Śāntiparva Adhyāya 228
शान्तिपर्व • अध्यायः 228
Śāntiparva Adhyāya 228 of the classical Mahābhārata with 39 verses.
Total: 39 Verses
•
Citations: MBh 12.228.1–39
•
250 Lexicon Terms
अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा । उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥
English Translation
Vyasa said If Liberation is sought for, then knowledge should be acquired. For a person who is carried up and down along the stream of Time or life, Knowledge is the raft by which he can reach the shore.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
चेद्
चेद् [ind]
रोचयेद्
रोचय् [10. Ā.]
एतद्
एतद् [pron]
द्रुह्येत
द्रुह् [6. P.]
मनसा
मनस् [n]
तथा
तथा [ind]
उन्मज्जंश्च
उन्मज्ज् [1. Ā.]
उन्मज्जंश्च
च [ind]
निमज्जंश्च
निमज्ज् [1. Ā.]
निमज्जंश्च
च [ind]
ज्ञानवान्
ज्ञानवत् [adj]
प्लववान्
प्लववत् [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः । नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥
English Translation
Those wise men who have acquired fixed conclusions of the nature of the soul by the help of wisdom, are able of assist the ignorant in crossing the river of time or life with the raft of knowledge. The ignorant, are unable to save either themselves or others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रज्ञया
प्रज्ञा [f]
निर्मितैर्
निर्मा [2. P.]
धीरास्तारयन्त्यबुधान्
धीर [adj]
धीरास्तारयन्त्यबुधान्
तारय् [10. Ā.]
धीरास्तारयन्त्यबुधान्
अबुध [adj]
प्लवैः
प्लव [mn]
नाबुधास्तारयन्त्यन्यान्
न [ind]
नाबुधास्तारयन्त्यन्यान्
अबुध [adj]
नाबुधास्तारयन्त्यन्यान्
तारय् [10. Ā.]
नाबुधास्तारयन्त्यन्यान्
अन्य [pron]
आत्मानं
आत्मन् [m]
वा
वा [ind]
कथंचन
कथंचन [ind]
छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश । दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः ॥
English Translation
He who has freed himself from desire and all other faults, and who has freed himself from all attachments, should attend to these twelve requirements of Yoga, viz., place, acts, affection, objects, means, destruction, certainty, eyes, food, suppression, mind and survey.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
छिन्नदोषो
छिद् [1. P.]
छिन्नदोषो
दोष [mn]
मुनिर्
मुनि [m]
योगान्
योग [m]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
युञ्जीत
युज् [6. Ā.]
द्वादश
द्वादशन् [adj]
दशकर्मसुखान्
दशन् [adj]
दशकर्मसुखान्
कर्मन् [n]
दशकर्मसुखान्
सुख [adj]
अर्थान्
अर्थ [mn]
उपायापायनिर्भयः
उपाय [m]
उपायापायनिर्भयः
अपाय [m]
उपायापायनिर्भयः
निर्भय [adj]
चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च । यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥
English Translation
He who wishes to acquire superior Knowledge, should, by the help of his understanding, restrain both speech and mind. He who wishes to have tranquillity, should, by the help of his knowledge, govern his soul.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चक्षुर्
चक्षुस् [n]
आचारवित्
आचार [m]
आचारवित्
विद् [adj]
प्राज्ञो
प्राज्ञ [adj]
मनसा
मनस् [n]
दर्शनेन
दर्शन [n]
च
च [ind]
यच्छेद्
यम् [6. P.]
वाङ्मनसी
वाच् [f]
वाङ्मनसी
मनस् [n]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
य
यद् [pron]
इच्छेज्ज्ञानम्
इष् [1. P.]
इच्छेज्ज्ञानम्
ज्ञान [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
ज्ञानेन
ज्ञान [n]
यच्छेद्
यम् [6. P.]
आत्मानं
आत्मन् [m]
य
यद् [pron]
इच्छेच्छान्तिम्
इष् [1. P.]
