Udyogaparva Adhyāya 73
उद्योगपर्व • अध्यायः 73
Udyogaparva Adhyāya 73 of the classical Mahābhārata with 24 verses.
Total: 24 Verses
•
Citations: MBh 5.73.1–24
•
250 Lexicon Terms
एतच्छ्रुत्वा महाबाहुः केशवः प्रहसन्निव । अभूतपूर्वं भीमस्य मार्दवोपगतं वचः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
केशवः
केशव [m]
प्रहसन्न्
प्रहस् [1. Ā.]
इव
इव [ind]
अभूतपूर्वं
अभूत [adj]
अभूतपूर्वं
पूर्व [pron]
भीमस्य
भीम [m]
मार्दवोपगतं
मार्दव [n]
मार्दवोपगतं
उपगम् [6. P.]
वचः
वचस् [n]
गिरेरिव लघुत्वं तच्छीतत्वमिव पावके । मत्वा रामानुजः शौरिः शार्ङ्गधन्वा वृकोदरम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गिरेर्
गिरि [m]
इव
इव [ind]
लघुत्वं
लघु [adj]
लघुत्वं
त्व [n]
तच्छीतत्वम्
तद् [pron]
तच्छीतत्वम्
शीत [adj]
तच्छीतत्वम्
त्व [n]
इव
इव [ind]
पावके
पावक [m]
मत्वा
मन् [8. P.]
रामानुजः
राम [m]
रामानुजः
अनुज [m]
शौरिः
शौरि [m]
शार्ङ्गधन्वा
शार्ङ्गधन्वन् [m]
वृकोदरम्
वृकोदर [m]
संतेजयंस्तदा वाग्भिर्मातरिश्वेव पावकम् । उवाच भीममासीनं कृपयाभिपरिप्लुतम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संतेजयंस्तदा
संतेजय् [10. P.]
संतेजयंस्तदा
तदा [ind]
वाग्भिर्
वाच् [f]
मातरिश्वेव
मातरिश्वन् [m]
मातरिश्वेव
इव [ind]
पावकम्
पावक [m]
स
तद् [pron]
माम्
मद् [pron]
उवाच
वच् [2. P.]
तेजस्वी
तेजस्विन् [adj]
कृपयाभिपरिप्लुतः
कृपा [f]
कृपयाभिपरिप्लुतः
अभिपरिप्लु [1. Ā.]
त्वमन्यदा भीमसेन युद्धमेव प्रशंससि । वधाभिनन्दिनः क्रूरान्धार्तराष्ट्रान्मिमर्दिषुः ॥
English Translation
The blessed God said 0 Bhimasena, at other times you approving of war rejoiced at the prospect of killing the crooked minded sons of Dhritarashtra, who oppress others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वम्
त्वद् [pron]
अन्यदा
अन्यदा [ind]
भीमसेन
भीमसेन [m]
युद्धम्
युद्ध [n]
एव
एव [ind]
प्रशंससि
प्रशंस् [1. Ā.]
वधाभिनन्दिनः
वध [m]
वधाभिनन्दिनः
अभिनन्दिन् [adj]
क्रूरान्
क्रूर [adj]
धार्तराष्ट्रान्
धार्तराष्ट्र [m]
मिमर्दिषुः
मिमर्दिषु [adj]
न च स्वपिषि जागर्षि न्युब्जः शेषे परंतप । घोरामशान्तां रुशतीं सदा वाचं प्रभाषसे ॥
English Translation
You do not sleep but are awake with your face bent downwards, O you chastiser of your enemies; and you always speak terrible and wrathful words inclined towards war.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
च
च [ind]
स्वपिषि
स्वप् [1. Ā.]
जागर्षि
जागृ [2. Ā.]
न्युब्जः
न्युब्ज [adj]
शेषे
शी [1. Ā.]
परंतप
परंतप [adj]
घोराम्
घोर [adj]
अशान्तां
अशान्त [adj]
रुशतीं
रुशत् [adj]
सदा
सदा [ind]
वाचं
वाच् [f]
प्रभाषसे
प्रभाष् [1. P.]
निःश्वसन्नग्निवर्णेन संतप्तः स्वेन मन्युना । अप्रशान्तमना भीम सधूम इव पावकः ॥
English Translation
With your own worth, your breath is hot like fire and, O Bhima, your mind is not calm like fire with smoke.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निःश्वसन्न्
निःश्वस् [2. Ā.]
अग्निवर्णेन
अग्नि [m]
अग्निवर्णेन
वर्ण [mn]
संतप्तः
संतप् [4. Ā.]
