Śāntiparva Adhyāya 75
शान्तिपर्व • अध्यायः 75
Śāntiparva Adhyāya 75 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 12.75.1–23
•
250 Lexicon Terms
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते । योगक्षेमश्च राज्ञोऽपि समायत्तः पुरोहिते ॥
English Translation
Bhishma said It is said that the preservation and advancement of the kingdom depends upon the king. The preservation and advancement of the kings depends upon the king's priest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
योगक्षेमो
योगक्षेम [mn]
हि
हि [ind]
राष्ट्रस्य
राष्ट्र [mn]
राजन्यायत्त
राजन् [m]
राजन्यायत्त
आयत् [1. Ā.]
उच्यते
वच् [2. P.]
योगक्षेमश्च
योगक्षेम [mn]
योगक्षेमश्च
च [ind]
राज्ञो
राजन् [m]
ऽपि
अपि [ind]
समायत्तः
समायत् [1. Ā.]
पुरोहिते
पुरोहित [m]
यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत । दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राष्ट्रं सुखमेधते ॥
English Translation
That kingdom truly enjoys felicity where the invisible fears of the subjects, are removed by the Brahmana and all visible ones are suppressed by the king with the strength of his arin.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यतादृष्टं
यम् [6. P.]
यतादृष्टं
अदृष्ट [adj]
भयं
भय [n]
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
प्रजानां
प्रजा [f]
शमयत्युत
शमय् [10. Ā.]
शमयत्युत
उत [ind]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
राजा
राजन् [m]
बाहुभ्यां
बाहु [mf]
तद्
तद् [pron]
राष्ट्रं
राष्ट्र [mn]
सुखम्
सुखम् [ind]
एधते
एध् [1. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥
English Translation
Regarding it is cited the old story about the discourse between Pururavas the son of Aila and Matarishvan.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अत्र [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
अपि [ind]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
उदाहृ [2. P.]
अत्राप्युदाहरन्तीमम्
इदम् [pron]
इतिहासं
इतिहास [mn]
पुरातनम्
पुरातन [adj]
मुचुकुन्दस्य
मुचुकुन्द [m]
संवादं
संवाद [m]
राज्ञो
राजन् [m]
वैश्रवणस्य
वैश्रवण [m]
च
च [ind]
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः । जिज्ञासमानः स्वबलमभ्ययादलकाधिपम् ॥
English Translation
King Muchukunda, having conquered the entire Earth, went to the lord of Alaka for testing his strength.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुचुकुन्दो
मुचुकुन्द [m]
विजित्येमां
विजि [1. Ā.]
विजित्येमां
इदम् [pron]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
पृथिवीपतिः
पृथिवीपति [m]
जिज्ञासमानः
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
स्वबलम्
स्व [adj]
स्वबलम्
बल [mn]
अभ्ययाद्
अभिया [2. P.]
अलकाधिपम्
अलकाधिप [m]
ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत् । ते बलान्यवमृद्नन्तः प्राचरंस्तस्य नैरृताः ॥
English Translation
King Vaishravana created a large army of Rakshasas. These grinded the army led by Muchukunda.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
वैश्रवणो
वैश्रवण [m]
राजा
राजन् [m]
रक्षांसि
रक्षस् [n]
समवासृजत्
समवसृज् [6. P.]
ते
तद् [pron]
बलान्यवमृद्नन्तः
बल [mn]
बलान्यवमृद्नन्तः
अवमृद् [9. Ā.]
प्राचरंस्तस्य
प्रचर् [1. Ā.]
प्राचरंस्तस्य
तद् [pron]
नैरृताः
नैरृत [m]
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः । गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिंदमः ॥
English Translation
Witnessing the destruction of his army, king Muchukunda, O chastiser of foes, began to remonstrate with his own feared priest Vasishtha.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
हन्यमाने
हन् [6. P.]
सैन्ये
सैन्य [n]
स्वे
स्व [adj]
मुचुकुन्दो
मुचुकुन्द [m]
नराधिपः
नराधिप [m]
गर्हयामास
गर्हय् [10. Ā.]
