj]
स्त्रीजनसंवृतः
स्त्री [f]
स्त्रीजनसंवृतः
जन [m]
स्त्रीजनसंवृतः
संवृ [9. P.]
सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशां पतिः । तमसंप्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥
so'bhidudrāva vegena rāmaṃ dṛṣṭvā viśāṃ patiḥ | tamasaṃprāpya duḥkhārtaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ ||
English Translation
At the sight of Rama, the lord of men (king Dasaratha), tortured with grief, immediately ran towards him but before he could reach him, fell unconscious on the floor.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽभिदुद्राव
अभिद्रु [1. Ā.]
वेगेन
वेग [m]
रामं
राम [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
विशांपतिः
विश् [f]
विशांपतिः
पति [m]
तम्
तद् [pron]
असंप्राप्य
असंप्राप्य [ind]
दुःखार्तः
दुःख [n]
दुःखार्तः
आर्त [adj]
पपात
पत् [1. Ā.]
भुवि
भू [f]
मूर्छितः
मूर्छय् [10. P.]
तं रामोऽभ्यपातत्क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः । विसंज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तदा ॥
taṃ rāmo'bhyapātatkṣipraṃ lakṣmaṇaśca mahārathaḥ | visaṃjñamiva duḥkhena saśokaṃ nṛpatiṃ tadā ||
English Translation
Rama and the mighty warrior Lakshmana, quickly reached the king who lay as though he had lost his senses due to grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
रामो
राम [m]
ऽभ्यपतत्
अभिपत् [1. Ā.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
लक्ष्मणश्
लक्ष्मण [m]
च
च [ind]
महारथः
महत् [adj]
महारथः
रथ [m]
विसंज्ञम्
विसंज्ञ [adj]
इव
इव [ind]
दुःखेन
दुःख [n]
सशोकं
स [ind]
सशोकं
शोक [m]
नृपतिं
नृपति [m]
तदा
तदा [ind]
स्त्रीसहस्रनिनादश्च संजज्ञे राजवेश्मनि । हाहा रामेति सहसा भूषणध्वनिमूर्छितः ॥
strīsahasraninādaśca saṃjajñe rājaveśmani | hāhā rāmeti sahasā bhūṣaṇadhvanimūrchitaḥ ||
English Translation
All on a sudden there arose from (the mouths of) a thousand women of the palace cries of 'alas, alas, Rama' mingled with the tinkling sounds of their ornaments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्त्रीसहस्रनिनादश्
स्त्री [f]
स्त्रीसहस्रनिनादश्
सहस्र [mn]
स्त्रीसहस्रनिनादश्
निनाद [m]
च
च [ind]
संजज्ञे
संजन् [4. Ā.]
राजवेश्मनि
राजन् [m]
राजवेश्मनि
वेश्मन् [n]
हा
हा [ind]
हा
हा [ind]
रामेति
राम [m]
रामेति
इति [ind]
सहसा
सहस् [n]
भूषणध्वनिमूर्छितः
भूषण [n]
भूषणध्वनिमूर्छितः
ध्वनि [m]
भूषणध्वनिमूर्छितः
मूर्छय् [10. P.]
तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ । पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥
taṃ pariṣvajya bāhubhyāṃ tāvubhau rāmalakṣmaṇau | paryaṅke sītayā sārdhaṃ rudantaḥ samaveśayan ||
English Translation
Thereafter Rama and Lakshmana assisted by Sita, lifted him wailing in their arms and laid him on a couch.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
बाहुभ्यां
बाहु [mf]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
रामलक्ष्मणौ
राम [m]
रामलक्ष्मणौ
लक्ष्मण [m]
पर्यङ्के
पर्यङ्क [m]
सीतया
सीता [f]
सार्धं
सार्धम् [ind]
रुदन्तः
रुद् [1. P.]
समवेशयन्
संवेशय् [10. P.]
अथ रामो मुहूर्तेन लब्धसंज्ञं महीपतिम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा शोकार्णवपरिप्लुतम् ॥
atha rāmo muhūrtena labdhasaṃjñaṃ mahīpatim | uvāca prāñjalirbhūtvā śokārṇavapariplutam ||
English Translation
After the king regained his consciousness in a moment, Rama with folded hands said to him, who was immersed in a sea of sorrow:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
रामो
राम [m]
मुहूर्तेन
मुहूर्त [mn]
लब्धसंज्ञं
लभ् [1. P.]