इच्छेच्छान्तिम्
शान्ति [f]
आत्मनः
आत्मन् [m]
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः । यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतेषां
एतद् [pron]
चेद्
चेद् [ind]
अनुद्रष्टा
अनुद्रष्टृ [adj]
पुरुषो
पुरुष [m]
ऽपि
अपि [ind]
सुदारुणः
सु [ind]
सुदारुणः
दारुण [adj]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
सर्ववेदज्ञो
सर्व [pron]
सर्ववेदज्ञो
वेद [m]
सर्ववेदज्ञो
ज्ञ [adj]
यदि
यदि [ind]
वाप्यनृचो
वा [ind]
वाप्यनृचो
अपि [ind]
वाप्यनृचो
अनृच [adj]
ऽजपः
अजप [m]
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः । यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
धार्मिको
धार्मिक [adj]
यज्वा
यज्वन् [adj]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
पापकृत्तमः
पाप [n]
पापकृत्तमः
कृत्तम [adj]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
पुरुषव्याघ्रो
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्रो
व्याघ्र [m]
यदि
यदि [ind]
वा
वा [ind]
क्लैब्यधारिता
क्लैब्य [n]
क्लैब्यधारिता
धारितृ [adj]
तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम् । एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः । अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥
English Translation
Without speaking of the results of the attainment of Brahma by Yoga, it may be said that he who engages himself to only enquire after the Soul rises above the necessity of observing the acts laid down in the Vedas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तरत्येव
तृ [3. P.]
तरत्येव
एव [ind]
महादुर्गं
महत् [adj]
महादुर्गं
दुर्ग [adj]
जरामरणसागरम्
जरा [f]
जरामरणसागरम्
मरण [n]
जरामरणसागरम्
सागर [m]
एवं
एवम् [ind]
ह्येतेन
हि [ind]
ह्येतेन
एतद् [pron]
योगेन
योग [m]
युञ्जानो
युज् [6. Ā.]
ऽप्येकम्
अपि [ind]
ऽप्येकम्
एक [pron]
अन्ततः
अन्ततस् [ind]
अपि
अपि [ind]
जिज्ञासमानो
जिज्ञास् [Desid. Ā.]
हि
हि [ind]
शब्दब्रह्मातिवर्तते
शब्दब्रह्मन् [n]
शब्दब्रह्मातिवर्तते
अतिवृत् [1. Ā.]
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः । अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मोपस्थो
धर्म [mn]
धर्मोपस्थो
उपस्थ [m]
ह्रीवरूथ
ह्री [f]
ह्रीवरूथ
वरूथ [n]
उपायापायकूबरः
उपाय [m]
उपायापायकूबरः
अपाय [m]
उपायापायकूबरः
कूबर [mn]
अपानाक्षः
अपान [mn]
अपानाक्षः
अक्ष [m]
प्राणयुगः
प्राण [m]
प्राणयुगः
युग [mn]
प्रज्ञायुर्
प्रज्ञा [f]
प्रज्ञायुर्
आयुस् [n]
जीवबन्धनः
जीव [mn]
जीवबन्धनः
बन्धन [n]
चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान् । दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चेतनाबन्धुरश्चारुर्
चेतना [f]
चेतनाबन्धुरश्चारुर्
बन्धुर [n]
चेतनाबन्धुरश्चारुर्
चारु [adj]
आचारग्रहनेमिवान्
आचार [m]
आचारग्रहनेमिवान्
ग्रह [mn]
आचारग्रहनेमिवान्
नेमिवत् [adj]
दर्शनस्पर्शनवहो
दर्शन [n]
दर्शनस्पर्शनवहो
स्पर्शन [n]
दर्शनस्पर्शनवहो
वह [adj]
घ्राणश्रवणवाहनः
घ्राण [n]
घ्राणश्रवणवाहनः
श्रवण [mn]
घ्राणश्रवणवाहनः
वाहन [n]
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रज्ञानाभिः
प्रज्ञा [f]
प्रज्ञानाभिः
नाभि [f]
सर्वतन्त्रप्रतोदो
सर्व [pron]
सर्वतन्त्रप्रतोदो
तन्त्र [n]
सर्वतन्त्रप्रतोदो
प्रतोद [m]
ज्ञानसारथिः
ज्ञान [n]
ज्ञानसारथिः
सारथि [m]
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो
क्षेत्रज्ञ [m]
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो
अधिष्ठा [1. Ā.]