विद्वांसं
विद्वस् [adj]
पुरोहितम्
पुरोहित [m]
अरिंदमः
अरिंदम [adj]
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । रक्षांस्यपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत ॥
English Translation
Thereupon that foremost of righteous persons, viz, Vasishtha, practised very austere penances, and, causing those Rakshasas to be killed, ascertained the true course which Muchukunda was following.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत
ततस् [ind]
उग्रं
उग्र [adj]
तपस्तप्त्वा
तपस् [n]
तपस्तप्त्वा
तप् [4. Ā.]
वसिष्ठो
वसिष्ठ [m]
ब्रह्मवित्तमः
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मवित्तमः
वित्तम [adj]
रक्षांस्यपावधीत्
रक्षस् [n]
रक्षांस्यपावधीत्
अपवध् [1. P.]
तत्र
तत्र [ind]
पन्थानं
पथिन् [m]
चाप्यविन्दत
च [ind]
चाप्यविन्दत
अपि [ind]
चाप्यविन्दत
विद् [2. Ā.]
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमदर्शयत् । वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत् ॥
English Translation
When king Vaishravana's troops were being killed, he showed himself Muchukunda and said these words. to
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
वैश्रवणो
वैश्रवण [m]
राजा
राजन् [m]
मुचुकुन्दम्
मुचुकुन्द [m]
अदर्शयत्
दर्शय् [10. Ā.]
वध्यमानेषु
वध् [4. P.]
सैन्येषु
सैन्य [n]
वचनं
वचन [n]
चेदम्
च [ind]
चेदम्
इदम् [pron]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः । न चैवं समवर्तंस्ते यथा त्वमिह वर्तसे ॥
English Translation
The Lord of Death said Many kings of yore, more powerful than you, aided by their priests, had never approached me thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वत्तो
त्वद् [pron]
हि
हि [ind]
बलिनः
बलिन् [adj]
पूर्वे
पूर्व [pron]
राजानः
राजन् [m]
सपुरोहिताः
स [ind]
सपुरोहिताः
पुरोहित [m]
न
न [ind]
चैवं
च [ind]
चैवं
एवम् [ind]
समवर्तंस्ते
संवृत् [1. Ā.]
समवर्तंस्ते
तद् [pron]
यथा
यथा [ind]
त्वम्
त्वद् [pron]
इह
इह [ind]
वर्तसे
वृत् [3. P.]
ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः । आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः ॥
English Translation
All of them were clever in weapons and all of them were powerful. Knowing me as the giver of happiness and misery, they approached me for offering adorations.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
खल्वपि
खलु [ind]
खल्वपि
अपि [ind]
कृतास्त्राश्च
कृतास्त्र [adj]
कृतास्त्राश्च
च [ind]
बलवन्तश्च
बलवत् [adj]
बलवन्तश्च
च [ind]
भूमिपाः
भूमिप [m]
आगम्य
आगम् [6. P.]
पर्युपासन्ते
पर्युपास् [4. P.]
माम्
मद् [pron]
ईशं
ईश [m]
सुखदुःखयोः
सुख [n]
सुखदुःखयोः
दुःख [n]
यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि । किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे ॥
English Translation
In truth, if you have might of arms you should display it. Why do you act so proudly helped by Brahmana power.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्यस्ति
यदि [ind]
यद्यस्ति
अस् [2. P.]
बाहुवीर्यं
बाहु [mf]
बाहुवीर्यं
वीर्य [n]
ते
त्वद् [pron]
तद्
तद् [pron]
दर्शयितुम्
दर्शय् [10. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
किं
किम् [ind]
ब्राह्मणबलेन
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणबलेन
बल [mn]
त्वम्
त्वद् [pron]
अतिमात्रं
अतिमात्रम् [ind]
प्रवर्तसे
प्रवृत् [1. Ā.]