लब्धसंज्ञं
संज्ञा [f]
महीपतिम्
महीपति [m]
उवाच
वच् [2. P.]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
शोकार्णवपरिप्लुतम्
शोक [m]
शोकार्णवपरिप्लुतम्
अर्णव [mn]
शोकार्णवपरिप्लुतम्
परिप्लु [1. Ā.]
आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः । प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥
āpṛcche tvāṃ mahārāja sarveṣāmīśvaro'si naḥ | prasthitaṃ daṇḍakāraṇyaṃ paśya tvaṃ kuśalena mām ||
English Translation
O great king, I am asking leave of you, for you are lord of all of us. I am set to depart for the Dandaka forest. See me (off) in a cheerful mood.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आपृच्छे
आप्रच्छ् [6. Ā.]
त्वां
त्वद् [pron]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
सर्वेषाम्
सर्व [pron]
ईश्वरो
ईश्वर [m]
ऽसि
अस् [2. P.]
नः
मद् [pron]
प्रस्थितं
प्रस्था [1. Ā.]
दण्डकारण्यं
दण्डक [mfn]
दण्डकारण्यं
अरण्य [n]
पश्य
पश् [4. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
कुशलेन
कुशल [n]
माम्
मद् [pron]
लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेति मां वनम् । कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥
lakṣmaṇaṃ cānujānīhi sītā cānveti māṃ vanam | kāraṇairbahubhistathyairvāryamāṇau na cecchataḥ ||
English Translation
Allow Lakshmana and Sita to follow me into the forest. I tried to dissuade them with a number of reasons but they did not agree.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
चानुजानीहि
च [ind]
चानुजानीहि
अनुज्ञा [9. Ā.]
सीता
सीता [f]
चान्वेति
च [ind]
चान्वेति
अन्वि [2. P.]
मां
मद् [pron]
वनम्
वन [n]
कारणैर्
कारण [n]
बहुभिस्
बहु [adj]
तथ्यैर्
तथ्य [adj]
वार्यमाणौ
वारय् [10. Ā.]
न
न [ind]
चेच्छतः
च [ind]
चेच्छतः
इष् [1. P.]
अनुजानीहि सर्वान्नः शोकमुत्सृज्य मानद । लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिव प्रजाः ॥
anujānīhi sarvānnaḥ śokamutsṛjya mānada | lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca prajāpatiriva prajāḥ ||
English Translation
Discard your grief and, like Brahma, the creator, allow Lakshmana, Sita and me all of us, your subjects, O respector of men
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुजानीहि
अनुज्ञा [9. Ā.]
सर्वान्
सर्व [pron]
नः
मद् [pron]
शोकम्
शोक [m]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
मानद
मानद [adj]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
सीतां
सीता [f]
च
च [ind]
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
इव
इव [ind]
प्रजाः
प्रजा [f]
प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः । उवाच रर्जा संप्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥
pratīkṣamāṇamavyagramanujñāṃ jagatīpateḥ | uvāca rarjā saṃprekṣya vanavāsāya rāghavam ||
English Translation
On seeing Rama, unruffled, waiting for his permission to proceed to the forest, the lord of the earth, king Dasaratha said:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतीक्षमाणम्
प्रतीक्ष् [1. P.]
अव्यग्रम्
अव्यग्र [adj]
अनुज्ञां
अनुज्ञा [f]
जगतीपतेः
जगतीपति [m]
उवाच
वच् [2. P.]
राजा
राजन् [m]
सम्प्रेक्ष्य
सम्प्रेक्ष् [4. P.]
वनवासाय
वन [n]
वनवासाय
वास [m]
राघवम्
राघव [m]
अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः । अयोध्यायास्त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥
ahaṃ rāghava kaikeyyā varadānena mohitaḥ | ayodhyāyāstvamevādya bhava rājā nigṛhya mām ||
English Translation
I have been deluded by Kaikeyi into bestowing boons. Imprison me and be now king of Ayodhya, O scion of the Raghu dynasty
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
राघव
राघव [m]
कैकेय्या
कैकेयी [f]
वरदानेन
वर [mn]
वरदानेन
दान [n]
मोहितः
मोहय् [10. Ā.]
अयोध्यायास्
अयोध्या [f]
त्वम्
त्वद् [pron]
एवाद्य
एव [ind]
एवाद्य
अद्य [ind]
भव
भू [1. Ā.]
राजा
राजन् [m]
निगृह्य
निग्रह् [9. Ā.]
माम्
मद् [pron]
एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः । प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥
evamukto nṛpatinā rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | pratyuvācāñjaliṃ kṛtvā pitaraṃ vākyakovidaḥ ||
English Translation
Thus spoken to by the king, Rama, skilled in speech and upholder of righteousness, replied to his father with folded palms:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
नृपतिना
नृपति [m]
रामो
राम [m]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
वरः
वर [adj]
प्रत्युवाचाञ्जलिं
प्रतिवच् [3. Ā.]
