Āśramavāsikaparva Adhyāya 15
आश्रमवासिकपर्व • अध्यायः 15
Āśramavāsikaparva Adhyāya 15 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 15.15.1–27
•
250 Lexicon Terms
एवमुक्तास्तु ते तेन पौरजानपदा जनाः । वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥
English Translation
Thus addressed, O you of Kuru's race, by the old king, the citizens and the inhabitants of the provinces stood sometime like men shorn of consciousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तास्तेन
इति [ind]
इत्युक्तास्तेन
वच् [2. P.]
इत्युक्तास्तेन
तद् [pron]
ते
तद् [pron]
राज्ञा
राजन् [m]
पौरजानपदा
पौर [m]
पौरजानपदा
जानपद [m]
जनाः
जन [m]
ततो
ततस् [ind]
ग्लानमनास्तात
ग्ला [4. Ā.]
ग्लानमनास्तात
मनस् [n]
ग्लानमनास्तात
तात [m]
नष्टसंज्ञ
नश् [1. P.]
नष्टसंज्ञ
संज्ञा [f]
इवाभवम्
इव [ind]
इवाभवम्
भू [1. Ā.]
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु बाष्पकण्ठान्महीपतिः । धृतराष्ट्रो महीपालः पुनरेवाभ्यभाषत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु
तूष्णींभूत [adj]
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु
ततस् [ind]
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु
तद् [pron]
तूष्णींभूतांस्ततस्तांस्तु
तु [ind]
बाष्पकण्ठान्महीपतिः
बाष्प [mn]
बाष्पकण्ठान्महीपतिः
कण्ठ [m]
बाष्पकण्ठान्महीपतिः
महीपति [m]
धृतराष्ट्रं
धृतराष्ट्र [m]
महीपालम्
महीपाल [m]
उपतस्थे
उपस्था [1. Ā.]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
वृद्धं मां हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया । विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृद्धं
वृद्ध [adj]
मां
मद् [pron]
हतपुत्रं
हन् [6. P.]
हतपुत्रं
पुत्र [m]
च
च [ind]
धर्मपत्न्या
धर्म [mn]
धर्मपत्न्या
पत्नी [f]
सहानया
सह [ind]
सहानया
इदम् [pron]
विलपन्तं
विलप् [4. P.]
बहुविधं
बहुविध [adj]
कृपणं
कृपण [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सत्तमाः
सत्तम [adj]
पित्रा स्वयमनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै । वनवासाय धर्मज्ञा धर्मज्ञेन नृपेण च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समनुज्ञाप्य
समनुज्ञापय् [10. P.]
तु
तु [ind]
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
कृष्णद्वैपायनं
कृष्णद्वैपायन [m]
नृपः
नृप [m]
वनवासाय
वन [n]
वनवासाय
वास [m]
धर्मज्ञा
धर्म [mn]
धर्मज्ञा
ज्ञ [adj]
धर्मज्ञेन
धर्म [mn]
धर्मज्ञेन
ज्ञ [adj]
नृपेण
नृप [m]
च
च [ind]
सोऽहं पुनः पुनर्याचे शिरसावनतोऽनघाः । गान्धार्या सहितं तन्मां समनुज्ञातुमर्हथ ॥
English Translation
You sinless ones, I with Gandhari, repeatedly solicit you with bent heads, You should all grant us permission.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
याचे
याच् [1. Ā.]
शिरसावनतो
शिरस् [n]
शिरसावनतो
अवनम् [1. Ā.]
ऽनघाः
अनघ [adj]
गान्धार्याश्चैव
गान्धारी [f]
गान्धार्याश्चैव
च [ind]
गान्धार्याश्चैव
एव [ind]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
तद्
तद् [pron]
अनुज्ञातुम्
अनुज्ञा [9. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
श्रुत्वा तु कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते । रुरुदुः सर्वतो राजन्समेताः कुरुजाङ्गलाः ॥
English Translation
Vaishampayana said Hearing these pitiable words of the Kuru king, O monarch, the assembled dwellers of Kurujangala all began to weep.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तु
तु [ind]
कुरुराजस्य
कुरु [m]
कुरुराजस्य
राज [m]
वाक्यानि
वाक्य [n]
करुणानि
करुण [adj]
ते
तद् [pron]
रुरुदुः
रुद् [1. P.]