स्वेन
स्व [adj]
मन्युना
मन्यु [mf]
अप्रशान्तमना
अप्रशान्त [adj]
अप्रशान्तमना
मनस् [n]
भीम
भीम [m]
सधूम
स [ind]
सधूम
धूम [mn]
इव
इव [ind]
पावकः
पावक [m]
एकान्ते निष्टनञ्शेषे भारार्त इव दुर्बलः । अपि त्वां केचिदुन्मत्तं मन्यन्तेऽतद्विदो जनाः ॥
English Translation
Alone and by yourself you sign in a corner like one labouring under a load; and those not aware of the cause thereof consider you to be insane.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एकान्ते
एकान्त [m]
निष्टनञ्
निष्टन् [1. P.]
शेषे
शी [1. Ā.]
भारार्त
भार [m]
भारार्त
आर्त [adj]
इव
इव [ind]
दुर्बलः
दुर्बल [adj]
अपि
अपि [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
केचिद्
कश्चित् [pron]
उन्मत्तं
उन्मद् [4. Ā.]
मन्यन्ते
मन् [8. P.]
ऽतद्विदो
अ [ind]
ऽतद्विदो
तद् [pron]
ऽतद्विदो
विद् [adj]
जनाः
जन [m]
आरुज्य वृक्षान्निर्मूलान्गजः परिभुजन्निव । निघ्नन्पद्भिः क्षितिं भीम निष्टनन्परिधावसि ॥
English Translation
Like an elephant breaking into pieces the uprooted trees which he has himself felled down and beating the earth with its feet, you too run about drawing sighs.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आरुज्य
आरुज् [6. Ā.]
वृक्षान्निर्मूलान्
वृक्ष [m]
वृक्षान्निर्मूलान्
निर्मूल [adj]
गजः
गज [m]
परिभुजन्न्
परिभुज् [6. P.]
इव
इव [ind]
निघ्नन्
निहन् [2. Ā.]
पद्भिः
पद् [m]
क्षितिं
क्षिति [f]
भीम
भीम [m]
निष्टनन्
निष्टन् [1. P.]
परिधावसि
परिधाव् [1. Ā.]
नास्मिञ्जनेऽभिरमसे रहः क्षियसि पाण्डव । नान्यं निशि दिवा वापि कदाचिदभिनन्दसि ॥
English Translation
Here you are not pleased with the company of men, but spend your time, O son of Pandu, in solitude; and nothing else ever delights you by day and by night.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नास्मिञ्
न [ind]
नास्मिञ्
इदम् [pron]
जने
जन [m]
ऽभिरमसे
अभिरम् [1. P.]
रहः
रहस् [n]
क्षियसि
क्षि [1. P.]
पाण्डव
पाण्डव [m]
नान्यं
न [ind]
नान्यं
अन्य [pron]
निशि
निश् [f]
दिवा
दिवा [ind]
वापि
वा [ind]
वापि
अपि [ind]
कदाचिद्
कदाचिद् [ind]
अभिनन्दसि
अभिनन्द् [1. Ā.]
अकस्मात्स्मयमानश्च रहस्यास्से रुदन्निव । जान्वोर्मूर्धानमाधाय चिरमास्से प्रमीलितः ॥
English Translation
Sometimes you laugh aloud all on a sudden; and sometimes you sit weeping in a secluded spot; and sometimes again you are seated for a long time with your head between your two knees and with your eyes closed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अकस्मात्
अकस्मात् [ind]
स्मयमानश्च
स्मि [1. P.]
स्मयमानश्च
च [ind]
रहस्यास्से
रहस् [n]
रहस्यास्से
आस् [4. P.]
रुदन्न्
रुद् [1. P.]
इव
इव [ind]
जान्वोर्
जानु [mn]
मूर्धानम्
मूर्धन् [m]
आधाय
आधा [3. Ā.]
चिरम्
चिरम् [ind]
आस्से
आस् [4. P.]
प्रमीलितः
प्रमील् [1. P.]
भ्रुकुटिं च पुनः कुर्वन्नोष्ठौ च विलिहन्निव । अभीक्ष्णं दृश्यसे भीम सर्वं तन्मन्युकारितम् ॥
English Translation
Other times with your eye-brows contracted and your lips firmly pressed against each other, you gaze at objects before you for a long time. All this is the work of wrath.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भ्रुकुटिं
भ्रुकुटि [f]
च
च [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
कुर्वन्न्
कृ [2. Ā.]