धीरः
धीर [adj]
श्रद्धादमपुरःसरः
श्रद्धा [f]
श्रद्धादमपुरःसरः
दम [m]
श्रद्धादमपुरःसरः
पुरःसर [adj]
त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः । जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्यागवर्त्मानुगः
त्याग [m]
त्यागवर्त्मानुगः
वर्त्मन् [n]
त्यागवर्त्मानुगः
अनुग [adj]
क्षेम्यः
क्षेम्य [adj]
शौचगो
शौच [n]
शौचगो
ग [adj]
ध्यानगोचरः
ध्यान [mn]
ध्यानगोचरः
गोचर [adj]
जीवयुक्तो
जीव [m]
जीवयुक्तो
युज् [6. Ā.]
रथो
रथ [m]
दिव्यो
दिव्य [adj]
ब्रह्मलोके
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मलोके
लोक [m]
विराजते
विराज् [1. Ā.]
अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतः । अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥
English Translation
I shall now tell you the speedy means that should be followed by the person who would get ready his car in such a way for passing through this forest of the world in order to reach the goal formed by Brahma that is above decrepitude and destruction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
संत्वरमाणस्य
संत्वर् [1. Ā.]
रथम्
रथ [m]
एतं
एतद् [pron]
युयुक्षतः
युयुक्ष् [Desid. Ā.]
अक्षरं
अक्षर [n]
गन्तुमनसो
गन्तु [m]
गन्तुमनसो
मनस् [n]
विधिं
विधि [m]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
शीघ्रगम्
शीघ्र [adj]
शीघ्रगम्
ग [adj]
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते । पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥
English Translation
To fix the mind upon one thing at a time is called Dharana, following proper vows and restraints, the Yogin practises in all seven kinds of Dharana. There are, again, as many sorts of Dharanas originating out of these, upon subjects which are near or distant.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सप्त
सप्तन् [adj]
यो
यद् [pron]
धारणाः
धारणा [f]
कृत्स्ना
कृत्स्न [adj]
वाग्यतः
वाग्यत [adj]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
पृष्ठतः
पृष्ठतस् [ind]
पार्श्वतश्चान्या
पार्श्वतस् [ind]
पार्श्वतश्चान्या
च [ind]
पार्श्वतश्चान्या
अन्य [pron]
यावत्यस्ताः
यावत् [adj]
यावत्यस्ताः
तद् [pron]
प्रधारणाः
प्रधारण [adj]
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः । ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः ॥
English Translation
Through these the Yogin by and by, lords Earth, Wind, Ether, Water, Fire, Consciousness, and Understanding. After this he gradually lords over the Unmanifest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रमशः
क्रमशस् [ind]
पार्थिवं
पार्थिव [adj]
यच्च
यद् [pron]
यच्च
च [ind]
वायव्यं
वायव्य [adj]
खं
ख [n]
तथा
तथा [ind]
पयः
पयस् [n]
ज्योतिषो
ज्योतिस् [n]
यत्
यद् [pron]
तद्
तद् [pron]
ऐश्वर्यम्
ऐश्वर्य [n]
अहंकारस्य
अहंकार [m]
बुद्धितः
बुद्धि [f]
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते । विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अव्यक्तस्य
अव्यक्त [n]
तथैश्वर्यं
तथा [ind]
तथैश्वर्यं
ऐश्वर्य [n]
क्रमशः
क्रमशस् [ind]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
विक्रमाश्चापि
विक्रम [m]
विक्रमाश्चापि
च [ind]
विक्रमाश्चापि
अपि [ind]
यस्यैते
यद् [pron]
यस्यैते
एतद् [pron]
तथा
तथा [ind]
युङ्क्ते
युज् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
योगतः
योग [m]
अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः । निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथास्य
अथ [ind]
अथास्य
इदम् [pron]
योगयुक्तस्य
योग [m]
योगयुक्तस्य
युज् [6. Ā.]
सिद्धिम्
सिद्धि [f]
आत्मनि
आत्मन् [m]
पश्यतः
दृश् [6. P.]
