Śāntiparva Adhyāya 167
शान्तिपर्व • अध्यायः 167
Śāntiparva Adhyāya 167 of the classical Mahābhārata with 25 verses.
Total: 25 Verses
•
Citations: MBh 12.167.1–25
•
250 Lexicon Terms
ततश्चितां बकपतेः कारयामास राक्षसः । रत्नैर्गन्धैश्च बहुभिर्वस्त्रैश्च समलंकृताम् ॥
English Translation
Bhishma Said The Rakshasa king then caused a funeral pyre to be made for that king of cranes and decked it with jewels, gems, perfumes, and, costly dresses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततश्चितां
ततस् [ind]
ततश्चितां
चिता [f]
बकपतेः
बक [m]
बकपतेः
पति [m]
कारयामास
कारय् [10. Ā.]
राक्षसः
राक्षस [m]
रत्नैर्
रत्न [mn]
गन्धैश्च
गन्ध [mn]
गन्धैश्च
च [ind]
बहुभिर्
बहु [adj]
वस्त्रैश्च
वस्त्र [mn]
वस्त्रैश्च
च [ind]
समलंकृताम्
समलंकृ [8. Ā.]
तत्र प्रज्वाल्य नृपते बकराजं प्रतापवान् । प्रेतकार्याणि विधिवद्राक्षसेन्द्रश्चकार ह ॥
English Translation
Setting fire to it with the body of that prince of birds, the powerful king of the Rakshasas caused the obsequial rites of his friend to be performed according to the ordinance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
प्रज्वाल्य
प्रज्वालय् [10. P.]
नृपते
नृपति [m]
बकराजं
बक [m]
बकराजं
राज [m]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
प्रेतकार्याणि
प्रेत [m]
प्रेतकार्याणि
कार्य [n]
विधिवद्
विधिवत् [ind]
राक्षसेन्द्रश्चकार
राक्षस [m]
राक्षसेन्द्रश्चकार
इन्द्र [m]
राक्षसेन्द्रश्चकार
कृ [2. Ā.]
ह
ह [ind]
तस्मिन्कालेऽथ सुरभिर्देवी दाक्षायणी शुभा । उपरिष्टात्ततस्तस्य सा बभूव पयस्विनी ॥
English Translation
At that time, the auspicious goddess Surabhi, the daughter of Daksha, appeared in the sky above the place where the pyre had been made. Her breasts were full of milk.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्
तद् [pron]
काले
काल [m]
ऽथ
अथ [ind]
सुरभिर्
सुरभि [f]
देवी
देवी [f]
दाक्षायणी
दाक्षायणी [f]
शुभा
शुभ [adj]
उपरिष्टात्
उपरिष्टात् [ind]
ततस्तस्य
ततस् [ind]
ततस्तस्य
तद् [pron]
सा
तद् [pron]
बभूव
भू [1. Ā.]
पयस्विनी
पयस्विनी [f]
तस्या वक्त्राच्च्युतः फेनः क्षीरमिश्रस्तदानघ । सोऽपतद्वै ततस्तस्यां चितायां राजधर्मणः ॥
English Translation
From her mouth, O sinless king, froth mixed with milk dropped upon the funeral pyre of Rajdharman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्या
तद् [pron]
वक्त्राच्च्युतः
वक्त्र [n]
वक्त्राच्च्युतः
च्यु [1. P.]
फेनः
फेन [mn]
क्षीरमिश्रस्तदानघ
क्षीर [n]
क्षीरमिश्रस्तदानघ
मिश्र [adj]
क्षीरमिश्रस्तदानघ
तदा [ind]
क्षीरमिश्रस्तदानघ
अनघ [adj]
सो
तद् [pron]
ऽपतद्
पत् [1. Ā.]
वै
वै [ind]
ततस्तस्यां
ततस् [ind]
ततस्तस्यां
तद् [pron]
चितायां
चि [1. Ā.]
राजधर्मणः
राजधर्मन् [m]
ततः संजीवितस्तेन बकराजस्तदानघ । उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः ॥
English Translation
There at the prince of cranes became revived. Rising up, came to his friend Virupaksha, the king of Rakshasas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
संजीवितस्तेन
संजीवय् [10. Ā.]
