स तं वृक्षं समासाद्य संध्यामन्वास्य पश्चिमाम् । रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥
sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya saṃdhyāmanvāsya paścimām | rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam ||
English Translation
Having taken refuge under the tree and performed his evening devotions, that foremost of those capable of charming others. Rāma, addressed Laksmana, saying.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
वृक्षं
वृक्ष [m]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
संध्याम्
संध्या [f]
अन्वास्य
अन्वास् [4. P.]
पश्चिमाम्
पश्चिम [adj]
रामो
राम [m]
रमयतां
रमय् [10. Ā.]
श्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
इति
इति [ind]
होवाच
ह [ind]
होवाच
वच् [2. P.]
लक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः । या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥
adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ | yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi ||
English Translation
To day is the first night (which we must spend) outside the inhabited tracts without the company of Sumantra.. You ought not to suffer your mind to be uneasy on that score.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अद्येयं
अद्य [ind]
अद्येयं
इदम् [pron]
प्रथमा
प्रथम [adj]
रात्रिर्
रात्रि [f]
याता
या [2. Ā.]
जनपदाद्
जनपद [m]
बहिः
बहिस् [ind]
या
यद् [pron]
सुमन्त्रेण
सुमन्त्र [m]
रहिता
रहित [adj]
तां
तद् [pron]
नोत्कण्ठितुम्
न [ind]
नोत्कण्ठितुम्
उत्कण्ठ् [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्य प्रभृति रात्रिषु । योगक्षेमो हि सीताया वर्तते लक्ष्मणावयोः ॥
jāgartavyamatandribhyāmadya prabhṛti rātriṣu | yogakṣemo hi sītāyā vartate lakṣmaṇāvayoḥ ||
English Translation
From to night forth, we shall have to guard her vigilantly, for, O Laksmana, the preservation of what she has as well as the securing to her of what she has not, rests with us.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जागर्तव्यम्
जागृ [2. Ā.]
अतन्द्रिभ्याम्
अतन्द्रिन् [adj]
अद्य
अद्य [ind]
प्रभृति
प्रभृति [ind]
रात्रिषु
रात्रि [f]
योगक्षेमो
योगक्षेम [mn]
हि
हि [ind]
सीताया
सीता [f]
वर्तते
वृत् [3. P.]
लक्ष्मणावयोः
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणावयोः
मद् [pron]
रात्रिं कथंचिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे । उपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥
rātriṃ kathaṃcidevemāṃ saumitre vartayāmahe | upāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ ||
English Translation
We will, O son of Sumitrā, anyhow pass the night; let us ourselves procuring (leaves) and spreading them on the ground, anyhow lie down on it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रात्रिं
रात्रि [f]
कथंचिद्
कथंचिद् [ind]
एवेमां
एव [ind]
एवेमां
इदम् [pron]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
वर्तयामहे
वर्तय् [10. Ā.]
उपावर्तामहे
उपावृत् [1. Ā.]
भूमाव्
भूमि [f]
आस्तीर्य
आस्तृ [5. P.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः । इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥
sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ | imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ ||
English Translation
Saying this, Rāma lying down on the ground although worthy of a costly bed, spoke these excellent words to Sumitrā's son.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
संविश्य
संविश् [6. Ā.]
मेदिन्यां
मेदिनी [f]
महार्हशयनोचितः
महार्ह [adj]
महार्हशयनोचितः
शयन [n]
महार्हशयनोचितः
उचित [adj]
इमाः
इदम् [pron]
सौमित्रये
सौमित्रि [m]
रामो
राम [m]
व्याजहार
व्याहृ [1. Ā.]
कथाः
कथा [f]
शुभाः
शुभ [adj]
ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण । कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति ॥
dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa | kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati ||
English Translation
O Lakşmaņa, surely the king sleeps uneasily to day, and Kaikeyi having attained her end ought to be satisfied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ध्रुवम्
ध्रुवम् [ind]
अद्य
अद्य [ind]
महाराजो
महत् [adj]
महाराजो
राज [m]
दुःखं
दुःख [adj]
स्वपिति
स्वप् [1. Ā.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
कृतकामा
कृ [2. Ā.]
कृतकामा
काम [m]
तु
तु [ind]
कैकेयी
कैकेयी [f]
तुष्टा
तुष् [4. Ā.]