निर्मथ्यमानः
निर्मथ् [9. Ā.]
सूक्ष्मत्वाद्
सूक्ष्म [adj]
सूक्ष्मत्वाद्
त्व [n]
रूपाणीमानि
रूप [n]
रूपाणीमानि
इदम् [pron]
दर्शयेत्
दर्शय् [10. Ā.]
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः । तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शैशिरस्तु
शैशिर [adj]
शैशिरस्तु
तु [ind]
यथा
यथा [ind]
धूमः
धूम [mn]
सूक्ष्मः
सूक्ष्म [adj]
संश्रयते
संश्रि [1. Ā.]
नभः
नभस् [n]
तथा
तथा [ind]
देहाद्
देह [mn]
विमुक्तस्य
विमुच् [6. Ā.]
पूर्वरूपं
पूर्व [pron]
पूर्वरूपं
रूप [n]
भवत्युत
भू [1. Ā.]
भवत्युत
उत [ind]
अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम् । जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
धूमस्य
धूम [mn]
विरमे
विरम [m]
द्वितीयं
द्वितीय [adj]
रूपदर्शनम्
रूप [n]
रूपदर्शनम्
दर्शन [n]
जलरूपम्
जल [n]
जलरूपम्
रूप [n]
इवाकाशे
इव [ind]
इवाकाशे
आकाश [mn]
तत्रैवात्मनि
तत्र [ind]
तत्रैवात्मनि
एव [ind]
तत्रैवात्मनि
आत्मन् [m]
पश्यति
दृश् [6. P.]
अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते । तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते । ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपां
अप् [m]
व्यतिक्रमे
व्यतिक्रम [m]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
वह्निरूपं
वह्नि [m]
वह्निरूपं
रूप [n]
प्रकाशते
प्रकाश् [1. P.]
तस्मिन्न्
तद् [pron]
उपरते
उपरम् [1. P.]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
पीतवस्त्रवद्
पीत [adj]
पीतवस्त्रवद्
वस्त्र [mn]
पीतवस्त्रवद्
वत् [ind]
इष्यते
इष् [1. P.]
ऊर्णारूपसवर्णं
ऊर्णा [f]
ऊर्णारूपसवर्णं
रूप [n]
ऊर्णारूपसवर्णं
सवर्ण [adj]
च
च [ind]
तस्य
तद् [pron]
रूपं
रूप [n]
प्रकाशते
प्रकाश् [1. P.]
अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजः । अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै ॥
English Translation
Then having gained whiteness, and the subtility of air, the Brahman's soul attains the supreme whiteness and subtilety of Ether.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
श्वेतां
श्वेत [adj]
गतिं
गति [f]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
वायव्यं
वायव्य [adj]
सूक्ष्मम्
सूक्ष्म [adj]
अप्यजः
अपि [ind]
अप्यजः
अज [adj]
अशुक्लं
अशुक्ल [adj]
चेतसः
चेतस् [n]
सौक्ष्म्यम्
सौक्ष्म्य [n]
अव्यक्तं
अव्यक्त [n]
ब्रह्मणो
ब्रह्मन् [n]
ऽस्य
इदम् [pron]
वै
वै [ind]
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु । जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥
English Translation
Listen to me, as I tell you the results of these various conditions when they take place. That Yogin who has been able to conquer the element of Earth, acquires by such mastery the power of Creation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतेष्वपि
एतद् [pron]
एतेष्वपि
अपि [ind]
हि
हि [ind]
जातेषु
जन् [4. P.]
फलजातानि
फल [n]
फलजातानि
जात [n]
मे
मद् [pron]
शृणु
श्रु [4. P.]
जातस्य
जन् [4. P.]