ओष्ठौ
ओष्ठ [m]
च
च [ind]
विलिहन्न्
विलिह् [6. P.]
इव
इव [ind]
अभीक्ष्णं
अभीक्ष्णम् [ind]
दृश्यसे
दृश् [6. P.]
भीम
भीम [m]
सर्वं
सर्व [pron]
तन्मन्युकारितम्
तद् [pron]
तन्मन्युकारितम्
मन्यु [mf]
तन्मन्युकारितम्
कारय् [10. Ā.]
यथा पुरस्तात्सविता दृश्यते शुक्रमुच्चरन् । यथा च पश्चान्निर्मुक्तो ध्रुवं पर्येति रश्मिवान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
पुरस्तात्
पुरस्तात् [ind]
सविता
सवितृ [m]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
शुक्रम्
शुक्र [m]
उच्चरन्
उच्चर् [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
च
च [ind]
पश्चान्निर्मुक्तो
पश्चात् [ind]
पश्चान्निर्मुक्तो
निर्मुच् [6. P.]
ध्रुवं
ध्रुवम् [ind]
पर्येति
परी [2. Ā.]
रश्मिवान्
रश्मिवन्त् [m]
तथा सत्यं ब्रवीम्येतन्नास्ति तस्य व्यतिक्रमः । हन्ताहं गदयाभ्येत्य दुर्योधनममर्षणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
सत्यं
सत्य [n]
ब्रवीम्येतन्नास्ति
ब्रू [2. Ā.]
ब्रवीम्येतन्नास्ति
एतद् [pron]
ब्रवीम्येतन्नास्ति
न [ind]
ब्रवीम्येतन्नास्ति
अस् [2. P.]
तस्य
तद् [pron]
व्यतिक्रमः
व्यतिक्रम [m]
ततो
ततस् [ind]
व्यावृत्य
व्यावृत् [1. Ā.]
राजानं
राजन् [m]
दुर्योधनम्
दुर्योधन [m]
अमर्षणम्
अमर्षण [adj]
इति स्म मध्ये भ्रातॄणां सत्येनालभसे गदाम् । तस्य ते प्रशमे बुद्धिर्धीयतेऽद्य परंतप ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
स्म
स्म [ind]
मध्ये
मध्य [n]
भ्रातॄणां
भ्रातृ [m]
सत्येनालभसे
सत्य [n]
सत्येनालभसे
आलभ् [1. P.]
गदाम्
गदा [f]
तस्य
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
प्रशमे
प्रशम [m]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
धीयते
धा [1. P.]
ऽद्य
अद्य [ind]
परंतप
परंतप [adj]
अहो युद्धप्रतीपानि युद्धकाल उपस्थिते । पश्यसीवाप्रतीपानि किं त्वां भीर्भीम विन्दति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
युद्धप्रतीपानि
युद्ध [n]
युद्धप्रतीपानि
प्रतीप [adj]
युद्धकाल
युद्ध [n]
युद्धकाल
काल [m]
उपस्थिते
उपस्था [1. Ā.]
पश्यसीवाप्रतीपानि
पश् [4. Ā.]
पश्यसीवाप्रतीपानि
इव [ind]
पश्यसीवाप्रतीपानि
अप्रतीप [adj]
किं
किम् [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
भीर्
भी [f]
भीम
भीम [m]
विन्दति
विद् [2. Ā.]
अहो पार्थ निमित्तानि विपरीतानि पश्यसि । स्वप्नान्ते जागरान्ते च तस्मात्प्रशममिच्छसि ॥
English Translation
Alas, O son of Pritha, you see in your mind's eye the omens unfavourable to you, whether you are asleep or awake. Therefore do you desire peace!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
पार्थ
पार्थ [m]
निमित्तानि
निमित्त [n]
विपरीतानि
विपरीत [adj]
पश्यसि
दृश् [6. P.]
स्वप्नान्ते
स्वप्न [mn]
स्वप्नान्ते
अन्त [m]
जागरान्ते
जागर [m]
जागरान्ते
अन्त [m]
च
च [ind]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्रशमम्
प्रशम [m]
इच्छसि
इष् [1. P.]