प्रत्युवाचाञ्जलिं
अञ्जलि [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
वाक्यकोविदः
वाक्य [n]
वाक्यकोविदः
कोविद [adj]
भवान्वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः । अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यं त्वयानृतम् ॥
bhavānvarṣasahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ | ahaṃ tvaraṇye vatsyāmi na me kāryaṃ tvayānṛtam ||
English Translation
You will remain the lord of this earth for a thousand years to come, O king As for me, I will dwell in the forest. Do not deviate from truth on my account.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवान्
भवत् [adj]
वर्षसहस्राय
वर्ष [mn]
वर्षसहस्राय
सहस्र [mn]
पृथिव्या
पृथिवी [f]
नृपते
नृपति [m]
पतिः
पति [m]
अहं
मद् [pron]
त्व्
तु [ind]
अरण्ये
अरण्य [n]
वत्स्यामि
वस् [2. P.]
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
कार्यं
कृ [2. Ā.]
त्वयानृतम्
त्वद् [pron]
त्वयानृतम्
अनृत [n]
श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च । गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥
śreyase vṛddhaye tāta punarāgamanāya ca | gacchasvāriṣṭamavyagraḥ panthānamakutobhayam ||
English Translation
Go, my dear child, wish you wellMay your path be auspicious, free from obstacles and fear (from any quarters). Come back (after fulfilment of the pledge)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रेयसे
श्रेयस् [n]
वृद्धये
वृद्धि [f]
तात
तात [m]
पुनरागमनाय
पुनरागमन [n]
च
च [ind]
गच्छस्वारिष्टम्
गम् [6. Ā.]
गच्छस्वारिष्टम्
अरिष्ट [adj]
अव्यग्रः
अव्यग्र [adj]
पन्थानम्
पथिन् [m]
अकुतोभयम्
अकुतोभय [adj]
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा । मातरं मां च संपश्यन्वसेमामद्य शर्वरीम् । तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वःकाले साधयिष्यसि ॥
adya tvidānīṃ rajanīṃ putra mā gaccha sarvathā | mātaraṃ māṃ ca saṃpaśyanvasemāmadya śarvarīm | tarpitaḥ sarvakāmaistvaṃ śvaḥkāle sādhayiṣyasi ||
English Translation
Stay tonight in the company of your mother and me. With all our desire satisfied, you can set out tomorrow at the appropriate time.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्य
अद्य [ind]
त्व्
तु [ind]
इदानीं
इदानीम् [ind]
रजनीं
रजनी [f]
पुत्र
पुत्र [m]
मा
मा [ind]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
सर्वथा
सर्वथा [ind]
मातरं
मातृ [f]
मां
मद् [pron]
च
च [ind]
संपश्यन्
संपश् [4. Ā.]
वसेमाम्
वस् [2. P.]
वसेमाम्
इदम् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
शर्वरीम्
शर्वरी [f]
तर्पितः
तर्पय् [10. Ā.]
सर्वकामैस्
सर्व [pron]
सर्वकामैस्
काम [m]
त्वं
त्वद् [pron]
श्वःकाले
श्वःकाल [m]
साधयिष्यसि
साधय् [10. Ā.]
अथ रामस्तथा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥
atha rāmastathā śrutvā piturārtasya bhāṣitam | lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanamabravīt ||
English Translation
Rama and Lakshmana were sad to hear the words of their anguished father. Rama replies:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
रामस्
राम [m]
तथा
तथा [ind]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
पितुर्
पितृ [m]
आर्तस्य
आर्त [adj]
भाषितम्
भाषित [n]
लक्ष्मणेन
लक्ष्मण [m]
सह
सह [ind]
भ्रात्रा
भ्रातृ [m]
दीनो
दीन [adj]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्राप्स्यामि यानद्य गुणान्को मे श्वस्तान्प्रदास्यति । अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥
prāpsyāmi yānadya guṇānko me śvastānpradāsyati | apakramaṇamevātaḥ sarvakāmairahaṃ vṛṇe ||
English Translation
Who will give me the merit (of propriety) I earn today? Therefore, I want to depart (today), discarding all my desires.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्स्यामि
प्राप् [1. P.]
यान्
यद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
गुणान्
गुण [mn]
को
क [pron]
मे
मद् [pron]
श्वस्तान्
श्वस् [1. Ā.]