पार्थिवैश्वर्ये
पार्थिव [adj]
पार्थिवैश्वर्ये
ऐश्वर्य [n]
सृष्टिर्
सृष्टि [f]
इष्टा
इष् [1. P.]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः । अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥
English Translation
Like a second Prajapati possessed of a nature which knows no disturbances he can, from his own body, create all sorts of creatures. With only his foe, or with his hand or fcet, that person can, alone, make the entire Earth tremble who has conquered the Wind. Even this is the attribute of the Wind as said in the Shruti. The Yogin who has conquered count of his having attained to uniformity with that element, and can also disappear at will.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रजापतिर्
प्रजापति [m]
इवाक्षोभ्यः
इव [ind]
इवाक्षोभ्यः
अक्षोभ्य [adj]
शरीरात्
शरीर [n]
सृजति
सृज् [2. P.]
प्रजाः
प्रजा [f]
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण
अङ्गुलि [mf]
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण
अङ्गुष्ठ [m]
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण
मात्र [n]
हस्तपादेन
हस्त [mn]
हस्तपादेन
पाद [m]
वा
वा [ind]
तथा
तथा [ind]
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतः । आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पृथिवीं
पृथिवी [f]
कम्पयत्येको
कम्पय् [10. Ā.]
कम्पयत्येको
एक [pron]
गुणो
गुण [mn]
वायोर्
वायु [m]
इति
इति [ind]
स्मृतः
स्मृ [1. Ā.]
आकाशभूतश्चाकाशे
आकाश [mn]
आकाशभूतश्चाकाशे
भू [1. Ā.]
आकाशभूतश्चाकाशे
च [ind]
आकाशभूतश्चाकाशे
आकाश [mn]
सवर्णत्वात्
सवर्ण [adj]
सवर्णत्वात्
त्व [n]
प्रणश्यति
प्रणश् [4. Ā.]
वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान् । न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ॥
English Translation
By mastering over Water, one can drink up rivers, lakes, and oceans. By mastering over Fire, the Yogin becomes so effulgent that his form cannot be spied. He becomes visible only when he puts out the fire within him. When the Yogin succeeds in destroying the consciousness of Ego, these five elements come within his control.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्णतो
वर्ण [mn]
गृह्यते
ग्रह् [6. Ā.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
कामात्
काम [m]
पिबति
पा [1. Ā.]
चाशयान्
च [ind]
चाशयान्
आशय [m]
न
न [ind]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
तेजसा
तेजस् [n]
रूपं
रूप [n]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
शाम्यते
शामय् [10. Ā.]
तथा
तथा [ind]
अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः । षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहंकारस्य
अहंकार [m]
विजितेः
विजिति [f]
पञ्चैते
पञ्चन् [adj]
पञ्चैते
एतद् [pron]
स्युर्
अस् [2. P.]
वशानुगाः
वश [m]
वशानुगाः
अनुग [adj]
षण्णाम्
षष् [adj]
आत्मनि
आत्मन् [m]
बुद्धौ
बुद्धि [f]
च
च [ind]
जितायां
जि [9. P.]
प्रभवत्यथ
प्रभू [1. Ā.]
प्रभवत्यथ
अथ [ind]
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते । तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्दोषा
निर्दोष [adj]
प्रतिभा
प्रतिभा [f]
ह्येनं
हि [ind]
ह्येनं
एनद् [pron]
कृत्स्ना
कृत्स्न [adj]
समभिवर्तते
समभिवृत् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
देहाद्
देह [mn]
यथा
यथा [ind]
देहं
देह [mn]
त्यक्त्वान्यं
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्त्वान्यं
अन्य [pron]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः । तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे । तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे ॥
English Translation
Listen now to me fully as I explain the science of Unmanifest. But first of all listen to me about all that is Manifest as explained in the Sankhya system of philosophy.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यतो
यतस् [ind]
निःसरते
निःसृ [1. Ā.]
लोको
लोक [m]
भवति
भू [1. Ā.]
व्यक्तसंज्ञकः
व्यक्त [adj]
व्यक्तसंज्ञकः
संज्ञक [adj]
तत्राव्यक्तमयीं
तत्र [ind]
तत्राव्यक्तमयीं
अव्यक्त [n]
तत्राव्यक्तमयीं
मय [adj]
व्याख्यां
व्याख्या [f]
शृणु
श्रु [4. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
विस्तरेण
विस्तर [m]
मे
मद् [pron]
तत्राव्यक्तमयीं
तत्र [ind]
तत्राव्यक्तमयीं
अव्यक्त [n]
तत्राव्यक्तमयीं
मय [adj]
व्याख्यां
व्याख्या [f]
शृणु
श्रु [4. P.]