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् । न्यायपूर्वमसंरब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥
English Translation
Enraged at these words, Muchukunda, shorn of pride and fear, said to the Lord of Death these words pregnant with reason and justice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मुचुकुन्दस्ततः
मुचुकुन्द [m]
मुचुकुन्दस्ततः
ततस् [ind]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
प्रत्युवाच
प्रतिवच् [3. Ā.]
धनेश्वरम्
धनेश्वर [m]
न्यायपूर्वम्
न्याय [m]
न्यायपूर्वम्
पूर्वम् [ind]
असंरब्धम्
असंरब्ध [adj]
असंभ्रान्तम्
असम्भ्रान्त [adj]
इदं
इदम् [pron]
वचः
वचस् [n]
ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा । पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिरक्षति ॥
English Translation
The Self-create Brahman created the Brahmana and the Kshatriya. They have a common origin. If they apply their energies separately, they would never be able to keep up the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मक्षत्रम्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मक्षत्रम्
क्षत्र [n]
इदं
इदम् [pron]
सृष्टम्
सृज् [2. P.]
एकयोनि
एक [pron]
एकयोनि
योनि [mf]
स्वयंभुवा
स्वयम्भु [m]
पृथग्
पृथक् [ind]
बलविधानं
बल [mn]
बलविधानं
विधान [n]
च
च [ind]
तल्
तद् [pron]
लोकं
लोक [m]
परिरक्षति
परिरक्ष् [1. Ā.]
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् । अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥
English Translation
The power of penances and Mantras was given to the Brahmanas; the strength of arms and of weapons was conferred upon Kshatriyas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपोमन्त्रबलं
तपस् [n]
तपोमन्त्रबलं
मन्त्र [mn]
तपोमन्त्रबलं
बल [mn]
नित्यं
नित्यम् [ind]
ब्राह्मणेषु
ब्राह्मण [m]
प्रतिष्ठितम्
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
सर्वलोकहितं
सर्व [pron]
सर्वलोकहितं
लोक [m]
सर्वलोकहितं
हित [adj]
धर्मं
धर्म [mn]
क्षत्रियेषु
क्षत्रिय [m]
प्रतिष्ठितम्
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् । तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्यलकाधिप ॥
English Translation
Helped by both kinds of strength, kings should protect their subjects. I am acting in that way. Why do you, O lord of Alaka, remonstrate with me then?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रयत्नात्
प्रयत्न [m]
कृतवान्
कृ [2. Ā.]
वीरः
वीर [m]
प्रजानां
प्रजा [f]
परिपालनम्
परिपालन [n]
तथा
तथा [ind]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
प्रवर्तन्तं
प्रवृत् [1. Ā.]
गर्हयस्यलकाधिप
गर्हय् [10. Ā.]
गर्हयस्यलकाधिप
अलकाधिप [m]
ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् । नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत ॥
English Translation
Thus accosted, Vaishravana said to Muchukunda and his priest,-I never, without being ordered (by the Self-born) confr sovereignty upon any one. Nor do I ever, without his behest, snatch it away from any one. Know this, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वैश्रवणो
वैश्रवण [m]
राजानं
राजन् [m]
सपुरोहितम्
स [ind]
सपुरोहितम्
पुरोहित [m]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
राज्यम्
राज्य [n]
अनिर्दिष्टं
अनिर्दिष्ट [adj]
कस्मैचिद्
कश्चित् [pron]
विदधाम्युत
विधा [3. Ā.]
विदधाम्युत
उत [ind]
नाच्छिन्दे चापि निर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव । प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्तामखिलामिमाम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाछिन्दे
न [ind]
नाछिन्दे
आच्छिद् [7. Ā.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
निर्दिष्टम्
निर्दिश् [6. Ā.]
इति
इति [ind]
जानीहि
ज्ञा [4. Ā.]
पार्थिव
पार्थिव [m]
प्रशाधि
प्रशास् [2. Ā.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
वीर
वीर [m]
मद्दत्ताम्
मद् [pron]
मद्दत्ताम्
दा [1. Ā.]