सर्वतो
सर्वतस् [ind]
राजन्
राजन् [m]
समेताः
समे [2. P.]
कुरुजाङ्गलाः
कुरुजाङ्गल [m]
उत्तरीयैः करैश्चापि संछाद्य वदनानि ते । रुरुदुः शोकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत् ॥
English Translation
Covering their faces with their hands and upper garments, all those men, burning with grief, wept for a while as father sand mothers would weep.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तरीयैः
उत्तरीय [n]
करैश्चापि
कर [m]
करैश्चापि
च [ind]
करैश्चापि
अपि [ind]
संछाद्य
संछादय् [10. P.]
वदनानि
वदन [n]
ते
तद् [pron]
रुरुदुः
रुद् [1. P.]
शोकसंतप्ता
शोक [m]
शोकसंतप्ता
संतप् [4. Ā.]
मुहूर्तं
मुहूर्त [mn]
पितृमातृवत्
पितृ [m]
पितृमातृवत्
मातृ [f]
पितृमातृवत्
वत् [ind]
हृदयैः शून्यभूतैस्ते धृतराष्ट्रप्रवासजम् । दुःखं संधारयन्तः स्म नष्टसंज्ञा इवाभवन् ॥
English Translation
Bearing in their hearts, from which every other thoughts had been removed, the sorrow born of Dhritarashtra's desire to leave the world, they looked like men shorn of consciousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हृदयैः
हृदय [n]
शून्यभूतैस्ते
शून्य [adj]
शून्यभूतैस्ते
भू [1. Ā.]
शून्यभूतैस्ते
तद् [pron]
धृतराष्ट्रप्रवासजम्
धृतराष्ट्र [m]
धृतराष्ट्रप्रवासजम्
प्रवास [m]
धृतराष्ट्रप्रवासजम्
ज [adj]
दुःखं
दुःख [n]
संधारयन्तः
संधारय् [10. Ā.]
स्म
स्म [ind]
नष्टसंज्ञा
नश् [1. P.]
नष्टसंज्ञा
संज्ञा [f]
इवाभवन्
इव [ind]
इवाभवन्
भू [1. Ā.]
ते विनीय तमायासं कुरुराजवियोगजम् । शनैः शनैस्तदान्योन्यमब्रुवन्स्वमतान्युत ॥
English Translation
Checking that agitation of heart due to the announcement of Dhritarashtra's desire of going to the forest, they gradually were able to address one another, expressing their wishes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
विनीय
विनी [1. Ā.]
तम्
तद् [pron]
आयासं
आयास [m]
कुरुराजवियोगजम्
कुरु [m]
कुरुराजवियोगजम्
राजन् [m]
कुरुराजवियोगजम्
वियोग [m]
कुरुराजवियोगजम्
ज [adj]
शनैः
शनैस् [ind]
शनैस्तदान्योन्यम्
शनैस् [ind]
शनैस्तदान्योन्यम्
तदा [ind]
शनैस्तदान्योन्यम्
अन्योन्य [adj]
अब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
स्वमतान्युत
स्व [adj]
स्वमतान्युत
मत [n]
स्वमतान्युत
उत [ind]
ततः संधाय ते सर्वे वाक्यान्यथ समासतः । एकस्मिन्ब्राह्मणे राजन्नावेश्योचुर्नराधिपम् ॥
English Translation
Setting their words briefly, O king, they charged a certain Brahmana therewith and thus replied to the old king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
संधाय
संधा [1. P.]
ते
तद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
वाक्यान्यथ
वाक्य [n]
वाक्यान्यथ
अथ [ind]
समासतः
समासतस् [ind]
एकस्मिन्
एक [pron]
ब्राह्मणे
ब्राह्मण [m]
राजन्न्
राजन् [m]
आवेश्योचुर्
आवेशय् [10. P.]
आवेश्योचुर्
वच् [2. P.]