प्रदास्यति
प्रदा [3. Ā.]
अपक्रमणम्
अपक्रमण [n]
एवातः
एव [ind]
एवातः
अतस् [ind]
सर्वकामैर्
सर्व [pron]
सर्वकामैर्
काम [m]
अहं
मद् [pron]
वृणे
वृ [5. Ā.]
इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला । मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥
iyaṃ sarāṣṭrā sajanā dhanadhānyasamākulā | mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām ||
English Translation
The kingdom abdicated by me with all its people, its wealth and foodgrains may be bestowed on Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयं
इदम् [pron]
सराष्ट्रा
स [ind]
सराष्ट्रा
राष्ट्र [mn]
सजना
स [ind]
सजना
जन [m]
धनधान्यसमाकुला
धन [n]
धनधान्यसमाकुला
धान्य [n]
धनधान्यसमाकुला
समाकुल [adj]
मया
मद् [pron]
विसृष्टा
विसृज् [4. Ā.]
वसुधा
वसुधा [f]
भरताय
भरत [m]
प्रदीयताम्
प्रदा [3. Ā.]
अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः । न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥
apagacchatu te duḥkhaṃ mā bhūrbāṣpapariplutaḥ | na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritāṃ patiḥ ||
English Translation
Let your grief go. Do not shed tears. The indomitable ocean, Lord of rivers, is never perturbed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपगच्छतु
अपगम् [1. P.]
ते
त्वद् [pron]
दुःखं
दुःख [n]
मा
मा [ind]
भूर्
भू [1. Ā.]
बाष्पपरिप्लुतः
बाष्प [mn]
बाष्पपरिप्लुतः
परिप्लु [1. Ā.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
क्षुभ्यति
क्षुभ् [1. Ā.]
दुर्धर्षः
दुर्धर्ष [adj]
समुद्रः
समुद्र [m]
सरितां
सरित् [f]
पतिः
पति [m]
नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मैथिलीम् । त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ॥
naivāhaṃ rājyamicchāmi na sukhaṃ na ca maithilīm | tvāmahaṃ satyamicchāmi nānṛtaṃ puruṣarṣabha ||
English Translation
I desire no kingdom, no comfort, not this earth nor any pleasure nor heaven nor even life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैवाहं
न [ind]
नैवाहं
एव [ind]
नैवाहं
मद् [pron]
राज्यम्
राज्य [n]
इच्छामि
इष् [1. P.]
न
न [ind]
सुखं
सुख [n]
न
न [ind]
च
च [ind]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अहं
मद् [pron]
सत्यम्
सत्य [adj]
इच्छामि
इष् [1. P.]
नानृतं
न [ind]
नानृतं
अनृत [adj]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला; मया निसृष्टा भरताय दीयताम् । अहं निदेशं भवतोऽनुपालय;न्वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥
puraṃ ca rāṣṭraṃ ca mahī ca kevalā; mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām | ahaṃ nideśaṃ bhavato'nupālaya;nvanaṃ gamiṣyāmi cirāya sevitum ||
English Translation
I am renouncing this city, kingdom and this entire earth, and let all this be conferred on Bharata. In obedience to your order, I shall go and live in the forest for a long time.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरं
पुर [n]
च
च [ind]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
च
च [ind]
मही
मही [f]
च
च [ind]
केवला
केवल [adj]
मया
मद् [pron]
निसृष्टा
निसृज् [6. P.]
भरताय
भरत [m]
दीयताम्
दा [1. Ā.]
अहं
मद् [pron]
निदेशं
निदेश [m]
भवतो
भवत् [adj]
ऽनुपालयन्
अनुपालय् [10. Ā.]
वनं
वन [n]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
चिराय
चिराय [ind]
सेवितुम्
सेव् [4. P.]
मया निसृष्टां भरतो महीमिमां; सशैलखण्डां सपुरां सकाननाम् । शिवां सुसीमामनुशास्तु केवलं; त्वया यदुक्तं नृपते यथास्तु तत् ॥
mayā nisṛṣṭāṃ bharato mahīmimāṃ; saśailakhaṇḍāṃ sapurāṃ sakānanām | śivāṃ susīmāmanuśāstu kevalaṃ; tvayā yaduktaṃ nṛpate yathāstu tat ||
English Translation
I am leaving behind, O king this (auspicious) land with its welllaid boundaries, mountain ranges, cities and forests, which Bharata alone should rule. Let it happen the way you have said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
निसृष्टां
निसृज् [6. P.]
