Śāntiparva Adhyāya 23
शान्तिपर्व • अध्यायः 23
Śāntiparva Adhyāya 23 of the classical Mahābhārata with 17 verses.
Total: 17 Verses
•
Citations: MBh 12.23.1–17
•
250 Lexicon Terms
एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत । नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥
English Translation
Vaishampayana said Thus addressed by Arjuna of curly hair, the Kuru king, son of Kunti, remained silent. Then Dvaipayana (Vyasa) said.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्तु
वच् [2. P.]
उक्तस्तु
तु [ind]
कौन्तेयो
कौन्तेय [m]
गुडाकेशेन
गुडाकेश [m]
भारत
भारत [m]
नोवाच
न [ind]
नोवाच
वच् [2. P.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
कौरव्यस्ततो
कौरव्य [m]
कौरव्यस्ततो
ततस् [ind]
द्वैपायनो
द्वैपायन [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
बीभत्सोर्वचनं सम्यक्सत्यमेतद्युधिष्ठिर । शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः ॥
English Translation
Vyasa said The words of Arjuna, O amiable Yudhishthira, are true. The highest religion as sanctioned by the scriptures, consists in the duties of a householder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बीभत्सोर्
बीभत्सु [m]
वचनं
वचन [n]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
सत्यम्
सत्य [adj]
एतद्
एतद् [pron]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
शास्त्रदृष्टः
शास्त्र [n]
शास्त्रदृष्टः
दृश् [6. P.]
परो
पर [pron]
धर्मः
धर्म [mn]
स्मृतो
स्मृ [1. Ā.]
गार्हस्थ्य
गार्हस्थ्य [adj]
आश्रमः
आश्रम [mn]
स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि । न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते ॥
English Translation
You are acquainted with all duties. Do you then duly practise the duties prescribed for you (viz., the duties of a householder.) A life of retirement in the forest forgetting the duties of a householder, has not been laid down for you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वधर्मं
स्वधर्म [m]
चर
चर् [1. Ā.]
धर्मज्ञ
धर्म [mn]
धर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
यथाशास्त्रं
यथाशास्त्रम् [ind]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
गार्हस्थ्यम्
गार्हस्थ्य [n]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
तवारण्यं
त्वद् [pron]
तवारण्यं
अरण्य [n]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
गृहस्थं हि सदा देवाः पितर ऋषयस्तथा । भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भजस्व महीपते ॥
English Translation
The gods, Pitris, guests, and servants all depend (for their maintenance) upon householder. Do you then support all these, O king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गृहस्थं
गृहस्थ [m]
हि
हि [ind]
सदा
सदा [ind]
देवाः
देव [m]
पितर
पितृ [m]
ऋषयस्तथा
ऋषि [m]
ऋषयस्तथा
तथा [ind]
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति
भृत्य [m]
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति
च [ind]
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति
एव [ind]
भृत्याश्चैवोपजीवन्ति
उपजीव् [1. Ā.]
तान्
तद् [pron]
भजस्व
भज् [1. Ā.]
महीपते
महीपति [m]
वयांसि पशवश्चैव भूतानि च महीपते । गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥
English Translation
Birds and animals and various other creatures, O king, supported by a are householders. He, therefore, who belongs to that mode of life, is superior to all.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वयांसि
वयस् [n]
पशवश्चैव
पशु [m]
पशवश्चैव
च [ind]
पशवश्चैव
एव [ind]
भूतानि
भूत [mn]
च
च [ind]
महीपते
महीपति [m]
गृहस्थैर्
गृहस्थ [m]
एव
एव [ind]
धार्यन्ते
धारय् [10. Ā.]
तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो
तस्मात् [ind]
तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो
ज्येष्ठ [adj]
तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो
आश्रम [mn]
गृही
गृहिन् [m]
सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः । तं चराविमनाः पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः ॥
English Translation
The life of a householder is the inost difficult of all the four modes of life. Do you practise that mode of life then, O Partha, which is difficult of being practised by persons of uncontrolled senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽयं
इदम् [pron]
चतुर्णाम्
चतुर् [nr]
एतेषाम्
एतद् [pron]
आश्रमाणां
आश्रम [mn]
दुराचरः
दुराचर [adj]
तं
तद् [pron]
चराविमनाः
चर् [1. Ā.]
चराविमनाः
अविमनस् [adj]
पार्थ
पार्थ [m]
दुश्चरं
दुश्चर [adj]
दुर्बलेन्द्रियैः
दुर्बल [adj]
दुर्बलेन्द्रियैः
इन्द्रिय [n]
वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्च चरितं महत् । पितृपैतामहे राज्ये धुरमुद्वोढुमर्हसि ॥
English Translation
You have mastered all the Vedas. You have earned great ascetic merit. You should, therefore, bear like an ox the burden of your ancestral kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वेदज्ञानं
वेद [m]
वेदज्ञानं
ज्ञान [n]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
तपश्च
तपस् [n]
तपश्च
च [ind]
चरितं
चर् [1. Ā.]