संजीवितस्तेन
तद् [pron]
बकराजस्तदानघ
बक [m]
बकराजस्तदानघ
राज [m]
बकराजस्तदानघ
तदा [ind]
बकराजस्तदानघ
अनघ [adj]
उत्पत्य
उत्पत् [1. Ā.]
च
च [ind]
समेयाय
समे [2. P.]
विरूपाक्षं
विरूपाक्ष [m]
बकाधिपः
बक [m]
बकाधिपः
अधिप [m]
ततोऽभ्ययाद्देवराजो विरूपाक्षपुरं तदा । प्राह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्युत ॥
English Translation
At this time, the king of the gods himself came to the city of Virupaksha. Addressing the Rakshasa king, Indra said, —By good luck, you have revived the prince of cranes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽभ्ययाद्
अभिया [2. P.]
देवराजो
देवराज [m]
विरूपाक्षपुरं
विरूपाक्ष [m]
विरूपाक्षपुरं
पुर [n]
तदा
तदा [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
चेदं
च [ind]
चेदं
इदम् [pron]
विरूपाक्षं
विरूपाक्ष [m]
दिष्ट्यायं
दिष्टि [f]
दिष्ट्यायं
इदम् [pron]
जीवतीत्युत
जीव् [1. Ā.]
जीवतीत्युत
इति [ind]
जीवतीत्युत
उत [ind]
श्रावयामास चेन्द्रस्तं विरूपाक्षं पुरातनम् । यथा शापः पुरा दत्तो ब्रह्मणा राजधर्मणः ॥
English Translation
The king of the gods further recited to Virupaksha the old story of the course imprecated by the Grandfather upon that best of birds named Rajdharman.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रावयामास
श्रावय् [10. Ā.]
चेन्द्रस्तं
च [ind]
चेन्द्रस्तं
इन्द्र [m]
चेन्द्रस्तं
तद् [pron]
विरूपाक्षं
विरूपाक्ष [m]
पुरातनम्
पुरातन [n]
यथा
यथा [ind]
शापः
शाप [m]
पुरा
पुरा [ind]
दत्तो
दा [1. Ā.]
ब्रह्मणा
ब्रह्मन् [m]
राजधर्मणः
राजधर्मन् [m]
यदा बकपती राजन्ब्रह्माणं नोपसर्पति । ततो रोषादिदं प्राह बकेन्द्राय पितामहः ॥
English Translation
Addressing the king he said, Once on a time, O monarch, this prince of cranes did not come to the region of Brahman when he was required. In anger the Grandfather said to this prince of birds,Since this vile crane has not come to-day in my assembly, therefore, that wicked one shall not soon die.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
बकपती
बक [m]
बकपती
पति [m]
राजन्
राजन् [m]
ब्रह्माणं
ब्रह्मन् [m]
नोपसर्पति
न [ind]
नोपसर्पति
उपसृप् [1. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
रोषाद्
रोष [m]
इदं
इदम् [pron]
प्राह
प्राह् [1. P.]
बकेन्द्राय
बक [m]
बकेन्द्राय
इन्द्र [m]
पितामहः
पितामह [m]
यस्मान्मूढो मम सदो नागतोऽसौ बकाधमः । तस्माद्वधं स दुष्टात्मा नचिरात्समवाप्स्यति ॥
English Translation
Addressing the king he said, Once on a time, O monarch, this prince of cranes did not come to the region of Brahman when he was required. In anger the Grandfather said to this prince of birds,Since this vile crane has not come to-day in my assembly, therefore, that wicked one shall not soon die.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्मान्मूढो
यस्मात् [ind]
यस्मान्मूढो
मुह् [4. Ā.]
मम
मद् [pron]
सदो
सदस् [n]
नागतो
न [ind]
नागतो
आगम् [6. P.]
ऽसौ
अदस् [pron]
बकाधमः
बक [m]
बकाधमः
अधम [adj]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
वधं
वध [m]
स
तद् [pron]
दुष्टात्मा
दुष् [4. Ā.]
दुष्टात्मा
आत्मन् [m]
नचिरात्
नचिरात् [ind]
समवाप्स्यति
समवाप् [5. Ā.]
