प्रतिगृह्य च तत्सर्वमुपानयमुपाहृतम् । वानरान्सान्त्वयित्वा च सर्वानेव व्यसर्जयत् ॥
pratigṛhya ca tatsarvamupānayamupāhṛtam | vānarānsāntvayitvā ca sarvāneva vyasarjayat ||
English Translation
Having accepted all those presents, (Sugrīva), after soothing the monkeys, dismissed them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रतिगृह्य
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
च
च [ind]
तत्
तद् [pron]
सर्वम्
सर्व [pron]
उपायनम्
उपायन [n]
उपाहृतम्
उपाहृ [1. P.]
वानरान्
वानर [m]
सान्त्वयित्वा
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
च
च [ind]
सर्वान्
सर्व [pron]
एव
एव [ind]
व्यसर्जयत्
विसर्जय् [10. Ā.]
विसर्जयित्वा स हरीञ्शूरांस्तान्कृतकर्मणः । मेने कृतार्थमात्मानं राघवं च महाबलम् ॥
visarjayitvā sa harīñśūrāṃstānkṛtakarmaṇaḥ | mene kṛtārthamātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam ||
English Translation
Having dismissed the thousands of apes, who had performed their task, he deemed himself as well as the mighty Rāghava as having secured success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विसर्जयित्वा
विसर्जय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
हरीञ्
हरि [m]
शूरांस्
शूर [m]
तान्
तद् [pron]
कृतकर्मणः
कृतकर्मन् [adj]
मेने
मन् [8. P.]
कृतार्थम्
कृतार्थ [adj]
आत्मानं
आत्मन् [m]
राघवं
राघव [m]
च
च [ind]
महाबलम्
महत् [adj]
महाबलम्
बल [mn]
स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् । किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam | abravītpraśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan | kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate ||
English Translation
And that master of all the monkeys, Sugrīva, gladdening Lakşmaņa of dreadful prowess, humbly observed to him,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
लक्ष्मणो
लक्ष्मण [m]
भीमबलं
भीम [adj]
भीमबलं
बल [mn]
सर्ववानरसत्तमम्
सर्व [pron]
सर्ववानरसत्तमम्
वानर [m]
सर्ववानरसत्तमम्
सत्तम [adj]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्रश्रितं
प्रश्रित [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
सुग्रीवं
सुग्रीव [m]
संप्रहर्षयन्
संप्रहर्षय् [10. P.]
किष्किन्धाया
किष्किन्धा [f]
विनिष्क्राम
विनिष्क्रम् [6. P.]
यदि
यदि [ind]
ते
त्वद् [pron]
सौम्य
सौम्य [adj]
रोचते
रुच् [1. P.]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् । सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यमेतदुवाच ह ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam | sugrīvaḥ paramaprīto vākyametaduvāca ha ||
English Translation
Hearing those words of Răghava fraught with his welfare, Sugrīva supremely rejoiced, said these words, informed with rapture, You hero!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
लक्ष्मणस्य
लक्ष्मण [m]
सुभाषितम्
सुभाषित [n]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
परमप्रीतो
परम [adj]
परमप्रीतो
प्री [9. Ā.]
वाक्यम्
वाक्य [n]
एतद्
एतद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया । तमेवमुक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥
evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā | tamevamuktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam ||
English Translation
Be it so. Let us go. I abide by your behest. Having said this to Lakşmaņa of auspicious marks, Sugrīva dismissed the women with Tārā at their head.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
भवतु
भू [1. Ā.]
गच्छामः
गम् [6. Ā.]
स्थेयं
स्था [1. Ā.]
त्वच्छासने
त्वद् [pron]
त्वच्छासने
शासन [n]
मया
मद् [pron]
तम्
तद् [pron]
एवम्
एवम् [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
शुभलक्ष्मणम्
शुभ [adj]
शुभलक्ष्मणम्
लक्ष्मण [m]
विसर्जयामास तदा तारामन्याश्च योषितः । एतेत्युच्चैर्हरिवरान्सुग्रीवः समुदाहरत् ॥
visarjayāmāsa tadā tārāmanyāśca yoṣitaḥ | etetyuccairharivarānsugrīvaḥ samudāharat ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विसर्जयामास
विसर्जय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
ताराम्
तारा [f]
अन्याश्
अन्य [pron]
च
च [ind]
योषितः
योषित् [f]
एतेत्य्
ए [2. P.]