भवितुम्
भू [1. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् । अपि न च्यावयेत्प्राणान्दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥
sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt | api na cyāvayetprāṇāndṛṣṭvā bharatamāgatam ||
English Translation
Will not that revered lady, for the purpose of having Bharata established in the kingdom, take the king's life, when she shall see Bharata arrived?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
हि
हि [ind]
देवी
देवी [f]
महाराजं
महत् [adj]
महाराजं
राज [m]
कैकेयी
कैकेयी [f]
राज्यकारणात्
राज्य [n]
राज्यकारणात्
कारण [n]
अपि
अपि [ind]
न
न [ind]
च्यावयेत्
च्यावय् [10. Ā.]
प्राणान्
प्राण [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
भरतम्
भरत [m]
आगतम्
आगम् [6. P.]
अनाथश्चैव वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः । किं करिष्यति कामात्मा कैकेय्या वशमागतः ॥
anāthaścaiva vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ | kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyyā vaśamāgataḥ ||
English Translation
Forlorn and old and deprived of me. I do not know what he will do, his soul possessed by desire, and having come under the influence of Kaikeyi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनाथश्
अनाथ [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
वृद्धश्
वृद्ध [adj]
च
च [ind]
मया
मद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
विनाकृतः
विनाकृत [adj]
किं
क [pron]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
कामात्मा
काम [m]
कामात्मा
आत्मन् [m]
कैकेय्या
कैकेयी [f]
वशम्
वश [m]
आगतः
आगम् [6. P.]
इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम् । काम एवार्धधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥
idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam | kāma evārdhadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ ||
English Translation
Viewing this calamity that has overtaken us) and the disorder that has taken place in the senses of the monarch, I deem even lust as more potent than either virtue or interest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
व्यसनम्
व्यसन [n]
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
राज्ञश्
राजन् [m]
च
च [ind]
मतिविभ्रमम्
मति [f]
मतिविभ्रमम्
विभ्रम [m]
काम
काम [m]
एवार्धधर्माभ्यां
एव [ind]
एवार्धधर्माभ्यां
अर्ध [mn]
एवार्धधर्माभ्यां
धर्म [mn]
गरीयान्
गरीयस् [adj]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
मतिः
मति [f]
को ह्यविद्वानपि पुमान्प्रमदायाः कृते त्यजेत् । छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण ॥
ko hyavidvānapi pumānpramadāyāḥ kṛte tyajet | chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa ||
English Translation
O Lakşmana, what man is there ignorant though he be, who for the sake of a female forsake as my father has done me, his son following his foot-steps?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
को
क [pron]
ह्य्
हि [ind]
अविद्वान्
अविद्वस् [adj]
अपि
अपि [ind]
पुमान्
पुंस् [m]
प्रमदायाः
प्रमदा [f]
कृते
कृते [ind]
त्यजेत्
त्यज् [1. Ā.]
छन्दानुवर्तिनं
छन्द [m]
छन्दानुवर्तिनं
अनुवर्तिन् [adj]
पुत्रं
पुत्र [m]
तातो
तात [m]
माम्
मद् [pron]
इव
इव [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः । मुदितान्कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥
sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ | muditānkosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat ||
English Translation
Ah! Kaikeyi's son Bharata with his wife is really happy, he that enjoys the sole sovereignty of the delighted Kosalas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुखी
सुखिन् [adj]
बत
बत [ind]
सभार्यश्
स [ind]
सभार्यश्
भार्या [f]
च
च [ind]
भरतः
भरत [m]
केकयीसुतः
केकयी [f]
केकयीसुतः
सुत [m]
मुदितान्
मुद् [1. P.]
कोसलान्
कोसल [m]
एको
एक [pron]
यो
यद् [pron]
भोक्ष्यत्य्
भुज् [6. P.]
अधिराजवत्
अधिराज [m]
अधिराजवत्
वत् [ind]
स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति । ताते च वयसातीते मयि चारण्यमाश्रिते ॥
sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati | tāte ca vayasātīte mayi cāraṇyamāśrite ||
English Translation
Now that our father has grown old and I have taken refuge in the forest, he will alone experience the supreme felicity in the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
सर्वस्य
सर्व [pron]
राज्यस्य
राज्य [n]
मुखम्
मुख [n]
एकं
एक [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
ताते
तात [m]
च
च [ind]
वयसातीते
वयस् [n]
वयसातीते
अती [1. P.]
मयि
मद् [pron]
चारण्यम्
च [ind]
चारण्यम्
अरण्य [n]
आश्रिते
आश्रि [1. Ā.]