तदायं तस्य वचनान्निहतो गौतमेन वै । तेनैवामृतसिक्तश्च पुनः संजीवितो बकः ॥
English Translation
Over the In consequence of these words of the Grandfather, the prince of cranes, though killed by Gautama, has been restored to life, by the nectar with which his body was drenched.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदायं
तदा [ind]
तदायं
इदम् [pron]
तस्य
तद् [pron]
वचनान्निहतो
वचन [n]
वचनान्निहतो
निहन् [2. Ā.]
गौतमेन
गौतम [m]
वै
वै [ind]
तेनैवामृतसिक्तश्च
तद् [pron]
तेनैवामृतसिक्तश्च
एव [ind]
तेनैवामृतसिक्तश्च
अमृत [n]
तेनैवामृतसिक्तश्च
सिच् [4. Ā.]
तेनैवामृतसिक्तश्च
च [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
संजीवितो
संजीवय् [10. Ā.]
बकः
बक [m]
राजधर्मा ततः प्राह प्रणिपत्य पुरंदरम् । यदि तेऽनुग्रहकृता मयि बुद्धिः पुरंदर । सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्युत ॥
English Translation
After Indra had become silent, Rajadharman, having bowed unto the king of the gods, said, O king of gods, if you wish to show me favour, then let my dear friend Gautama be restored to life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राजधर्मा
राजधर्मन् [m]
ततः
ततस् [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
प्रणिपत्य
प्रणिपत् [1. P.]
पुरंदरम्
पुरंदर [m]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽनुग्रहकृता
अनुग्रह [m]
ऽनुग्रहकृता
कृ [2. Ā.]
मयि
मद् [pron]
बुद्धिः
बुद्धि [f]
पुरंदर
पुरंदर [m]
सखायं
सखि [m]
मे
मद् [pron]
सुदयितं
सु [ind]
सुदयितं
दयित [adj]
गौतमं
गौतम [m]
जीवयेत्युत
जीवय् [10. Ā.]
जीवयेत्युत
इति [ind]
जीवयेत्युत
उत [ind]
तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ । संजीवयित्वा सख्ये वै प्रादात्तं गौतमं तदा ॥
English Translation
Hearing these words of his, Vasava, O king, sprinkled ambrosia Brahmana Gautama and restored him to life.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
वाक्यं
वाक्य [n]
समाज्ञाय
समाज्ञा [9. P.]
वासवः
वासव [m]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
संजीवयित्वा
संजीवय् [10. Ā.]
सख्ये
सख्य [n]
वै
वै [ind]
प्रादात्
प्रदा [3. Ā.]
तं
तद् [pron]
गौतमं
गौतम [m]
तदा
तदा [ind]
सभाण्डोपस्करं राजंस्तमासाद्य बकाधिपः । संपरिष्वज्य सुहृदं प्रीत्या परमया युतः ॥
English Translation
Coming to his friend Gautama who still bore on his shoulders the load of gold, the king of cranes embraced him and felt great joy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सभाण्डोपस्करं
स [ind]
सभाण्डोपस्करं
भाण्ड [n]
सभाण्डोपस्करं
उपस्कर [mn]
राजंस्तम्
राजन् [m]
राजंस्तम्
तद् [pron]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
बकाधिपः
बक [m]
बकाधिपः
अधिप [m]
सम्परिष्वज्य
सम्परिष्वज् [1. Ā.]
सुहृदं
सुहृद् [m]
प्रीत्या
प्रीति [f]
परमया
परम [adj]
युतः
युत [adj]
अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः । विसर्जयित्वा सधनं प्रविवेश स्वमालयम् ॥
English Translation
Dismissing Gautama of sinful deeds, with his wealth, then Rajadharman, that prince of cranes, returned to his own abode.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
तं
तद् [pron]
पापकर्माणं
पाप [adj]
पापकर्माणं
कर्मन् [n]
राजधर्मा
राजधर्मन् [m]
बकाधिपः
बक [m]
बकाधिपः
अधिप [m]
विसर्जयित्वा
विसर्जय् [10. Ā.]
सधनं
स [ind]
सधनं
धन [n]
प्रविवेश
प्रविश् [4. P.]
