Aśvamedhikaparva Adhyāya 2
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 2
Aśvamedhikaparva Adhyāya 2 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 14.2.1–21
•
250 Lexicon Terms
एवमुक्तस्तु राज्ञा स धृतराष्ट्रेण धीमता । तूष्णीं बभूव मेधावी तमुवाचाथ केशवः ॥
English Translation
Thus accosted by the intelligent king Dhritarashtra, Yudhishthira, gifted with understanding, became calm. And then Keshava (Krishna) said to him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्तु
वच् [2. P.]
उक्तस्तु
तु [ind]
गाङ्गेयः
गाङ्गेय [m]
कुन्तीपुत्रेण
कुन्ती [f]
कुन्तीपुत्रेण
पुत्र [m]
धीमता
धीमत् [adj]
तूष्णीं
तूष्णीम् [ind]
बभूव
भू [1. Ā.]
मेधावी
मेधाविन् [adj]
तम्
तद् [pron]
उवाचाथ
वच् [2. P.]
उवाचाथ
अथ [ind]
केशवः
केशव [m]
अतीव मनसा शोकः क्रियमाणो जनाधिप । संतापयति वैतस्य पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥
English Translation
If a person indulges excessively in sorrow for his departed manes he grieves them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतीव
अतीव [ind]
मनसा
मनस् [n]
शोकः
शोक [m]
क्रियमाणो
कृ [2. Ā.]
जनाधिप
जनाधिप [m]
संतापयति
संतापय् [10. P.]
वैतस्य
वै [ind]
वैतस्य
तद् [pron]
पूर्वप्रेतान्
पूर्व [pron]
पूर्वप्रेतान्
प्रे [2. P.]
पितामहान्
पितामह [m]
यजस्व विविधैर्यज्ञैर्बहुभिः स्वाप्तदक्षिणैः । देवांस्तर्पय सोमेन स्वधया च पितॄनपि ॥
English Translation
Do you (now) celebrate many a sacrifice with suitable presents to the priests; and do you please the celestials with Soma juice and the manes of your forefathers, with their due food and drink.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यजस्व
यज् [2. P.]
विविधैर्
विविध [adj]
यज्ञैर्
यज्ञ [m]
बह्वन्नैः
बहु [adj]
बह्वन्नैः
अन्न [n]
स्वाप्तदक्षिणैः
सु [ind]
स्वाप्तदक्षिणैः
आप्त [adj]
स्वाप्तदक्षिणैः
दक्षिणा [f]
देवांस्तर्पय
देव [m]
देवांस्तर्पय
तर्पय् [10. Ā.]
सोमेन
सोम [m]
स्वधया
स्वधा [f]
च
च [ind]
पितॄन्
पितृ [m]
अपि
अपि [ind]
त्वद्विधस्य महाबुद्धे नैतदद्योपपद्यते । विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यमपि ते कृतम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वद्विधस्य
त्वद्विध [adj]
महाबुद्धे
महाबुद्धि [adj]
नैतद्
न [ind]
नैतद्
एतद् [pron]
अद्योपपद्यते
अद्य [ind]
अद्योपपद्यते
उपपद् [4. P.]
विदितं
विद् [6. Ā.]
वेदितव्यं
विद् [6. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
कर्तव्यम्
कृ [2. Ā.]
अपि
अपि [ind]
ते
त्वद् [pron]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
श्रुताश्च राजधर्मास्ते भीष्माद्भागीरथीसुतात् । कृष्णद्वैपायनाच्चैव नारदाद्विदुरात्तथा ॥
English Translation
You knew what ought to be known, you have performed what ought to be donc, and you have heard the duties of the Kshatriyas, recit ed by Bhishma, the son of Bhagirathi, by Krishna Dvaipayana, Narada and Vidura.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुताश्च
श्रु [4. P.]