एतेत्य्
इति [ind]
उच्चैर्
उच्चैस् [ind]
हरिवरान्
हरि [m]
हरिवरान्
वर [adj]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
समुदाहरत्
समुदाहृ [1. P.]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रमाययुः । बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghramāyayuḥ | baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ ||
English Translation
Then Sugrīva in a loud voice summoned the foremost monkey, saying, Come (hither). hearing his words, those monkeys that could present themselves before the females, did so with joined hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तद्वचनं
तद् [pron]
तद्वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
हरयः
हरि [m]
शीघ्रम्
शीघ्र [adj]
आययुः
आया [2. Ā.]
बद्धाञ्जलिपुटाः
बन्ध् [4. P.]
बद्धाञ्जलिपुटाः
अञ्जलि [m]
बद्धाञ्जलिपुटाः
पुट [mn]
सर्वे
सर्व [pron]
ये
यद् [pron]
स्युः
अस् [2. P.]
स्त्रीदर्शनक्षमाः
स्त्री [f]
स्त्रीदर्शनक्षमाः
दर्शन [n]
स्त्रीदर्शनक्षमाः
क्षम [adj]
तानुवाच ततः प्राप्तान्राजार्कसदृशप्रभः । उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ॥
tānuvāca tataḥ prāptānrājārkasadṛśaprabhaḥ | upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ ||
English Translation
To them, who had presented themselves, said the king, of splendour resembling that of the Sun, Do, you monkeys, bring hither a car.8
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तान्
तद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
ततः
ततस् [ind]
प्राप्तान्
प्राप् [1. P.]
राजार्कसदृशप्रभः
राजन् [m]
राजार्कसदृशप्रभः
अर्क [m]
राजार्कसदृशप्रभः
सदृश [adj]
राजार्कसदृशप्रभः
प्रभा [f]
उपस्थापयत
उपस्थापय् [10. P.]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
शिबिकां
शिबिका [f]
मम
मद् [pron]
वानराः
वानर [m]
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः । समुपस्थापयामासुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ | samupasthāpayāmāsuḥ śibikāṃ priyadarśanām ||
English Translation
Hearing his words, monkeys uniting vigour with celerity, brought a car lovely to behold.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
तु
तु [ind]
वचनं
वचन [n]
तस्य
तद् [pron]
हरयः
हरि [m]
शीघ्रविक्रमाः
शीघ्र [adj]
शीघ्रविक्रमाः
विक्रम [m]
समुपस्थापयामासुः
समुपस्थापय् [10. P.]
शिबिकां
शिबिका [f]
प्रियदर्शनाम्
प्रिय [adj]
प्रियदर्शनाम्
दर्शन [n]
तामुपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः । लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रमिति सौमित्रिमब्रवीत् ॥
tāmupasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ | lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghramiti saumitrimabravīt ||
English Translation
Seeing the car brought up, the lord of monkeys said to Sumitra's son, O Laksmana, ascend speedily.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताम्
तद् [pron]
उपस्थापितां
उपस्थापय् [10. P.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
शिबिकां
शिबिका [f]
वानराधिपः
वानर [m]
वानराधिपः
अधिप [m]
लक्ष्मणारुह्यतां
लक्ष्मण [m]
लक्ष्मणारुह्यतां
आरुह् [6. Ā.]
शीघ्रम्
शीघ्र [adj]
इति
इति [ind]
सौमित्रिम्
सौमित्रि [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
इत्युक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् । बृहद्भिर्हरिभिर्युक्तमारुरोह सलक्ष्मणः ॥
ityuktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham | bṛhadbhirharibhiryuktamāruroha salakṣmaṇaḥ ||
English Translation
Having said this, Sugrīva in company with Lakşınana swiftly ascended the golden car resembling the sun, yoked with numerous steeds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्त्वा
वच् [2. P.]