त्वं
त्वद् [pron]
विस्तरेण
विस्तर [m]
मे
मद् [pron]
पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् । योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु ॥
English Translation
In both the Yoga and the Sankhya systems, twenty-five subjects of knowledge have been treated in nearly the same way. Here me as I describe their chief characteristics.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पञ्चविंशतितत्त्वानि
पञ्चविंशति [f]
पञ्चविंशतितत्त्वानि
तत्त्व [n]
तुल्यान्युभयतः
तुल्य [adj]
तुल्यान्युभयतः
उभयतस् [ind]
समम्
समम् [ind]
योगे
योग [m]
सांख्ये
सांख्य [n]
ऽपि
अपि [ind]
च
च [ind]
तथा
तथा [ind]
विशेषांस्तत्र
विशेष [m]
विशेषांस्तत्र
तत्र [ind]
मे
मद् [pron]
शृणु
श्रु [4. P.]
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् । जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥
English Translation
What is Manifest is possessed of those four attributes, viz., birth, growth, decay and death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रोक्तं
प्रवच् [2. P.]
तद्
तद् [pron]
व्यक्तम्
व्यक्त [adj]
इत्येव
इति [ind]
इत्येव
एव [ind]
जायते
जन् [4. P.]
वर्धते
वृध् [6. P.]
च
च [ind]
यत्
यद् [pron]
जीर्यते
जृ [6. P.]
म्रियते
मृ [4. Ā.]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
चतुर्भिर्
चतुर् [nr]
लक्षणैर्
लक्षण [n]
युतम्
युत [adj]
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् । द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥
English Translation
What does not possess these attributes is said to to be Unmanifest. Two Souls are mentioned in the Vedas and in their auxiliary sciences.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विपरीतम्
विपरीत [adj]
अतो
अतस् [ind]
यत्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
तद्
तद् [pron]
अव्यक्तम्
अव्यक्त [n]
उदाहृतम्
उदाहृ [2. P.]
द्वावात्मानौ
द्वि [nr]
द्वावात्मानौ
आत्मन् [m]
च
च [ind]
वेदेषु
वेद [m]
सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
सिद्धान्त [m]
सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
अपि [ind]
सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
उदाहृ [2. P.]
चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते । व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् । सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम् ॥
English Translation
The first is endued with the four attributes already mentioned, and has a longing for the four-fold objects of life. This soul is called Manifest, and it is born of the Unmanifest. It is both Intelligent and non-Intelligent.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
चतुर्लक्षणजं
चतुर् [nr]
चतुर्लक्षणजं
लक्षण [n]
चतुर्लक्षणजं
ज [adj]
त्वन्यं
तु [ind]
त्वन्यं
अन्य [pron]
चतुर्वर्गं
चतुर्वर्ग [m]
प्रचक्षते
प्रचक्ष् [2. Ā.]
व्यक्तम्
व्यक्त [adj]
अव्यक्तजं
अव्यक्त [n]
अव्यक्तजं
ज [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तथा
तथा [ind]
बुद्धम्
बुध् [1. Ā.]
अथेतरत्
अथ [ind]
अथेतरत्
इतर [pron]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
क्षेत्रज्ञ
क्षेत्रज्ञ [m]
इत्येतद्
इति [ind]
इत्येतद्
एतद् [pron]
द्वयम्
द्वय [n]
अप्यनुदर्शितम्
अपि [ind]
अप्यनुदर्शितम्
अनुदर्शय् [10. P.]
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः । विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्वावात्मानौ
द्वि [nr]
द्वावात्मानौ
आत्मन् [m]
च
च [ind]
वेदेषु
वेद [m]
सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
सिद्धान्त [m]
सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
अपि [ind]
सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
उदाहृ [2. P.]