श्रुताश्च
च [ind]
राजधर्मास्ते
राजन् [m]
राजधर्मास्ते
धर्म [mn]
राजधर्मास्ते
त्वद् [pron]
भीष्माद्
भीष्म [m]
भागीरथीसुतात्
भागीरथी [f]
भागीरथीसुतात्
सुत [m]
कृष्णद्वैपायनाच्चैव
कृष्णद्वैपायन [m]
कृष्णद्वैपायनाच्चैव
च [ind]
कृष्णद्वैपायनाच्चैव
एव [ind]
नारदाद्
नारद [m]
विदुरात्
विदुर [m]
तथा
तथा [ind]
नेमामर्हसि मूढानां वृत्तिं त्वमनुवर्तितुम् । पितृपैतामहीं वृत्तिमास्थाय धुरमुद्वह ॥
English Translation
Therefore you should not act like a stupid; but following the course of your forefathers, sustain the burthen (of the Empire).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नेमाम्
न [ind]
नेमाम्
इदम् [pron]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
मूढानां
मुह् [4. Ā.]
वृत्तिं
वृत्ति [f]
त्वम्
त्वद् [pron]
अनुवर्तितुम्
अनुवृत् [1. Ā.]
पितृपैतामहीं
पितृपैतामह [adj]
वृत्तिम्
वृत्ति [f]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
धुरम्
धुर् [f]
उद्वह
उद्वह् [1. Ā.]
युक्तं हि यशसा क्षत्रं स्वर्गं प्राप्तुमसंशयम् । न हि कश्चन शूराणां निहतोऽत्र पराङ्मुखः ॥
English Translation
It is proper that a Kshatriya should attain the celestial region for certain by his (own) renown. Of heroes, those who came to be killed never shall have to turn away.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युक्तं
युज् [6. Ā.]
हि
हि [ind]
यशसा
यशस् [n]
क्षत्रं
क्षत्र [n]
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
प्राप्तुम्
प्राप् [1. P.]
असंशयम्
असंशयम् [ind]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
कश्चन
कश्चन [pron]
शूराणां
शूर [m]
निहतो
निहन् [2. Ā.]
ऽत्र
अत्र [ind]
पराङ्मुखः
पराङ्मुख [adj]
त्यज शोकं महाराज भवितव्यं हि तत्तथा । न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं त्वया ह्यस्मिन्रणे हताः ॥
English Translation
Renounce your grief, O powerful king. Indeed, what has taken place was destined to happen so. You can in no way see those that have been killed in this war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
शोचितव्यं
शुच् [6. P.]
कौरव्य
कौरव्य [m]
भवितव्यं
भू [1. Ā.]
हि
हि [ind]
तत्
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
न
न [ind]
शक्यास्ते
शक्य [adj]
शक्यास्ते
तद् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
द्रष्टुं
दृश् [6. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
ह्यस्मिन्
हि [ind]
ह्यस्मिन्
इदम् [pron]
रणे
रण [m]
हताः
हन् [6. P.]
एतावदुक्त्वा गोविन्दो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । विरराम महातेजास्तमुवाच युधिष्ठिरः ॥
English Translation
Having said this to Yudhishthira, prince of the pious, the high-spirited Govinda stopped; and Yudhishthira answered him thus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्त्वा
इति [ind]
इत्युक्त्वा
वच् [2. P.]
तं
तद् [pron]
सुरगुरुर्
सुरगुरु [m]
धर्मराजं
धर्मराज [m]
युधिष्ठिरम्
युधिष्ठिर [m]
विरराम
विरम् [1. P.]
महातेजास्तम्
महत् [adj]
महातेजास्तम्
तेजस् [n]
महातेजास्तम्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
गोविन्द मयि या प्रीतिस्तव सा विदिता मम । सौहृदेन तथा प्रेम्णा सदा मामनुकम्पसे ॥
English Translation
O Govinda, Is know full well your fondness for me. You have ever favoured me with your love and friendship.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गोविन्द
गोविन्द [m]
मयि
मद् [pron]
या
यद् [pron]
प्रीतिस्तव
प्रीति [f]
प्रीतिस्तव
त्वद् [pron]
सा
तद् [pron]
विदिता
विद् [6. Ā.]
मम
मद् [pron]
सौहृदेन
सौहृद [n]
तथा
तथा [ind]
प्रेम्णा
प्रेमन् [mn]
सदा
सदा [ind]
माम्
मद् [pron]
अनुकम्पसे
अनुकम्प् [1. P.]
प्रियं तु मे स्यात्सुमहत्कृतं चक्रगदाधर । श्रीमन्प्रीतेन मनसा सर्वं यादवनन्दन ॥
English Translation
And, O holder of the mace and the discus, O scion of Yudhu's race, O glorious one, if (now) do you gladly permit me to retire into the woods, then you would do what is greatly desired by me.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रियं
प्रिय [adj]
तु
तु [ind]
मे
मद् [pron]
स्यात्
अस् [2. P.]