काञ्चनं
काञ्चन [adj]
यानं
यान [n]
सुग्रीवः
सुग्रीव [m]
सूर्यसंनिभम्
सूर्य [m]
सूर्यसंनिभम्
संनिभ [adj]
बृहद्भिर्
बृहत् [adj]
हरिभिर्
हरि [m]
युक्तम्
युज् [6. Ā.]
आरुरोह
आरुह् [6. Ā.]
सलक्ष्मणः
स [ind]
सलक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । शुक्लैश्च बालव्यजनैर्धूयमानैः समन्ततः ॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani | śuklaiśca bālavyajanairdhūyamānaiḥ samantataḥ ||
English Translation
With a pale umbrella held over his head, and white chowris waving around, with conchs and trumpets blowing, eulogized by bards, Sugrīva marched out, having obtained supreme regal auspiciousness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाण्डुरेणातपत्रेण
पाण्डुर [adj]
पाण्डुरेणातपत्रेण
आतपत्र [n]
ध्रियमाणेन
धृ [4. P.]
मूर्धनि
मूर्धन् [m]
शुक्लैश्
शुक्ल [adj]
च
च [ind]
बालव्यजनैर्
बाल [adj]
बालव्यजनैर्
व्यजन [n]
धूयमानैः
धू [6. Ā.]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
शङ्खभेरीनिनादैश्च बन्दिभिश्चाभिवन्दितः । निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियमनुत्तमाम् ॥
śaṅkhabherīninādaiśca bandibhiścābhivanditaḥ | niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyamanuttamām ||
English Translation
With a pale white umbrella over his head, white yaktail fans and sounds of conches and drums, Sugriva set out receiving greetings from monkeys, rejoicing in his royal glory.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शङ्खभेरीनिनादैश्
शङ्ख [m]
शङ्खभेरीनिनादैश्
भेरी [f]
शङ्खभेरीनिनादैश्
निनाद [m]
च
च [ind]
बन्दिभिश्
बन्दिन् [m]
चाभिवन्दितः
च [ind]
चाभिवन्दितः
अभिवन्द् [1. P.]
निर्ययौ
निर्या [2. P.]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
राज्यश्रियम्
राज्य [n]
राज्यश्रियम्
श्री [f]
अनुत्तमाम्
अनुत्तम [adj]
स वानरशतैस्तीष्क्णैर्बहुभिः शस्त्रपाणिभिः । परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥
sa vānaraśataistīṣkṇairbahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ | parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ ||
English Translation
Surrounded by hundreds of monkeys wielding various sharp weapons, Sugriva went forth to the region where Rama resided৷৷
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
वानरशतैस्
वानर [m]
वानरशतैस्
शत [mn]
तीक्ष्णैर्
तीक्ष्ण [adj]
बहुभिः
बहु [adj]
शस्त्रपाणिभिः
शस्त्र [n]
शस्त्रपाणिभिः
पाणि [m]
परिकीर्णो
परिकृ [6. P.]
ययौ
या [2. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
यत्र
यत्र [ind]
रामो
राम [m]
व्यवस्थितः
व्यवस्था [1. Ā.]
स तं देशमनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् । अवातरन्महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ॥
sa taṃ deśamanuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam | avātaranmahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ ||
English Translation
And having arrived at the excellent spot which was the home of Rāma, that highly energetic one alighted from the car along with Lakşmaņa. And having come to Rāma, Sugrīva (stood) folding his hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तं
तद् [pron]
देशम्
देश [m]
अनुप्राप्य
अनुप्राप् [5. Ā.]
श्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
रामनिषेवितम्
राम [m]
रामनिषेवितम्
निषेव् [1. Ā.]