भरतो
भरत [m]
महीम्
मही [f]
इमां
इदम् [pron]
सशैलखण्डां
स [ind]
सशैलखण्डां
शैल [mn]
सशैलखण्डां
खण्ड [mn]
सपुरां
स [ind]
सपुरां
पुर [n]
सकाननाम्
स [ind]
सकाननाम्
कानन [n]
शिवां
शिव [adj]
सुसीमाम्
सु [ind]
सुसीमाम्
सीमा [f]
अनुशास्तु
अनुशास् [2. Ā.]
केवलं
केवलम् [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
यद्
यद् [pron]
उक्तं
वच् [2. P.]
नृपते
नृपति [m]
यथास्तु
यथा [ind]
यथास्तु
अस् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
न मे तथा पार्थिव धीयते मनो; महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये । यथा निदेशे तव शिष्टसंमते; व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥
na me tathā pārthiva dhīyate mano; mahatsu kāmeṣu na cātmanaḥ priye | yathā nideśe tava śiṣṭasaṃmate; vyapaitu duḥkhaṃ tava matkṛte'nagha ||
English Translation
O king my mind derives no happiness from great enjoyment or personal comfort as it does from carrying out your order. This is corroborated by the wise. Your grief (relating to filfilment of the vow) on mt account will be dispelled, O sinless one
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
मे
मद् [pron]
तथा
तथा [ind]
पार्थिव
पार्थिव [m]
धीयते
धा [1. P.]
मनो
मनस् [n]
महत्सु
महत् [adj]
कामेषु
काम [m]
न
न [ind]
चात्मनः
च [ind]
चात्मनः
आत्मन् [m]
प्रिये
प्रिय [adj]
यथा
यथा [ind]
निदेशे
निदेश [m]
तव
त्वद् [pron]
शिष्टसंमते
शास् [1. P.]
शिष्टसंमते
सम्मन् [8. Ā.]
व्यपैतु
व्यपे [2. P.]
दुःखं
दुःख [n]
तव
त्वद् [pron]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृते [ind]
ऽनघ
अनघ [adj]
तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं; न सर्वकामान्न सुखं न मैथिलीम् । न जीवितं त्वामनृतेन योजय;न्वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥
tadadya naivānagha rājyamavyayaṃ; na sarvakāmānna sukhaṃ na maithilīm | na jīvitaṃ tvāmanṛtena yojaya;nvṛṇīya satyaṃ vratamastu te tathā ||
English Translation
O sinless one by associating you with falsehood I will neither seek this eternal kingdom nor objects of desires nor objects of happiness nor Maithili nor even my life. I only wish that your vow comes true.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
नैवानघ
न [ind]
नैवानघ
एव [ind]
नैवानघ
अनघ [adj]
राज्यम्
राज्य [n]
अव्ययं
अव्यय [adj]
न
न [ind]
सर्वकामान्
सर्व [pron]
सर्वकामान्
काम [m]
न
न [ind]
सुखं
सुख [n]
न
न [ind]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
न
न [ind]
जीवितं
जीवित [n]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अनृतेन
अनृत [n]
योजयन्
योजय् [10. Ā.]
वृणीय
वृ [5. Ā.]
सत्यं
सत्य [adj]
व्रतम्
व्रत [n]
अस्तु
अस् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
तथा
तथा [ind]
फलानि मूलानि च भक्षयन्वने; गिरींश्च पश्यन्सरितः सरांसि च । वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं; सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥
phalāni mūlāni ca bhakṣayanvane; girīṃśca paśyansaritaḥ sarāṃsi ca | vanaṃ praviśyaiva vicitrapādapaṃ; sukhī bhaviṣyāmi tavāstu nirvṛtiḥ ||
English Translation
Entering the forest full of various kinds of trees I shall be happy to view the mountains, rivers and the lakes and to eat fruits and roots. (Hence) do not grieve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
फलानि
फल [n]
मूलानि
मूल [mn]
च
च [ind]
भक्षयन्
भक्षय् [10. Ā.]
वने
वन [n]
गिरींश्
गिरि [m]
च
च [ind]
पश्यन्
दृश् [6. P.]
सरितः
सरित् [f]
सरांसि
सरस् [n]
च
च [ind]
वनं
वन [n]
प्रविश्यैव
प्रविश् [4. P.]
प्रविश्यैव
एव [ind]
विचित्रपादपं
विचित्र [adj]
विचित्रपादपं
पादप [m]
सुखी
सुखिन् [adj]
भविष्यामि
भू [1. Ā.]
तवास्तु
त्वद् [pron]
तवास्तु
अस् [2. P.]
निर्वृतिः
निर्वृति [f]