स्वम्
स्व [adj]
आलयम्
आलय [mn]
यथोचितं च स बको ययौ ब्रह्मसदस्तदा । ब्रह्मा च तं महात्मानमातिथ्येनाभ्यपूजयत् ॥
English Translation
At the due hour he went (the next day) to the Grandfather's region. The latter honoured the great bird with such attentions as are shown to a guest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथोचितं
यथोचित [adj]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
बको
बक [m]
ययौ
या [2. Ā.]
ब्रह्मसदस्तदा
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मसदस्तदा
सदस् [n]
ब्रह्मसदस्तदा
तदा [ind]
ब्रह्मा
ब्रह्मन् [m]
च
च [ind]
तं
तद् [pron]
महात्मानम्
महात्मन् [adj]
आतिथ्येनाभ्यपूजयत्
आतिथ्य [n]
आतिथ्येनाभ्यपूजयत्
अभिपूजय् [10. P.]
गौतमश्चापि संप्राप्य पुनस्तं शबरालयम् । शूद्रायां जनयामास पुत्रान्दुष्कृतकारिणः ॥
English Translation
Gautama also, coming back to his home in the village of the hunters, begot many sinful children upon his Shudra wife.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गौतमश्चापि
गौतम [m]
गौतमश्चापि
च [ind]
गौतमश्चापि
अपि [ind]
सम्प्राप्य
सम्प्राप् [5. Ā.]
पुनस्तं
पुनर् [ind]
पुनस्तं
तद् [pron]
शबरालयम्
शबर [m]
शबरालयम्
आलय [mn]
शूद्रायां
शूद्रा [f]
जनयामास
जनय् [10. Ā.]
पुत्रान्
पुत्र [m]
दुष्कृतकारिणः
दुष्कृत [n]
दुष्कृतकारिणः
कारिन् [adj]
शापश्च सुमहांस्तस्य दत्तः सुरगणैस्तदा । कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात्सुतान् । निरयं प्राप्स्यति महत्कृतघ्नोऽयमिति प्रभो ॥
English Translation
A great curse was imprecated upon him by the gods that having begouen, within a few years, upon the body of his remarried wife many children, that ungrateful sinner should sink into a dreadful hell for many years.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शापश्च
शाप [m]
शापश्च
च [ind]
सुमहांस्तस्य
सु [ind]
सुमहांस्तस्य
महत् [adj]
सुमहांस्तस्य
तद् [pron]
दत्तः
दा [1. Ā.]
सुरगणैस्तदा
सुर [m]
सुरगणैस्तदा
गण [m]
सुरगणैस्तदा
तदा [ind]
कुक्षौ
कुक्षि [mf]
पुनर्भ्वां
पुनर्भू [f]
भार्यायां
भार्या [f]
जनयित्वा
जनय् [10. Ā.]
चिरात्
चिरात् [ind]
सुतान्
सुत [m]
निरयं
निरय [m]
प्राप्स्यति
प्राप् [1. P.]
महत्
महत् [adj]
कृतघ्नो
कृतघ्न [adj]
ऽयम्
इदम् [pron]
इति
इति [ind]
प्रभो
प्रभु [adj]
एतत्प्राह पुरा सर्वं नारदो मम भारत । संस्मृत्य चापि सुमहदाख्यानं पुरुषर्षभ । मयापि भवते सर्वं यथावदुपवर्णितम् ॥
English Translation
All this, O Bharata, was described to me formerly by Narada. Remembering the incidents of his important story, O best of Bharata's race, I have recited it to you fully.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
प्राह
प्राह् [1. P.]
पुरा
पुरा [ind]
सर्वं
सर्व [pron]
नारदो
नारद [m]
मम
मद् [pron]
भारत
भारत [m]
संस्मृत्य
संस्मृ [1. Ā.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
आख्यानं
आख्यान [n]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
मयापि
मद् [pron]
मयापि
अपि [ind]
भवते
भवत् [adj]
सर्वं
सर्व [pron]
यथावद्
यथावत् [ind]
उपवर्णितम्
उपवर्णय् [Denom. P.]
कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् । अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
English Translation
Whence can an ungrateful person acquire fame? Where is his place? Whence can he enjoy happiness? An ungrateful person should not be trusted. An ungrateful person can never escape.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुतः
कुतस् [ind]
कृतघ्नस्य
कृतघ्न [adj]
यशः
यशस् [n]
कुतः
कुतस् [ind]
स्थानं
स्थान [n]
कुतः
कुतस् [ind]
सुखम्
सुख [n]
निष्कृतिर्
निष्कृति [f]
विहिता
विधा [3. Ā.]
राजन्
राजन् [m]
कृतघ्ने
कृतघ्न [adj]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
निष्कृतिः
निष्कृति [f]
मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः । मित्रध्रुङ्निरयं घोरमनन्तं प्रतिपद्यते ॥
English Translation
No person should injure a friend. He who injures a friend sinks into dreadful and everlasting hell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मित्रद्रोहो
मित्र [mn]
मित्रद्रोहो
द्रोह [m]
न
न [ind]
कर्तव्यः
कृ [2. Ā.]
पुरुषेण
पुरुष [m]
विशेषतः
विशेषतः [ind]
निरयं
निरय [m]
घोरम्
घोर [adj]
अनन्तं
अनन्त [adj]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्रकामेन चानघ । मित्रात्प्रभवते सत्यं मित्रात्प्रभवते बलम् । सत्कारैरुत्तमैर्मित्रं पूजयेत विचक्षणः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतज्ञेन
कृतज्ञ [adj]
सदा
सदा [ind]
भाव्यं
भावय् [10. Ā.]
मित्रकामेन
मित्र [mn]
मित्रकामेन
काम [m]
चानघ
च [ind]
चानघ
अनघ [adj]
मित्रात्
मित्र [mn]
प्रभवते
प्रभू [1. Ā.]
सत्यं
सत्य [n]
मित्रात्
मित्र [mn]
प्रभवते
प्रभू [1. Ā.]
बलम्
बल [mn]
सत्कारैर्
सत्कार [m]
उत्तमैर्
उत्तम [adj]
मित्रं
मित्र [mn]
पूजयेत
पूजय् [10. Ā.]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
परित्याज्यो बुधैः पापः कृतघ्नो निरपत्रपः । मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः ॥
English Translation
An ungrateful, shameless and sinful wretch should be shunned by the wise. One who injures his friends is a despicable character. Such a sinful person is the vilest of men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परित्याज्यो
परित्यज् [1. Ā.]
बुधैः
बुध [adj]
पापः
पाप [adj]
कृतघ्नो
कृतघ्न [adj]
निरपत्रपः
निरपत्रप [adj]
मित्रद्रोही
मित्र [mn]
मित्रद्रोही
द्रोहिन् [adj]
कुलाङ्गारः
कुलाङ्गार [m]
पापकर्मा
पाप [adj]
पापकर्मा
कर्मन् [n]
नराधमः
नर [m]
नराधमः
अधम [adj]
एष धर्मभृतां श्रेष्ठ प्रोक्तः पापो मया तव । मित्रद्रोही कृतघ्नो वै किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
English Translation
I have thus told you, O foremost of all virtuous men the characteristics of a sinful wretch who is stained by ingratitude and who injures his friend. What else do you wish to hear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
धर्मभृतां
धर्म [mn]
धर्मभृतां
भृत् [adj]
श्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
प्रोक्तः
प्रवच् [2. P.]
पापो
पाप [adj]
मया
मद् [pron]
तव
त्वद् [pron]
मित्रद्रोही
मित्र [mn]
मित्रद्रोही
द्रोहिन् [adj]
कृतघ्नश्च
कृतघ्न [adj]
कृतघ्नश्च
च [ind]
यः
यद् [pron]
प्रोक्तस्तं
प्रवच् [2. P.]
प्रोक्तस्तं
तद् [pron]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
वद
वद् [1. Ā.]
एतच्छ्रुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना । युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय ॥
English Translation
Hearing these words spoken by the great Bhishma, Yudhishthira, O Janamejaya, was highly pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तदा
तदा [ind]
वाक्यं
वाक्य [n]
भीष्मेणोक्तं
भीष्म [m]
भीष्मेणोक्तं
वच् [2. P.]
महात्मना
महात्मन् [adj]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
प्रीतमना
प्री [9. Ā.]
प्रीतमना
मनस् [n]
बभूव
भू [1. Ā.]
जनमेजय
जनमेजय [m]