अवातरन्
अवतृ [6. P.]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
शिबिकायाः
शिबिका [f]
सलक्ष्मणः
स [ind]
सलक्ष्मणः
लक्ष्मण [m]
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटोऽभवत् । कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन्वानराश्चभवंस्तथा ॥
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo'bhavat | kṛtāñjalau sthite tasminvānarāścabhavaṃstathā ||
English Translation
Thereafter Sugriva followed by the monkeys approached Rama, and stood with folded hands.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
च
च [ind]
ततो
ततस् [ind]
रामं
राम [m]
कृताञ्जलिपुटो
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलिपुटो
अञ्जलि [m]
कृताञ्जलिपुटो
पुट [mn]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
कृताञ्जलौ
कृ [2. Ā.]
कृताञ्जलौ
अञ्जलि [m]
स्थिते
स्था [1. Ā.]
तस्मिन्
तद् [pron]
वानराश्
वानर [m]
चभवंस्
च [ind]
चभवंस्
भवत् [adj]
तथा
तथा [ind]
तटाकमिव तद्दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् । वानराणां महत्सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमानभूत् ॥
taṭākamiva taddṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam | vānarāṇāṃ mahatsainyaṃ sugrīve prītimānabhūt ||
English Translation
And when Sugrīva has folded his hands, the monkeys also did so. And beholding the mighty host of the monkeys resembling a tank filled with lotus buds, Rāma was well-pleased with Sugriva.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तटाकम्
तटाक [mn]
इव
इव [ind]
तद्
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
रामः
राम [m]
कुड्मलपङ्कजम्
कुड्मल [mn]
कुड्मलपङ्कजम्
पङ्कज [n]
वानराणां
वानर [m]
महत्
महत् [adj]
सैन्यं
सैन्य [n]
सुग्रीवे
सुग्रीव [m]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
अभूत्
भू [1. Ā.]
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तमुत्थाप्य हरीश्वरम् । प्रेंणा च बहुमानाच्च राघवः परिषस्वजे ॥
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tamutthāpya harīśvaram | preṃṇā ca bahumānācca rāghavaḥ pariṣasvaje ||
English Translation
And raising up the monkey-king who had bent his head at Rāma's feet, Rāghava embraced him from love and regard.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पादयोः
पाद [m]
पतितं
पत् [1. Ā.]
मूर्ध्ना
मूर्धन् [m]
तम्
तद् [pron]
उत्थाप्य
उत्थापय् [10. Ā.]
हरीश्वरम्
हरि [m]
हरीश्वरम्
ईश्वर [m]
प्रेम्णा
प्रेमन् [mn]
च
च [ind]
बहुमानाच्च
बहु [adj]
बहुमानाच्च
मान [m]
बहुमानाच्च
च [ind]
राघवः
राघव [m]
परिषस्वजे
परिष्वज् [1. P.]
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततोऽब्रवीत् । तं निषण्णं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामोऽब्रवीद्वचः ॥
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato'bravīt | taṃ niṣaṇṇaṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo'bravīdvacaḥ ||
English Translation
Having embraced Sugrīva, that righteous one said to him, Be seated. And seeing Sugrīva seated on the ground, Rāma said,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परिष्वज्य
परिष्वज् [1. P.]
च
च [ind]
धर्मात्मा
धर्म [mn]
धर्मात्मा
आत्मन् [m]
निषीदेति
निषद् [1. Ā.]
निषीदेति
इति [ind]
ततो
ततस् [ind]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
तं
तद् [pron]
निषण्णं
निषद् [1. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
क्षितौ
क्षिति [f]
रामो
राम [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वचः
वचस् [n]
धर्ममर्थं च कामं च काले यस्तु निषेवते । विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ॥
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yastu niṣevate | vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama ||
English Translation
'O best among the heroic monkeys, a king who apportions his time properly towards pursuit of dharma, artha and kama is a hero and deserves to be a king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मम्
धर्म [mn]
अर्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
कामं
काम [m]
च
च [ind]
काले
काल [m]
यस्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
निषेवते
निषेव् [1. Ā.]
विभज्य
विभज् [1. Ā.]
सततं
सततम् [ind]
वीर
वीर [m]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
हरिसत्तम
हरि [m]
हरिसत्तम
सत्तम [adj]
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस्तु निषेवते । स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥
hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yastu niṣevate | sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate ||
English Translation
'One who neglects dharma and artha and pursues only kama (sensuous enjoyment) is like a man asleep on top of the tree, waking up only to realize that he has fallen down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हित्वा
हा [1. P.]