अखिलाम्
अखिल [adj]
इमाम्
इदम् [pron]
नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव । बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये ॥
English Translation
I do not, O king, desire to enjoy sovereignty given by you as a gift. I desire to enjoy sovereignty secured by the power of my own arms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
राज्यं
राज्य [n]
भवद्दत्तं
भवत् [adj]
भवद्दत्तं
दा [1. Ā.]
भोक्तुम्
भुज् [6. P.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
पार्थिव
पार्थिव [m]
बाहुवीर्यार्जितं
बाहु [mf]
बाहुवीर्यार्जितं
वीर्य [n]
बाहुवीर्यार्जितं
अर्जय् [10. Ā.]
राज्यम्
राज्य [n]
अश्नीयाम्
अश् [1. Ā.]
इति
इति [ind]
कामये
कामय् [10. P.]
ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ । क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमसंभ्रमम् ॥
English Translation
Bhishma said At these words of Muchukunda, Vaishravana, seeing the king undaunted in the observance of Kshatriya duties, was stricken with surprise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
वैश्रवणो
वैश्रवण [m]
राजा
राजन् [m]
रक्षांसि
रक्षस् [n]
समवासृजत्
समवसृज् [6. P.]
क्षत्रधर्मे
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मे
धर्म [mn]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मुचुकुन्दम्
मुचुकुन्द [m]
असंभ्रमम्
असंभ्रम [adj]
ततो राजा मुचुकुन्दः सोऽन्वशासद्वसुंधराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥
English Translation
King Muchukunda, devoted to Kshatriya duties, continued to rule the entire Earth acquired by the power of his own arms.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
राजा
राजन् [m]
मुचुकुन्दः
मुचुकुन्द [m]
सो
तद् [pron]
ऽन्वशासद्
अनुशास् [2. Ā.]
वसुंधराम्
वसुंधरा [f]
बाहुवीर्यार्जितां
बाहु [mf]
बाहुवीर्यार्जितां
वीर्य [n]
बाहुवीर्यार्जितां
अर्जय् [10. Ā.]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
क्षत्रधर्मम्
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मम्
धर्म [mn]
अनुव्रतः
अनुव्रत [adj]
एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते । जयत्यविजितामुर्वीं यशश्च महदश्नुते ॥
English Translation
That virtuous king, who governs his kingdom, aided by and revering the Brahmana, succeeds in subjugating the whole Earth and acquiring great fame.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
यो
यद् [pron]
ब्रह्मविद्
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मविद्
विद् [adj]
राजा
राजन् [m]
ब्रह्मपूर्वं
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मपूर्वं
पूर्वम् [ind]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
जयत्यविजिताम्
जि [9. P.]
जयत्यविजिताम्
अविजित [adj]
उर्वीं
उर्वी [f]
यशश्च
यशस् [n]
यशश्च
च [ind]
महद्
महत् [adj]
अश्नुते
अश् [1. P.]
नित्योदको ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः । तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥
English Translation
The Brahmana should daily perform his religious rites and the Kshatriya should always be ready with weapons. They both are the rightful owners of everything in the world.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्योदको
नित्य [adj]
नित्योदको
उदक [n]
ब्राह्मणः
ब्राह्मण [m]
स्यान्नित्यशस्त्रश्च
अस् [2. P.]
स्यान्नित्यशस्त्रश्च
नित्य [adj]
स्यान्नित्यशस्त्रश्च
शस्त्र [n]
स्यान्नित्यशस्त्रश्च
च [ind]
क्षत्रियः
क्षत्रिय [m]
विप्रस्य
विप्र [m]
सर्वम्
सर्व [pron]
एवैतद्
एव [ind]
एवैतद्
एतद् [pron]
यत्
यद् [pron]
किंचिज्जगतीगतम्
कश्चित् [pron]
किंचिज्जगतीगतम्
जगती [f]
किंचिज्जगतीगतम्
गम् [6. Ā.]