नराधिपम्
नराधिप [m]
ततः स्वचरणे वृद्धः संमतोऽर्थविशारदः । साम्बाख्यो बह्वृचो राजन्वक्तुं समुपचक्रमे ॥
English Translation
That learned Brahinana, of good conduct, chosen by unanimous consent, conversant with all subjects, master of all the Rics, and named Samba, tried to speak.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स्वचरणे
स्व [adj]
स्वचरणे
चरण [n]
वृद्धः
वृद्ध [adj]
संमतो
सम्मन् [8. Ā.]
ऽर्थविशारदः
अर्थ [mn]
ऽर्थविशारदः
विशारद [adj]
साम्बाख्यो
साम्ब [m]
साम्बाख्यो
आख्या [f]
बह्वृचो
बह्वृच [m]
राजन्
राजन् [m]
वक्तुं
वच् [2. P.]
समुपचक्रमे
समुपक्रम् [1. Ā.]
अनुमान्य महाराजं तत्सदः संप्रभाष्य च । विप्रः प्रगल्भो मेधावी स राजानमुवाच ह ॥
English Translation
Taking the permission of the whole assembly and with its full approbation, that learned Brahmana of great intelligence, conscious of his own powers, said these words to the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुमान्य
अनुमानय् [10. Ā.]
महाराजं
महत् [adj]
महाराजं
राज [m]
तत्
तद् [pron]
सदः
सदस् [n]
सम्प्रभाष्य
सम्प्रभाष् [1. P.]
च
च [ind]
विप्रः
विप्र [m]
प्रगल्भो
प्रगल्भ [adj]
मेधावी
मेधाविन् [adj]
स
तद् [pron]
राजानम्
राजन् [m]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
राजन्वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम् । वक्ष्यामि तदहं वीर तज्जुषस्व नराधिप ॥
English Translation
O monarch, the answer of this assembly has been committed to my care. I shall speak it out, O hero! Do you receive it, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजन्
राजन् [m]
वाक्यं
वाक्य [n]
जनस्यास्य
जन [m]
जनस्यास्य
इदम् [pron]
मयि
मद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
समर्पितम्
समर्पय् [10. Ā.]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
अहं
मद् [pron]
वीर
वीर [m]
तज्जुषस्व
तद् [pron]
तज्जुषस्व
जुष् [6. Ā.]
नराधिप
नराधिप [m]
यथा वदसि राजेन्द्र सर्वमेतत्तथा विभो । नात्र मिथ्या वचः किंचित्सुहृत्त्वं नः परस्परम् ॥
English Translation
What you say, O king of kings, is all true, O powerful one. There is nothing in it that is in even slightly tinctured with untruth, you are our well-wisher, as, indeed, we are yours.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
वदसि
वद् [1. Ā.]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
एतत्
एतद् [pron]
तथा
तथा [ind]
विभो
विभु [adj]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
मिथ्या
मिथ्या [ind]
वचः
वचस् [n]
किंचित्
कश्चित् [pron]
सुहृत्
सुहृद् [m]
त्वं
त्वद् [pron]
नः
मद् [pron]
परस्परम्
परस्पर [adj]
न जात्वस्य तु वंशस्य राज्ञां कश्चित्कदाचन । राजासीद्यः प्रजापालः प्रजानामप्रियो भवेत् ॥
English Translation
Indeed, in this royal family, there never was a king who coming to rulc his subjects, became unpopular with them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
जात्वस्य
जातु [ind]
जात्वस्य
इदम् [pron]
तु
तु [ind]
वंशस्य
वंश [m]
राज्ञां
राजन् [m]
कश्चित्
कश्चित् [pron]
कदाचन
कदाचन [ind]
राजासीद्
राजन् [m]
राजासीद्
अस् [2. P.]
यः
यद् [pron]
प्रजापालः
प्रजापाल [m]
प्रजानाम्
प्रजा [f]
अप्रियो
अप्रिय [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
पितृवद्भ्रातृवच्चैव भवन्तः पालयन्ति नः । न च दुर्योधनः किंचिदयुक्तं कृतवान्नृप ॥
English Translation
You have ruled us like fathers or brothers. King Duryodhana never did us any wrong.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितृवद्
पितृ [m]
पितृवद्
वत् [ind]
भ्रातृवच्चैव
भ्रातृ [m]
भ्रातृवच्चैव
वत् [ind]
भ्रातृवच्चैव
च [ind]
भ्रातृवच्चैव
एव [ind]
भवन्तः
भवत् [adj]
पालयन्ति
पालय् [10. Ā.]