धर्मं
धर्म [mn]
तथार्थं
तथा [ind]
तथार्थं
अर्थ [mn]
च
च [ind]
कामं
काम [m]
यस्
यद् [pron]
तु
तु [ind]
निषेवते
निषेव् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
वृक्षाग्रे
वृक्ष [m]
वृक्षाग्रे
अग्र [n]
यथा
यथा [ind]
सुप्तः
स्वप् [1. Ā.]
पतितः
पत् [1. Ā.]
प्रतिबुध्यते
प्रतिबुध् [4. P.]
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः । त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ॥
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ | trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate ||
English Translation
That king is verily virtuous that, engaged in uprooting foes and advancing friends, attends to all the three ends.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अमित्राणां
अमित्र [mf]
वधे
वध [m]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
मित्राणां
मित्र [mn]
संग्रहे
संग्रह [m]
रतः
रम् [4. Ā.]
त्रिवर्गफलभोक्ता
त्रिवर्ग [m]
त्रिवर्गफलभोक्ता
फल [n]
त्रिवर्गफलभोक्ता
भोक्तृ [m]
तु
तु [ind]
राजा
राजन् [m]
धर्मेण
धर्म [mn]
युज्यते
युज् [6. Ā.]
उद्योगसमयस्त्वेष प्राप्तः शत्रुविनाशन । संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥
udyogasamayastveṣa prāptaḥ śatruvināśana | saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ ||
English Translation
O destroyer of foes, the time is come for exertion: do you, O lord of monkeys, bethink yourself along with your monkey ministers.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उद्योगसमयस्
उद्योग [m]
उद्योगसमयस्
समय [m]
त्व्
तु [ind]
एष
एतद् [pron]
प्राप्तः
प्राप् [1. P.]
शत्रुविनाशन
शत्रु [m]
शत्रुविनाशन
विनाशन [adj]
संचिन्त्यतां
संचिन्तय् [10. Ā.]
हि
हि [ind]
पिङ्गेश
पिङ्ग [adj]
पिङ्गेश
ईश [m]
हरिभिः
हरि [m]
सह
सह [ind]
मन्त्रिभिः
मन्त्रिन् [m]
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो रामं वचनमब्रवीत् ॥
evamuktastu sugrīvo rāmaṃ vacanamabravīt ||
English Translation
On hearing the words of Rama in deep distress, the monkey replied to him with folded hands, his throat choked with tears:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्तस्
वच् [2. P.]
तु
तु [ind]
सुग्रीवो
सुग्रीव [m]
रामं
राम [m]
वचनम्
वचन [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्रनष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम् । त्वत्प्रसादान्महाबाहो पुनः प्राप्तमिदं मया ॥
pranaṣṭā śrīśca kīrtiśca kapirājyaṃ ca śāśvatam | tvatprasādānmahābāho punaḥ prāptamidaṃ mayā ||
English Translation
You son to Sumitrā, by the favour of Rāma have I received back my lost luck, my fame, and this eternal monarchy of the monkeys.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतां
एतद् [pron]
च
च [ind]
मालां
माला [f]
तारां
तारा [f]
च
च [ind]
कपिराज्यं
कपि [m]
कपिराज्यं
राज्य [n]
च
च [ind]
शाश्वतम्
शाश्वत [adj]
तव देवप्रसदाच्च भ्रातुश्च जयतां वर । कृतं न प्रतिकुर्याद्यः पुरुषाणां स दूषकः ॥
tava devaprasadācca bhrātuśca jayatāṃ vara | kṛtaṃ na pratikuryādyaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ ||
English Translation
He that, having received a good office, does not requite it, reapeth obloquy among persons.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तव
त्वद् [pron]
देव
देव [m]
प्रसादाच्च
प्रसाद [m]
प्रसादाच्च
च [ind]
भ्रातुश्
भ्रातृ [m]
च
च [ind]
जयतां
जि [9. P.]
वर
वर [adj]
कृतं
कृ [2. Ā.]