अर्थधर्मौ परित्यज्य यः काममनुवर्तते । एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥
arthadharmau parityajya yaḥ kāmamanuvartate | evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā ||
English Translation
He that renouncing interest and virtue, follows lust, speedily gets himself involved in troubles even like king Dasaratha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्थधर्मौ
अर्थ [mn]
अर्थधर्मौ
धर्म [mn]
परित्यज्य
परित्यज् [1. Ā.]
यः
यद् [pron]
कामम्
काम [m]
अनुवर्तते
अनुवृत् [1. Ā.]
एवम्
एवम् [ind]
आपद्यते
आपद् [4. P.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
राजा
राजन् [m]
दशरथो
दशरथ [m]
यथा
यथा [ind]
मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च । कैकेयी सौम्य संप्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥
manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca | kaikeyī saumya saṃprāptā rājyāya bharatasya ca ||
English Translation
O amiable one, I think that Kaikeyi has been born for making an end of Dasaratha, sending me into exile, and conferring the kingdom on Bharata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्ये
मन् [8. P.]
दशरथान्ताय
दशरथ [m]
दशरथान्ताय
अन्त [m]
मम
मद् [pron]
प्रव्राजनाय
प्रव्राजन [n]
च
च [ind]
कैकेयी
कैकेयी [f]
सौम्य
सौम्य [adj]
सम्प्राप्ता
सम्प्राप् [5. Ā.]
राज्याय
राज्य [n]
भरतस्य
भरत [m]
च
च [ind]
अपीदानीं न कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता । कौसल्यां च सुमित्रां च संप्रबाधेत मत्कृते ॥
apīdānīṃ na kaikeyī saubhāgyamadamohitā | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca saṃprabādheta matkṛte ||
English Translation
At present for impareing me pain, Kaikeyi intoxicated by the tide of good fortune, will afflict Kausalya and Sumitrā.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपीदानीं
अपि [ind]
अपीदानीं
इदानीम् [ind]
न
न [ind]
कैकेयी
कैकेयी [f]
सौभाग्यमदमोहिता
सौभाग्य [n]
सौभाग्यमदमोहिता
मद [m]
सौभाग्यमदमोहिता
मोहय् [10. Ā.]
कौसल्यां
कौसल्या [f]
च
च [ind]
सुमित्रां
सुमित्रा [f]
च
च [ind]
सम्प्रबाधेत
सम्प्रबाध् [1. Ā.]
मत्कृते
मद् [pron]
मत्कृते
कृते [ind]
मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत् । अयोध्यामित एव त्वं काले प्रविश लक्ष्मण ॥
mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset | ayodhyāmita eva tvaṃ kāle praviśa lakṣmaṇa ||
English Translation
Your mother, the reversed Sumitrā, will be smitten with grief on our account. Do you, Laks maņa, tomorrow morning repair to Ayodhyā:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
मत्कारणाद्
मद् [pron]
मत्कारणाद्
कारण [n]
देवी
देवी [f]
सुमित्रा
सुमित्रा [f]
दुःखम्
दुःख [n]
आवसेत्
आवस् [1. Ā.]
अयोध्याम्
अयोध्या [f]
इत
इतस् [ind]
एव
एव [ind]
त्वं
त्वद् [pron]
काले
काल [m]
प्रविश
प्रविश् [4. P.]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् । अनाथाया हि नाथस्त्वं कौसल्याया भविष्यसि ॥
ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān | anāthāyā hi nāthastvaṃ kausalyāyā bhaviṣyasi ||
English Translation
I alone will go to Dandaka along with Sītā. You will be the protector of the helpless Kausalya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहम्
मद् [pron]
एको
एक [pron]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
सीतया
सीता [f]
सह
सह [ind]
दण्डकान्
दण्डक [mfn]
अनाथाया
अनाथ [adj]
हि
हि [ind]
नाथस्
नाथ [m]
त्वं
त्वद् [pron]
कौसल्याया
कौसल्या [f]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेषादन्याय्यमाचरेत् । परिदद्या हि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥
kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣādanyāyyamācaret | paridadyā hi dharmajñe bharate mama mātaram ||
English Translation
Kaikeyi is surely mean-minded, she perpetrates wrongs from malice. O you cognizant of virtue, she may administer poison to my mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्षुद्रकर्मा
क्षुद्र [adj]
क्षुद्रकर्मा
कर्मन् [n]
हि
हि [ind]
कैकेयी
कैकेयी [f]
द्वेषाद्
द्वेष [m]
अन्याय्यम्
अन्याय्य [adj]
आचरेत्
आचर् [1. Ā.]