सुमहत्
सु [ind]
सुमहत्
महत् [adj]
कृतं
कृ [2. Ā.]
चक्रगदाधर
चक्र [n]
चक्रगदाधर
गदा [f]
चक्रगदाधर
धर [adj]
श्रीमन्
श्रीमत् [adj]
प्रीतेन
प्री [9. Ā.]
मनसा
मनस् [n]
सर्वं
सर्व [pron]
यादवनन्दन
यादव [m]
यादवनन्दन
नन्दन [m]
यदि मामनुजानीयाद्भवान्गन्तुं तपोवनम् । न हि शान्तिं प्रपश्यामि घातयित्वा पितामहम् । कर्णं च पुरुषव्याघ्रं संग्रामेष्वपलायिनम् ॥
English Translation
After having killed my grandfather, and that foremost of men, Karna, who never fled from the field of battle, I find no peace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
माम्
मद् [pron]
अनुजानीयाद्
अनुज्ञा [9. Ā.]
भवान्
भवत् [adj]
गन्तुं
गम् [6. Ā.]
तपोवनम्
तपस् [n]
तपोवनम्
वन [n]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
शान्तिं
शान्ति [f]
प्रपश्यामि
प्रपश् [4. P.]
घातयित्वा
घातय् [10. Ā.]
पितामहम्
पितामह [m]
कर्णं
कर्ण [m]
च
च [ind]
पुरुषव्याघ्रं
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रं
व्याघ्र [m]
संग्रामेष्वपलायिनम्
संग्राम [mn]
संग्रामेष्वपलायिनम्
अपलायिन् [adj]
कर्मणा येन मुच्येयमस्मात्क्रूरादरिंदम । कर्मणस्तद्विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः ॥
English Translation
Do you, O Janardana, so ordain that I may be feed from this heinous sin and that iny mind may be purified.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्मणा
कर्मन् [n]
येन
यद् [pron]
मुच्येयम्
मुच् [6. Ā.]
अस्मात्
इदम् [pron]
क्रूराद्
क्रूर [adj]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
कर्मणस्तद्
कर्मन् [n]
कर्मणस्तद्
तद् [pron]
विधत्स्वेह
विधा [3. Ā.]
विधत्स्वेह
इह [ind]
येन
यद् [pron]
शुध्यति
शुध् [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
मनः
मनस् [n]
तमेवंवादिनं व्यासस्ततः प्रोवाच धर्मवित् । सान्त्वयन्सुमहातेजाः शुभं वचनमर्थवत् ॥
English Translation
As Pritha's son was speaking thus, the highly energetic Vyasa, knowing the duties of life, soothing him, spoke these excellent words.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
एवंवादिनं
एवंवादिन् [adj]
व्यासस्ततः
व्यास [m]
व्यासस्ततः
ततस् [ind]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
धर्मवित्
धर्म [mn]
धर्मवित्
विद् [adj]
सान्त्वयन्
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
सुमहातेजाः
सु [ind]
सुमहातेजाः
महत् [adj]
सुमहातेजाः
तेजस् [n]
शुभं
शुभ [adj]
वचनम्
वचन [n]
अर्थवत्
अर्थवत् [adj]
अकृता ते मतिस्तात पुनर्बाल्येन मुह्यसे । किमाकाशे वयं सर्वे प्रलपाम मुहुर्मुहुः ॥
English Translation
My child, your mind is not yet calmed; and therefore you are again stupefied by childish feelings. And wherefore, O child, do we over and over again throw our words to the winds?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अकृता
अकृत [adj]
ते
त्वद् [pron]
मतिस्तात
मति [f]
मतिस्तात
तात [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
बाल्येन
बाल्य [n]
मुह्यसे
मुह् [4. Ā.]
किम्
क [pron]
आकाशे
आकाश [mn]
वयं
मद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
प्रलपाम
प्रलप् [4. P.]
मुहुर्
मुहुर् [ind]
मुहुः
मुहुर् [ind]
विदिताः क्षत्रधर्मास्ते येषां युद्धेन जीविका । यथा प्रवृत्तो नृपतिर्नाधिबन्धेन युज्यते ॥
English Translation
You know the duties of the Kshatriyas, who live by warfare. A king who has done his duty, should not allow himself to be overwhelmed by grief.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विदिताः
विद् [6. Ā.]