न
न [ind]
प्रतिकुर्याद्
प्रतिकृ [8. Ā.]
यः
यद् [pron]
पुरुषाणां
पुरुष [m]
स
तद् [pron]
दूषकः
दूषक [adj]
एते वानरमुख्याश्च शतशः शत्रुसूदन । प्राप्ताश्चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥
ete vānaramukhyāśca śataśaḥ śatrusūdana | prāptāścādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān ||
English Translation
These hundreds of prime monkeys, O destroyer of enemies, have come here, bringing with them all the monkeys of the world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
वानरमुख्याश्
वानर [m]
वानरमुख्याश्
मुख्य [adj]
च
च [ind]
शतशः
शतशस् [ind]
शत्रुसूदन
शत्रु [m]
शत्रुसूदन
सूदन [adj]
प्राप्ताश्
प्राप् [1. P.]
चादाय
च [ind]
चादाय
आदा [4. Ā.]
बलिनः
बलिन् [adj]
पृथिव्यां
पृथिवी [f]
सर्ववानरान्
सर्व [pron]
सर्ववानरान्
वानर [m]
ऋक्षाश्चावहिताः शूरा गोलाङ्गूलाश्च राघव । कान्तार वनदुर्गाणामभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥
ṛkṣāścāvahitāḥ śūrā golāṅgūlāśca rāghava | kāntāra vanadurgāṇāmabhijñā ghoradarśanāḥ ||
English Translation
'O Rama valiant bears of fierce appearance, also golangulas (a variety of monkeys with tails like cows') familiar with the inaccessible fortresses of forest have come. These monkeys are sons of divine beings and gandharvas who can assume any form at will. They are on their way along with their armies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋक्षाश्
ऋक्ष [m]
चावहिताः
च [ind]
चावहिताः
अवधा [3. Ā.]
शूरा
शूर [m]
गोलाङ्गूलाश्
गोलाङ्गूल [m]
च
च [ind]
राघव
राघव [m]
कान्तारवनदुर्गाणाम्
कान्तार [mn]
कान्तारवनदुर्गाणाम्
वन [n]
कान्तारवनदुर्गाणाम्
दुर्ग [n]
अभिज्ञा
अभिज्ञा [f]
घोरदर्शनाः
घोर [adj]
घोरदर्शनाः
दर्शन [n]
देवगन्धर्वपुत्राश्च वानराः कामरूपिणः । स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर्वर्तन्ते पथि राघव ॥
devagandharvaputrāśca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyairvartante pathi rāghava ||
English Translation
'O Rama valiant bears of fierce appearance, also golangulas (a variety of monkeys with tails like cows') familiar with the inaccessible fortresses of forest have come. These monkeys are sons of divine beings and gandharvas who can assume any form at will. They are on their way along with their armies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
देवगन्धर्वपुत्राश्
देव [m]
देवगन्धर्वपुत्राश्
गन्धर्व [m]
देवगन्धर्वपुत्राश्
पुत्र [m]
च
च [ind]
वानराः
वानर [m]
कामरूपिणः
कामरूपिन् [adj]
स्वैः
स्व [adj]
स्वैः
स्व [adj]
परिवृताः
परिवृ [5. Ā.]
सैन्यैर्
सैन्य [n]
वर्तन्ते
वृत् [3. P.]
पथि
पथिन् [m]
राघव
राघव [m]
शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च प्लवंगमाः । अयुतैश्चावृता वीरा शङ्कुभिश्च परंतप ॥
śataiḥ śatasahasraiśca koṭibhiśca plavaṃgamāḥ | ayutaiścāvṛtā vīrā śaṅkubhiśca paraṃtapa ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शतैः
शत [mn]
शतसहस्रैश्
शत [mn]
शतसहस्रैश्
सहस्र [mn]
च
च [ind]
कोटिभिश्
कोटि [f]
च
च [ind]
प्लवंगमाः
प्लवंगम [m]
अयुतैश्
अयुत [n]
चावृता
च [ind]
चावृता
आवृ [5. Ā.]