परिदद्या
परिदा [1. P.]
हि
हि [ind]
धर्मज्ञे
धर्म [mn]
धर्मज्ञे
ज्ञ [adj]
भरते
भरत [m]
मम
मद् [pron]
मातरम्
मातृ [f]
नूनं जात्यन्तरे कस्मिं स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः । जनन्या मम सौमित्रे तदप्येतदुपस्थितम् ॥
nūnaṃ jātyantare kasmiṃ striyaḥ putrairviyojitāḥ | jananyā mama saumitre tadapyetadupasthitam ||
English Translation
Surely, O child, in a former birth, women were bereft of their sons by my mother, O son of Sumitrā; and it is for this that this misfortune has befallen her.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नूनं
नूनम् [ind]
जात्यन्तरे
जाति [f]
जात्यन्तरे
अन्तर [adj]
कस्मिन्
क [pron]
स्त्रियः
स्त्री [f]
पुत्रैर्
पुत्र [m]
वियोजिताः
वियोजय् [10. Ā.]
जनन्या
जननी [f]
मम
मद् [pron]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
तद्
तद् [pron]
अप्य्
अपि [ind]
एतद्
एतद् [pron]
उपस्थितम्
उपस्था [1. Ā.]
मया हि चिरपुष्टेन दुःखसंवर्धितेन च । विप्रायुज्यत कौसल्या फलकाले धिगस्तु माम् ॥
mayā hi cirapuṣṭena duḥkhasaṃvardhitena ca | viprāyujyata kausalyā phalakāle dhigastu mām ||
English Translation
Having been brought up and reared with great pains by Kausalyä, I have left her at the time when her labours ought to have borne fruit, Fie on me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मया
मद् [pron]
हि
हि [ind]
चिरपुष्टेन
चिर [adj]
चिरपुष्टेन
पुष् [2. P.]
दुःखसंवर्धितेन
दुःख [n]
दुःखसंवर्धितेन
संवर्धय् [10. P.]
च
च [ind]
विप्रायुज्यत
विप्रयुज् [7. P.]
कौसल्या
कौसल्या [f]
फलकाले
फल [n]
फलकाले
काल [m]
धिग्
धिक् [ind]
अस्तु
अस् [2. P.]
माम्
मद् [pron]
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् । सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम् ॥
mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam | saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam ||
English Translation
Let on woman, O son of Sumitrā, gibe birth to a son like me who have imparted such infinite pain to my mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मा
मा [ind]
स्म
स्म [ind]
सीमन्तिनी
सीमन्तिनी [f]
काचिज्
कश्चित् [pron]
जनयेत्
जनय् [10. Ā.]
पुत्रम्
पुत्र [m]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
सौमित्रे
सौमित्रि [m]
यो
यद् [pron]
ऽहम्
मद् [pron]
अम्बाया
अम्बा [f]
दद्मि
दा [1. Ā.]
शोकम्
शोक [m]
अनन्तकम्
अनन्तक [adj]
मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मणसारिका । यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश ॥
manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇasārikā | yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa ||
English Translation
O Laksmana, I consider my mother's female parrot as more sharing her affection, since she is heard to say, 'O Śuka, do you bite the foot of the foe?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्ये
मन् [8. P.]
प्रीतिविशिष्टा
प्रीति [f]
प्रीतिविशिष्टा
विशिष् [7. P.]
सा
तद् [pron]
मत्तो
मद् [pron]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
शारिका
शारिका [f]
यस्यास्
यद् [pron]
तच्
तद् [pron]
छ्रूयते
श्रु [4. P.]
वाक्यं
वाक्य [n]
शुक
शुक [m]
पादम्
पाद [m]
अरेर्
अरि [m]
दश
दंश् [1. Ā.]
शोचन्त्याश्चाल्पभाग्याया न किंचिदुपकुर्वता । पुर्त्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिंदम ॥
śocantyāścālpabhāgyāyā na kiṃcidupakurvatā | purtreṇa kimaputrāyā mayā kāryamariṃdama ||
English Translation
What am I, O repressor of foes, now to do for her, bewailing, of slender fortune, she that has not profited in the least by her son, and who stands in no further need of his good offices ? Surely my unfortunate mother, Kausalyā, bereft of me, lies down on the ground, overwhelmed with woe, and plunged in an ocean of grief..