महत्
महत् [adj]
पितृपैतामहे
पितृपैतामह [adj]
राज्ये
राज्य [n]
धुरम्
धुर [m]
उद्वोढुम्
उद्वह् [1. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्षमिन्द्रियनिग्रहः । ध्यानमेकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः ॥
English Translation
Penances, sacrifices, forgiveness, learning, mendicancy, restraint of senses, contemplation, living in solitude, contentment, and knowledge (of Brahma), should, O king, be practised by Brahmanas to the best of their ability for the attainment of success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तपो
तपस् [n]
यज्ञस्तथा
यज्ञ [m]
यज्ञस्तथा
तथा [ind]
विद्या
विद्या [f]
भैक्षम्
भैक्ष [n]
इन्द्रियनिग्रहः
इन्द्रिय [n]
इन्द्रियनिग्रहः
निग्रह [m]
ध्यानम्
ध्यान [mn]
एकान्तशीलत्वं
एकान्त [m]
एकान्तशीलत्वं
शील [mn]
एकान्तशीलत्वं
त्व [n]
तुष्टिर्
तुष्टि [f]
दानं
दान [n]
च
च [ind]
शक्तितः
शक्ति [f]
ब्राह्मणानां महाराज चेष्टाः संसिद्धिकारिकाः । क्षत्रियाणां च वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मणानां
ब्राह्मण [m]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
चेष्टाः
चेष्टा [f]
संसिद्धिकारिकाः
संसिद्धि [f]
संसिद्धिकारिकाः
कारक [adj]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
च
च [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
तवापि
त्वद् [pron]
तवापि
अपि [ind]
विदितं
विद् [6. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति । दण्डधारणमत्युग्रं प्रजानां परिपालनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यज्ञो
यज्ञ [m]
विद्या
विद्या [f]
समुत्थानम्
समुत्थान [n]
असंतोषः
असंतोष [m]
श्रियं
श्री [f]
प्रति
प्रति [ind]
दण्डधारणम्
दण्ड [mn]
दण्डधारणम्
धारण [n]
अत्युग्रं
अति [ind]
अत्युग्रं
उग्र [adj]
प्रजानां
प्रजा [f]
परिपालनम्
परिपालन [n]
वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा । द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रेषु प्रतिपादनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वेदज्ञानं
वेद [m]
वेदज्ञानं
ज्ञान [n]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
तपश्च
तपस् [n]
तपश्च
च [ind]
चरितं
चर् [1. Ā.]
महत्
महत् [adj]
द्रविणोपार्जनं
द्रविण [m]
द्रविणोपार्जनं
उपार्जन [fn]
भूरि
भूरि [adj]
पात्रेषु
पात्र [n]
प्रतिपादनम्
प्रतिपादन [n]
एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशां पते । इमं लोकममुं लोकं साधयन्तीति नः श्रुतम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतानि
एतद् [pron]
राज्ञां
राजन् [m]
कर्माणि
कर्मन् [n]
सुकृतानि
सु [ind]
सुकृतानि
कृ [2. Ā.]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
इमं
इदम् [pron]
लोकम्
लोक [m]
अमुं
अदस् [pron]
लोकं
लोक [m]
साधयन्तीति
साधय् [10. Ā.]
साधयन्तीति
इति [ind]
नः
मद् [pron]
श्रुतम्
श्रु [4. P.]
तेषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते । बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः ॥
English Translation
Of them, O son of Kunti, wielding the rod of chastisement has been declared to be the foremost. A Kshatriya must always have strength, and upon strength depends chastisement.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
ज्यायस्तु
ज्यायस् [adj]
ज्यायस्तु
तु [ind]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
दण्डधारणम्
दण्ड [mn]
दण्डधारणम्
धारण [n]
उच्यते
वच् [2. P.]
बलं
बल [mn]
हि
हि [ind]
क्षत्रिये
क्षत्रिय [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
बले
बल [mn]
दण्डः
दण्ड [mn]
समाहितः
समाधा [1. P.]
एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः । अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरभाषत ॥
English Translation
Those I have mentioned are, O king, the principle duties for Kshatriyas and lead greatly to their success. Brihaspati, in this matter, sang this verse :
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एताश्चेष्टाः
एतद् [pron]
एताश्चेष्टाः
चेष्टा [f]
क्षत्रियाणां
क्षत्रिय [m]
राजन्
राजन् [m]
संसिद्धिकारिकाः
संसिद्धि [f]
संसिद्धिकारिकाः
कारक [adj]
अपि
अपि [ind]
गाथाम्
गाथा [f]
इमां
इदम् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
बृहस्पतिर्
बृहस्पति [m]
अभाषत
भाष् [1. P.]
भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥
English Translation
Like a snake devouring a mouse, the Earth devours a king who is inclined to peace and a Brahmana who is greatly addicted to a life of domesticity!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भूमिर्
भूमि [f]
एतौ
एतद् [pron]
निगिरति
निगृ [9. P.]
सर्पो
सर्प [m]
बिलशयान्
बिल [n]
बिलशयान्
शय [adj]
इव
इव [ind]
राजानं
राजन् [m]
चाविरोद्धारं
च [ind]
चाविरोद्धारं
अविरोद्धृ [adj]
ब्राह्मणं
ब्राह्मण [m]
चाप्रवासिनम्
च [ind]
चाप्रवासिनम्
अप्रवासिन् [adj]
सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् । प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥
English Translation
It is heard again that the royal sage Sudyumna, only by wielding the rod of chastisement, gained the highest success, like Daksha himself, the son of Prachetas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुद्युम्नश्चापि
सुद्युम्न [m]
सुद्युम्नश्चापि
च [ind]
सुद्युम्नश्चापि
अपि [ind]
राजर्षिः
राजर्षि [m]
श्रूयते
श्रु [4. P.]
दण्डधारणात्
दण्ड [mn]
दण्डधारणात्
धारण [n]
प्राप्तवान्
प्राप् [1. P.]
परमां
परम [adj]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
दक्षः
दक्ष [m]
प्राचेतसो
प्राचेतस [adj]
यथा
यथा [ind]