वीराः
वीर [m]
शङ्कुभिश्
शङ्कु [m]
च
च [ind]
परंतप
परंतप [adj]
अर्बुदैरर्बुदशतैर्मध्यैश्चान्तैश्च वानराः । समुद्रैश्च परार्धैश्च हरयो हरियूथपाः ॥
arbudairarbudaśatairmadhyaiścāntaiśca vānarāḥ | samudraiśca parārdhaiśca harayo hariyūthapāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अर्बुदैर्
अर्बुद [mn]
अर्बुदशतैर्
अर्बुद [mn]
अर्बुदशतैर्
शत [mn]
मध्यैश्
मध्य [n]
चान्तैश्
च [ind]
चान्तैश्
अन्त [m]
च
च [ind]
वानराः
वानर [m]
समुद्रैश्
समुद्र [m]
च
च [ind]
परार्धैश्
परार्ध [mn]
च
च [ind]
हरयो
हरि [m]
हरियूथपाः
हरि [m]
हरियूथपाः
यूथप [m]
आगमिष्यन्ति ते राजन्महेन्द्रसमविक्रमाः । मेरुमन्दरसंकाशा विन्ध्यमेरुकृतालयाः ॥
āgamiṣyanti te rājanmahendrasamavikramāḥ | merumandarasaṃkāśā vindhyamerukṛtālayāḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आगमिष्यन्ति
आगम् [6. P.]
ते
तद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
महेन्द्रसमविक्रमाः
महत् [adj]
महेन्द्रसमविक्रमाः
इन्द्र [m]
महेन्द्रसमविक्रमाः
सम [pron]
महेन्द्रसमविक्रमाः
विक्रम [m]
मेरुमन्दरसंकाशा
मेरुमन्दर [m]
मेरुमन्दरसंकाशा
संकाश [m]
विन्ध्यमेरुकृतालयाः
विन्ध्य [m]
विन्ध्यमेरुकृतालयाः
मेरु [m]
विन्ध्यमेरुकृतालयाः
कृ [2. Ā.]
विन्ध्यमेरुकृतालयाः
आलय [mn]
ते त्वामभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् । निहत्य रावणं संख्ये ह्यानयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥
te tvāmabhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam | nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hyānayiṣyanti maithilīm ||
English Translation
They will join you for battling the fiend in the field; and, slaying Ravana in fight, shall bring Mithilā's daughter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
त्वाम्
त्वद् [pron]
अभिगमिष्यन्ति
अभिगम् [1. Ā.]
राक्षसं
राक्षस [m]
ये
यद् [pron]
सबान्धवम्
स [ind]
सबान्धवम्
बान्धव [m]
निहत्य
निहन् [2. Ā.]
रावणं
रावण [m]
संख्ये
संख्य [n]
ह्य्
हि [ind]
आनयिष्यन्ति
आनी [1. Ā.]
मैथिलीम्
मैथिली [f]
ततस्तमुद्योगमवेक्ष्य बुद्धिमा;न्हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः । बभूव हर्षाद्वसुधाधिपात्मजः; प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥
tatastamudyogamavekṣya buddhimā;nharipravīrasya nideśavartinaḥ | babhūva harṣādvasudhādhipātmajaḥ; prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ ||
English Translation
Thereat the puissant son of the Earth's lord, witnessing the preparations made by the heroic monkey, remaining under his his command, appeared like a blown blue lotus.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तम्
तद् [pron]
उद्योगम्
उद्योग [m]
अवेक्ष्य
अवेक्ष् [1. P.]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
हरिप्रवीरस्य
हरि [m]
हरिप्रवीरस्य
प्रवीर [m]
निदेशवर्तिनः
निदेश [m]
निदेशवर्तिनः
वर्तिन् [adj]
बभूव
भू [1. Ā.]
हर्षाद्
हर्ष [m]
वसुधाधिपात्मजः
वसुधा [f]
वसुधाधिपात्मजः
अधिप [m]
वसुधाधिपात्मजः
आत्मज [m]
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः
प्रबुध् [4. P.]
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः
नीलोत्पल [n]
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः
तुल्य [adj]
प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः
दर्शन [n]