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोचन्त्याश्
शुच् [6. P.]
चाल्पभाग्याया
च [ind]
चाल्पभाग्याया
अल्पभाग्य [adj]
न
न [ind]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
उपकुर्वता
उपकृ [8. Ā.]
पुत्रेण
पुत्र [m]
किम्
क [pron]
अपुत्राया
अपुत्र [adj]
मया
मद् [pron]
कार्यम्
कृ [2. Ā.]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
अल्पभाग्या हि मे माता कौसल्या रहिता मया । शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥
alpabhāgyā hi me mātā kausalyā rahitā mayā | śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare ||
English Translation
What am I, O repressor of foes, now to do for her, bewailing, of slender fortune, she that has not profited in the least by her son, and who stands in no further need of his good offices ? Surely my unfortunate mother, Kausalyā, bereft of me, lies down on the ground, overwhelmed with woe, and plunged in an ocean of grief..
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अल्पभाग्या
अल्पभाग्य [adj]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
माता
मातृ [f]
कौसल्या
कौसल्या [f]
रहिता
रह् [1. P.]
मया
मद् [pron]
शेते
शी [1. Ā.]
परमदुःखार्ता
परम [adj]
परमदुःखार्ता
दुःख [n]
परमदुःखार्ता
आर्त [adj]
पतिता
पत् [1. Ā.]
शोकसागरे
शोक [m]
शोकसागरे
सागर [m]
एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण । तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥
eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa | tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam ||
English Translation
O Laksmana, enraged, I alone without doubt, can rid Ayodhyā, the Earth herself, by means of my arrows. But improper is the display of prowess for no reason,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एको
एक [pron]
ह्य्
हि [ind]
अहम्
मद् [pron]
अयोध्यां
अयोध्या [f]
च
च [ind]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
तरेयम्
तृ [3. P.]
इषुभिः
इषु [mf]
क्रुद्धो
क्रुध् [4. Ā.]
ननु
ननु [ind]
वीर्यम्
वीर्य [n]
अकारणम्
अकारण [n]
अधर्मभय भीतश्च परलोकस्य चानघ । तेन लक्ष्मण नाद्याहमात्मानमभिषेचये ॥
adharmabhaya bhītaśca paralokasya cānagha | tena lakṣmaṇa nādyāhamātmānamabhiṣecaye ||
English Translation
O sinless one, I am afraid of unrighteousness and of the next life; and for this it is that, O Lakşmaņa, I do not install myself in the kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अधर्मभयभीतश्
अधर्म [m]
अधर्मभयभीतश्
भय [n]
अधर्मभयभीतश्
भी [1. Ā.]
च
च [ind]
परलोकस्य
पर [pron]
परलोकस्य
लोक [m]
चानघ
च [ind]
चानघ
अनघ [adj]
तेन
तेन [ind]
लक्ष्मण
लक्ष्मण [m]
नाद्याहम्
न [ind]
नाद्याहम्
अद्य [ind]
नाद्याहम्
मद् [pron]
आत्मानम्
आत्मन् [m]
अभिषेचये
अभिषेचय् [10. Ā.]
एतदन्यच्च करुणं विलप्य विजने बहु । अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥
etadanyacca karuṇaṃ vilapya vijane bahu | aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat ||
English Translation
Having in solitude for a long while piteously bewailed thus and in other ways, Rāma sat silent in the night with tears in his eyes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
अन्यच्
अन्य [pron]
च
च [ind]
करुणं
करुण [adj]
विलप्य
विलप् [4. P.]
विजने
विजन [n]
बहु
बहु [adj]
अश्रुपूर्णमुखो
अश्रु [mn]
अश्रुपूर्णमुखो
पृ [9. Ā.]
अश्रुपूर्णमुखो
मुख [n]
रामो
राम [m]
निशि
निश् [f]
तूष्णीम्
तूष्णीम् [ind]
उपाविशत्
उपविश् [6. P.]
विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् । समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः ॥
vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam | samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ ||
English Translation
Thereupon Lakşmaņa consoled Rāma spent with lamentation, like to fire deprived of its radiance or the ocean of its tide.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विलप्योपरतं
विलप् [4. P.]
विलप्योपरतं
उपरम् [1. P.]
रामं
राम [m]
गतार्चिषम्
गम् [6. Ā.]