विषयात्
विषय [mn]
प्रतिसंहारः
प्रतिसंहार [m]
सांख्यानां
सांख्य [m]
सिद्धिलक्षणम्
सिद्धि [f]
सिद्धिलक्षणम्
लक्षण [n]
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः । नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्ममश्चानहंकारो
निर्मम [adj]
निर्ममश्चानहंकारो
च [ind]
निर्ममश्चानहंकारो
अनहंकार [adj]
निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः
निर्द्वंद्व [adj]
निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः
छिद् [1. P.]
निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः
संशय [m]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
क्रुध्यति
क्रुध् [4. Ā.]
न
न [ind]
द्वेष्टि
द्विष् [1. P.]
नानृता
न [ind]
नानृता
अनृत [adj]
भाषते
भाष् [1. P.]
गिरः
गिर् [f]
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम् । वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव
आक्रुश् [4. P.]
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव
ताडय् [10. Ā.]
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव
च [ind]
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव
एव [ind]
मैत्रेण
मैत्र [n]
ध्याति
धी [f]
ध्याति
अति [ind]
नाशुभम्
न [ind]
नाशुभम्
अशुभ [adj]
वाग्दण्डकर्ममनसां
वाग्दण्ड [m]
वाग्दण्डकर्ममनसां
कर्मन् [n]
वाग्दण्डकर्ममनसां
मनस् [n]
त्रयाणां
त्रि [nr]
च
च [ind]
निवर्तकः
निवर्तक [adj]
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते । नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समः
सम [pron]
सर्वेषु
सर्व [pron]
भूतेषु
भूत [mn]
ब्रह्माणम्
ब्रह्मन् [m]
अभिवर्तते
अभिवृत् [1. Ā.]
नैवेच्छति
न [ind]
नैवेच्छति
एव [ind]
नैवेच्छति
इष् [1. P.]
न
न [ind]
चानिच्छो
च [ind]
चानिच्छो
अनिच्छ [adj]
यात्रामात्रव्यवस्थितः
यात्रा [f]
यात्रामात्रव्यवस्थितः
मात्र [n]
यात्रामात्रव्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः । नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः । अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अलोलुपो
अलोलुप [adj]
ऽव्यथो
अव्यथ [adj]
दान्तो
दम् [4. P.]
न
न [ind]
कृती
कृतिन् [adj]
न
न [ind]
निराकृतिः
निराकृति [adj]
नास्येन्द्रियम्
न [ind]
नास्येन्द्रियम्
इदम् [pron]
नास्येन्द्रियम्
इन्द्रिय [n]
अनेकाग्रं
अनेकाग्र [adj]
नातिक्षिप्तमनोरथः
न [ind]
नातिक्षिप्तमनोरथः
अतिक्षिप् [6. Ā.]
नातिक्षिप्तमनोरथः
मनोरथ [mn]
अहिंस्रः
अहिंस्र [adj]
सर्वभूतानाम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानाम्
भूत [mn]
ईदृक्
ईदृश् [adj]
सांख्यो
सांख्य [m]
विमुच्यते
विमुच् [6. Ā.]
अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मे । योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथ
अथ [ind]
योगाद्
योग [m]
विमुच्यन्ते
विमुच् [6. Ā.]
कारणैर्
कारण [n]
यैर्
यद् [pron]
निबोध
निबुध् [4. P.]
मे
मद् [pron]
योगैश्वर्यम्
योग [m]
योगैश्वर्यम्
ऐश्वर्य [n]
अतिक्रान्तो
अतिक्रम् [6. P.]
यो
यद् [pron]
ऽतिक्रामति
अतिक्रम् [6. P.]
मुच्यते
मुच् [6. Ā.]
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः । एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥
English Translation
I have thus described to you those topics, viz., Liberation according to the Yoga system which are dissimilar if the speaker be disposed to treat them as such. Thus can one get over all pairs of opposites. thus can one attain to Brahma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येषा
इति [ind]
इत्येषा
एतद् [pron]
भावजा
भाव [m]
भावजा
ज [adj]
बुद्धिः
बुद्धि [f]
कथिता
कथय् [10. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
एवं
एवम् [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
निर्द्वंद्वो
निर्द्वंद्व [adj]
ब्रह्माणं
ब्रह्मन् [m]
चाधिगच्छति
च [ind]
चाधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]