नः
मद् [pron]
न
न [ind]
च
च [ind]
दुर्योधनः
दुर्योधन [m]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
अयुक्तं
अयुक्त [adj]
कृतवान्नृप
कृ [2. Ā.]
कृतवान्नृप
नृप [m]
यथा ब्रवीति धर्मज्ञो मुनिः सत्यवतीसुतः । तथा कुरु महाराज स हि नः परमो गुरुः ॥
English Translation
Do that, O king, which that righteoussouled ascetic, the son of Satyavati, has said. He is, indeed out foremost of instructors.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
ब्रवीति
ब्रू [2. Ā.]
धर्मज्ञो
धर्म [mn]
धर्मज्ञो
ज्ञ [adj]
मुनिः
मुनि [m]
सत्यवतीसुतः
सत्यवती [f]
सत्यवतीसुतः
सुत [m]
तथा
तथा [ind]
कुरु
कृ [2. Ā.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
परमो
परम [adj]
गुरुः
गुरु [m]
त्यक्ता वयं तु भवता दुःखशोकपरायणाः । भविष्यामश्चिरं राजन्भवद्गुणशतैर्हृताः ॥
English Translation
Left by you, O king, we shall have to pass our days in grief and sorrow, remembering hundreds of virtues possessed by you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
तदा
तदा [ind]
राजा
राजन् [m]
दुःखशोकसमाहतः
दुःख [n]
दुःखशोकसमाहतः
शोक [m]
दुःखशोकसमाहतः
समाहन् [4. Ā.]
भविष्यामश्चिरं
भू [1. Ā.]
भविष्यामश्चिरं
चिरम् [ind]
राजन्
राजन् [m]
भवद्गुणशतैर्
भवत् [adj]
भवद्गुणशतैर्
गुण [mn]
भवद्गुणशतैर्
शत [mn]
हृताः
हृ [2. P.]
यथा शंतनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च । भीष्मवीर्योपगूढेन पित्रा च तव पार्थिव ॥
English Translation
We were well-protected and ruled by king Duryodhana even as we had been ruled by king Shantanu, or by Chitrangada, or by your father, O monarch, who was protected by the prowess of Bhishma, or by Pandu, that ruler of Earth, who was overlooked by you in all is deeds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
शंतनुना
शंतनु [m]
गुप्ता
गुप् [1. Ā.]
राज्ञा
राजन् [m]
चित्राङ्गदेन
चित्राङ्गद [m]
च
च [ind]
भीष्मवीर्योपगूढेन
भीष्म [m]
भीष्मवीर्योपगूढेन
वीर्य [n]
भीष्मवीर्योपगूढेन
उपगुह् [1. Ā.]
पित्रा
पितृ [m]
च
च [ind]
तव
त्वद् [pron]
पार्थिव
पार्थिव [m]
भवद्बुद्धियुजा चैव पाण्डुना पृथिवीक्षिता । तथा दुर्योधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवद्बुद्धियुजा
भवत् [adj]
भवद्बुद्धियुजा
बुद्धि [f]
भवद्बुद्धियुजा
युज् [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
पाण्डुना
पाण्डु [m]
पृथिवीक्षिता
पृथिवीक्षित् [m]
तथा
तथा [ind]
दुर्योधनेनापि
दुर्योधन [m]
दुर्योधनेनापि
अपि [ind]
राज्ञा
राजन् [m]
सुपरिपालिताः
सु [ind]
सुपरिपालिताः
परिपालय् [10. Ā.]
न स्वल्पमपि पुत्रस्ते व्यलीकं कृतवान्नृप । पितरीव सुविश्वस्तास्तस्मिन्नपि नराधिपे । वयमास्म यथा सम्यग्भवतो विदितं तथा ॥
English Translation
Your son, O monarch, never did us the slightest wrong. We lived, depending on that king as trustfully as on our own father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
स्वल्पम्
सु [ind]
स्वल्पम्
अल्प [adj]
अपि
अपि [ind]
पुत्रस्ते
पुत्र [m]
पुत्रस्ते
त्वद् [pron]
व्यलीकं
व्यलीक [n]
कृतवान्नृप
कृ [2. Ā.]