गतार्चिषम्
अर्चिस् [n]
इवानलम्
इव [ind]
इवानलम्
अनल [m]
समुद्रम्
समुद्र [m]
इव
इव [ind]
निर्वेगम्
निर्वेग [adj]
आश्वासयत
आश्वासय् [10. Ā.]
लक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
ध्रुवमद्य पुरी राम अयोध्या युधिनां वर । निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥
dhruvamadya purī rāma ayodhyā yudhināṃ vara | niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī ||
English Translation
Surely, O Rama, O foremost of warriors, on your having come out, the city of Ayodhyā is shorn of its splendour like the night deprived of the moon.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ध्रुवम्
ध्रुवम् [ind]
अद्य
अद्य [ind]
पुरी
पुरी [f]
राम
राम [m]
अयोध्यायुधिनां
अयोध्या [f]
अयोध्यायुधिनां
आयुधिन् [m]
वर
वर [adj]
निष्प्रभा
निष्प्रभ [adj]
त्वयि
त्वद् [pron]
निष्क्रान्ते
निष्क्रम् [6. P.]
गतचन्द्रेव
गम् [6. Ā.]
गतचन्द्रेव
चन्द्र [m]
गतचन्द्रेव
इव [ind]
शर्वरी
शर्वरी [f]
नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे । विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥
naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyase | viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha ||
English Translation
This is not fit that you should grieve; for thereby, O foremost of men, you make both Sītā and myself grieve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैतद्
न [ind]
नैतद्
एतद् [pron]
औपयिकं
औपयिक [adj]
राम
राम [m]
यद्
यत् [ind]
इदं
इदम् [pron]
परितप्यसे
परितप् [4. Ā.]
विषादयसि
विषादय् [10. P.]
सीतां
सीता [f]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव । मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविवोद्धृतौ ॥
na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava | muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvivoddhṛtau ||
English Translation
O Rāghava, deprived of you neither Sītā nor I can live for a moment, like fish taken out of water : without you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
सीता
सीता [f]
त्वया
त्वद् [pron]
हीना
हा [1. P.]
न
न [ind]
चाहम्
च [ind]
चाहम्
मद् [pron]
अपि
अपि [ind]
राघव
राघव [m]
मुहूर्तम्
मुहूर्त [mn]
अपि
अपि [ind]
जीवावो
जीव् [1. Ā.]
जलान्
जल [n]
मत्स्याव्
मत्स्य [m]
इवोद्धृतौ
इव [ind]
इवोद्धृतौ
उद्धृ [1. Ā.]
न हि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परंतप । द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं वापि त्वया विना ॥
na hi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ paraṃtapa | draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ vāpi tvayā vinā ||
English Translation
O repressor of foes, I wish to see neither my father, nor Satrughna, nor Sumitrā, nor heaven itself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
तातं
तात [m]
न
न [ind]
शत्रुघ्नं
शत्रुघ्न [m]
न
न [ind]
सुमित्रां
सुमित्रा [f]
परंतप
परंतप [adj]
द्रष्टुम्
दृश् [6. P.]
इच्छेयम्
इष् [1. P.]
अद्याहं
अद्य [ind]
अद्याहं
मद् [pron]
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
त्वया
त्वद् [pron]
विना
विना [ind]
स लक्ष्मणस्योत्तम पुष्कलं वचो; निशम्य चैवं वनवासमादरात् । समाः समस्ता विदधे परंतपः; प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥
sa lakṣmaṇasyottama puṣkalaṃ vaco; niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt | samāḥ samastā vidadhe paraṃtapaḥ; prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ ||
English Translation
Hearing Lakşmaņa's excellent and appropriate words with which he gladly assumed a life in the woods, that subduer of foes, Rāghava, in the name of righteousness, at once fully granted him the permission to dwell with him for the entire fourteen years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं
उत्तम [adj]
लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं
पुष्कल [adj]
वचो
वचस् [n]
निशम्य
निशामय् [10. Ā.]
चैवं
च [ind]
चैवं
एवम् [ind]
वनवासम्
वन [n]
वनवासम्
वास [m]
आदरात्
आदर [m]
समाः
समा [f]
समस्ता
समस्त [adj]
विदधे
विधा [3. Ā.]
परंतपः
परंतप [adj]
प्रपद्य
प्रपद् [4. P.]
धर्मं
धर्म [mn]
सुचिराय
सुचिर [adj]
राघवः
राघव [m]