एतदुच्छ्वसितपीतमैन्दवं सोढुमक्षममिव प्रभारसम्। मुक्तषट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमानिबन्धनात् ॥ ९ ॥ (कुसं. ८.७०)
अनुद्रिक्तकर्मांशो यथा—(किराता. १.१८)
उदारकीर्त्तेरुदयं दयावतः प्रशान्तबाधं दिशतोऽभिरक्षया। स्वयं प्रदुग्धेऽस्य गुणैरुपस्नुता वसूपमानस्य वसूनि मेदिनी ॥ १० ॥
(कर्मपदम्)
कर्तुः क्रिययाऽनन्यार्थया यदाप्यते तत् कर्म। तदपि त्रिधा—
१. निर्वर्त्त्यम् २. विकार्यम् ३. प्राप्यं च। तेषु—
(१) निर्वर्त्यम् — 'यदसज्जायते सद् वा जन्मना तत् प्रकाशते' ॥ ११ ॥ (वाप. ३.७.४९) तयोः प्रथमं यथा—(काव्याद. २.२३६)
अयमान्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लवः। उत्पादयति लोकस्य प्रीतिं मलयमारुतः ॥ १२ ॥
द्वितीयं यथा—(माघ.१०.१५)
सन्तमेव चिरमप्रकृतत्वादप्रकाशितमदिद्युतदङ्गे। विभ्रमो मधुमदः प्रमदानां धातुलीनमुपसर्ग इवार्थम् ॥ १३ ॥
(२) विकार्यमपि द्विधा प्रकृत्युच्छेदात् गुणान्तराधानाच्च।
तत्र प्रथमं यथा—(कुसं. ३.७२)
क्रोधं प्रभो! संहर संहरेति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति। तावत् स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ॥ १४ ॥
द्वितीयं यथा—(कुसं. ८.२७)
तां पुलोमतनयाऽलकोचितैः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन्। नन्दने चिरमयुग्मलोचनः सस्पृहं सुरवधूभिरैक्ष्यत ॥ १५ ॥
(३) प्राप्यमपि द्विधैव कथितम् अकथितं च।
तत्र यत् कृत्य—क्त—खल—र्थादिभिर—भिधीयते तत् कथितम्। यत् तैर्नाभिधीयते तदकथितम्। तयोराद्यं यथा— (किराता. ८.६)
निपीयमानस्तबका शिलीमुखैरशोकयष्टिश्चलबालपल्लवा। विडम्बयन्ती ददृशे वधूजनैरमन्ददष्टोष्ठकरावधूननम् ॥ १६ ॥
द्वितीयं यथा—(कुसं. ६.२९)
तामस्मदर्थे युष्माभिर्याचितव्यो हिमाचलः। विक्रियायै न कल्पन्ते सम्बन्धाः सदनुष्ठिताः ॥ १७ ॥
(करणपदम्)
क्रियासिद्धौ साधकतमत्वेन यदव्यवहितं व्याप्रियते तत् करणम्। तदपि त्रिधा — १. बाह्यम् २. आभ्यन्तरं ३. बाह्याभ्यन्तरं च।
(१) तेषु बाह्यं द्विधा— व्यवधायकम् अव्यवधायकं च। तयोराद्यं यथा—(कुसं. ७.१४)
धूपोष्मणा त्याजितमार्द्रभावं केशान्तमन्तःकुसुमं तदीयम्।
पर्यक्षिपत् काचिदुदारबन्धं दूर्वावता पाण्डुमधूकदाम्ना ॥ १८ ॥
द्वितीयं यथा— (रघु. ६.३)
वैदर्भनिर्दिष्टमसौ कुमारः क्लृप्तेन सोपानपथेन मञ्चम्।
शिलाविभङ्गैर्मृगराजशावस्तुङ्गं नगोत्सङ्गमिवारुरोह ॥ १९ ॥
(२) अभ्यन्तरमपि द्विधा कर्त्तुर्भिन्नमभिन्नं च।
तयोर्भिन्नं यथा—(किराता. ८.३२)