कृतवान्नृप
नृप [m]
पितरीव
पितृ [m]
पितरीव
इव [ind]
सुविश्वस्तास्तस्मिन्न्
सु [ind]
सुविश्वस्तास्तस्मिन्न्
विश्वस् [1. Ā.]
सुविश्वस्तास्तस्मिन्न्
तद् [pron]
अपि
अपि [ind]
नराधिपे
नराधिप [m]
वयम्
मद् [pron]
आस्म
अस् [2. P.]
यथा
यथा [ind]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
भवतो
भवत् [adj]
विदितं
विद् [6. Ā.]
तथा
तथा [ind]
तथा वर्षसहस्राय कुन्तीपुत्रेण धीमता । पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
वर्षसहस्राय
वर्ष [mn]
वर्षसहस्राय
सहस्र [mn]
कुन्तीपुत्रेण
कुन्ती [f]
कुन्तीपुत्रेण
पुत्र [m]
धीमता
धीमत् [adj]
पाल्यमाना
पालय् [10. Ā.]
धृतिमता
धृतिमत् [adj]
सुखं
सुख [n]
विन्दामहे
विद् [2. Ā.]
नृप
नृप [m]
राजर्षीणां पुराणानां भवतां वंशधारिणाम् । कुरुसंवरणादीनां भरतस्य च धीमतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजर्षीणां
राजन् [m]
राजर्षीणां
ऋषि [m]
पुराणानां
पुराण [adj]
भवतां
भवत् [adj]
वंशधारिणाम्
वंश [m]
वंशधारिणाम्
धारिन् [adj]
कुरुसंवरणादीनां
कुरु [m]
कुरुसंवरणादीनां
संवरण [m]
कुरुसंवरणादीनां
आदि [m]
भरतस्य
भरत [m]
च
च [ind]
धीमतः
धीमत् [adj]
वृत्तं समनुयात्येष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः । नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्ममपि विद्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृत्तं
वृत्त [adj]
समनुयात्येष
समनुया [2. P.]
समनुयात्येष
एतद् [pron]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
भूरिदक्षिणः
भूरि [adj]
भूरिदक्षिणः
दक्षिणा [f]
नात्र
न [ind]
नात्र
अत्र [ind]
वाच्यं
वच् [2. P.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
सुसूक्ष्मम्
सु [ind]
सुसूक्ष्मम्
सूक्ष्म [adj]
अपि
अपि [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
उषिताः स्म सुखं नित्यं भवता परिपालिताः । सुसूक्ष्मं च व्यलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उषिताः
वस् [2. P.]
स्म
स्म [ind]
सुखं
सुखम् [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
भवता
भवत् [adj]
परिपालिताः
परिपालय् [10. Ā.]
सुसूक्ष्मं
सु [ind]
सुसूक्ष्मं
सूक्ष्म [adj]
च
च [ind]
व्यलीकं
व्यलीक [n]
ते
त्वद् [pron]
सपुत्रस्य
स [ind]
सपुत्रस्य
पुत्र [m]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
यत्तु ज्ञातिविमर्देऽस्मिन्नात्थ दुर्योधनं प्रति । भवन्तमनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन ॥
English Translation
The slightest omission cannot be laid at your doors and yours sons. Regarding what you have said about Duryodhana in the matter of this destruction of kinsmen, I beg you, O delighter of the Kurus, (to listen to me).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
ज्ञातिविमर्दे
ज्ञाति [m]
ज्ञातिविमर्दे
विमर्द [m]
ऽस्मिन्न्
इदम् [pron]
आत्थ
अह् [1. P.]
दुर्योधनं
दुर्योधन [m]
प्रति
प्रति [ind]
भवन्तम्
भवत् [adj]
अनुनेष्यामि
अनुनी [1. Ā.]
तत्रापि
तत्र [ind]
तत्रापि
अपि [ind]
कुरुनन्दन
कुरु [m]
कुरुनन्दन
नन्दन [m]