क्षत्रधर्मास्ते
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मास्ते
धर्म [mn]
क्षत्रधर्मास्ते
त्वद् [pron]
येषां
यद् [pron]
युद्धेन
युद्ध [n]
जीविका
जीविका [f]
यथा
यथा [ind]
प्रवृत्तो
प्रवृत् [1. Ā.]
नृपतिर्
नृपति [m]
नाधिबन्धेन
न [ind]
नाधिबन्धेन
आधि [m]
नाधिबन्धेन
बन्ध [m]
युज्यते
युज् [6. Ā.]
मोक्षधर्माश्च निखिला याथातथ्येन ते श्रुताः । असकृच्चैव संदेहाश्छिन्नास्ते कामजा मया ॥
English Translation
You have faithfully listened to the entire doctrine of salvation; and I have repeatedly removed your misgivings originating from desire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मोक्षधर्माश्च
मोक्ष [m]
मोक्षधर्माश्च
धर्म [mn]
मोक्षधर्माश्च
च [ind]
निखिला
निखिल [adj]
याथातथ्येन
याथातथ्य [n]
ते
त्वद् [pron]
श्रुताः
श्रु [4. P.]
असकृच्चैव
असकृत् [ind]
असकृच्चैव
च [ind]
असकृच्चैव
एव [ind]
संदेहाश्छिन्नास्ते
संदेह [m]
संदेहाश्छिन्नास्ते
छिद् [1. P.]
संदेहाश्छिन्नास्ते
त्वद् [pron]
कामजा
काम [m]
कामजा
ज [adj]
मया
मद् [pron]
अश्रद्दधानो दुर्मेधा लुप्तस्मृतिरसि ध्रुवम् । मैवं भव न ते युक्तमिदमज्ञानमीदृशम् ॥
English Translation
Vaishampayana said, But not paying due heed to what I have unfolded, you of perverse understanding have doubtless forgotten it clean. Be it not so. Such ignorance is not worthy of you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अश्रद्दधानो
अश्रद्दधान [adj]
दुर्मेधा
दुर्मेधस् [adj]
लुप्तस्मृतिर्
लुप् [6. Ā.]
लुप्तस्मृतिर्
स्मृति [f]
असि
अस् [2. P.]
ध्रुवम्
ध्रुवम् [ind]
मैवं
मा [ind]
मैवं
एवम् [ind]
भव
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
युक्तम्
युज् [6. Ā.]
इदम्
इदम् [pron]
अज्ञानम्
अज्ञान [n]
ईदृशम्
ईदृश [adj]
प्रायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च तेऽनघ । युद्धधर्माश्च ते सर्वे दानधर्माश्च ते श्रुताः ॥
English Translation
O sinless one, you are cognizant of all kinds of expiation; and you have also heard of the virtues of kings, as well as the merits of gifts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रायश्चित्तानि
प्रायश्चित्त [n]
सर्वाणि
सर्व [pron]
विदितानि
विद् [6. Ā.]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
ऽनघ
अनघ [adj]
युद्धधर्माश्च
युद्ध [n]
युद्धधर्माश्च
धर्म [mn]
युद्धधर्माश्च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
दानधर्माश्च
दान [n]
दानधर्माश्च
धर्म [mn]
दानधर्माश्च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
श्रुताः
श्रु [4. P.]
स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागमविशारदः । परिमुह्यसि भूयस्त्वमज्ञानादिव भारत ॥
English Translation
Wherefore then, O Bharata, knowing every form of morality and versed in all the Agamas, are you overwhelmed (with grief) as if from ignorance.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भगवन्
भगवत् [adj]
सर्वधर्मज्ञ
सर्व [pron]
सर्वधर्मज्ञ
धर्म [mn]
सर्वधर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
सर्वशास्त्रविशारद
सर्व [pron]
सर्वशास्त्रविशारद
शास्त्र [n]
सर्वशास्त्रविशारद
विशारद [adj]
परिमुह्यसि
परिमुह् [4. P.]
भूयस्त्वम्
भूयस् [ind]
भूयस्त्वम्
त्वद् [pron]
अज्ञानाद्
अज्ञान [n]
इव
इव [ind]
भारत
भारत [m]