अहो नाशंससे किंचित्पुंस्त्वं क्लीब इवात्मनि । कश्मलेनाभिपन्नोऽसि तेन ते विकृतं मनः ॥
English Translation
Alas, you do not evince any manliness in you like an eunuch. You are overpowered by extreme fear; and therefore is your mind swerving from the right path.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
नाशंससे
न [ind]
नाशंससे
आशंस् [2. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
पुंस्त्वं
पुंस् [m]
पुंस्त्वं
त्व [n]
क्लीब
क्लीब [adj]
इवात्मनि
इव [ind]
इवात्मनि
आत्मन् [m]
कश्मलेनाभिपन्नो
कश्मल [mn]
कश्मलेनाभिपन्नो
अभिपद् [4. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
तेन
तेन [ind]
ते
त्वद् [pron]
विकृतं
विकृ [5. P.]
मनः
मनस् [n]
उद्वेपते ते हृदयं मनस्ते प्रविषीदति । ऊरुस्तम्भगृहीतोऽसि तस्मात्प्रशममिच्छसि ॥
English Translation
Your heart shakes with fear; your mind is filled with despair; and your thighs tremble; and therefore do you desire peace.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उद्वेपते
उद्विप् [1. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
हृदयं
हृदय [n]
मनस्ते
मनस् [n]
मनस्ते
त्वद् [pron]
प्रविषीदति
प्रविषद् [2. P.]
ऊरुस्तम्भगृहीतो
ऊरु [mf]
ऊरुस्तम्भगृहीतो
स्तम्भ [m]
ऊरुस्तम्भगृहीतो
ग्रह् [6. Ā.]
ऽसि
अस् [2. P.]
तस्मात्
तस्मात् [ind]
प्रशमम्
प्रशम [m]
इच्छसि
इष् [1. P.]
अनित्यं किल मर्त्यस्य चित्तं पार्थ चलाचलम् । वातवेगप्रचलिता अष्ठीला शाल्मलेरिव ॥
English Translation
O son of Pritha, the hearts of earthly men are inconstant and susceptible of change like a young Shalmali tree moved by the force of wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनित्यं
अनित्य [adj]
किल
किल [ind]
मर्त्यस्य
मर्त्य [m]
चित्तं
चित्त [n]
पार्थ
पार्थ [m]
चलाचलम्
चलाचल [adj]
वातवेगप्रचलिता
वात [m]
वातवेगप्रचलिता
वेग [m]
वातवेगप्रचलिता
प्रचल् [1. P.]
अष्ठीला
अष्ठीला [mf]
शाल्मलेर्
शाल्मलि [mf]
इव
इव [ind]
तवैषा विकृता बुद्धिर्गवां वागिव मानुषी । मनांसि पाण्डुपुत्राणां मज्जयत्यप्लवानिव ॥
English Translation
This perverted intention of yours is as unusual as the human faculties in a cow. The minds of the (other) sons of Pandu will sink (in an ocean of despair) like those without a race (and yet struggling in the waters).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तवैषा
त्वद् [pron]
तवैषा
एतद् [pron]
विकृता
विकृ [5. P.]
बुद्धिर्
बुद्धि [f]
गवां
गो [mf]
वाग्
वाच् [f]
इव
इव [ind]
मानुषी
मानुष [adj]
पश्यतां
पश् [4. Ā.]
पाण्डुपुत्राणां
पाण्डु [m]
पाण्डुपुत्राणां
पुत्र [m]
नाशयामास
नाशय् [10. Ā.]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
इदं मे महदाश्चर्यं पर्वतस्येव सर्पणम् । यदीदृशं प्रभाषेथा भीमसेनासमं वचः ॥
English Translation
It is to me as great a wonder as the lifting up of a mountain that you should speak worlds in this strain so unlike Bhimasena.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
मे
मद् [pron]
महद्
महत् [adj]
आश्चर्यं
आश्चर्य [n]
पर्वतस्येव
पर्वत [mn]
पर्वतस्येव
इव [ind]
सर्पणम्
सर्पण [n]
यदीदृशं
यदि [ind]
यदीदृशं
ईदृश [adj]
प्रभाषेथा
प्रभाष् [1. P.]
भीमसेनासमं
भीमसेन [m]
भीमसेनासमं
असम [adj]
वचः
वचस् [n]
स दृष्ट्वा स्वानि कर्माणि कुले जन्म च भारत । उत्तिष्ठस्व विषादं मा कृथा वीर स्थिरो भव ॥
English Translation
Looking back on your own deeds and the family in which you are born, O Bharata, rise up and do not yield to grief. O hero, be calm.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
स्वानि
स्व [adj]
कर्माणि
कर्मन् [n]
कुले
कुल [n]
जन्म
जन्मन् [n]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
उत्तिष्ठस्व
उत्था [1. Ā.]
विषादं
विषाद [m]
मा
मा [ind]
कृथा
कृ [2. Ā.]
वीर
वीर [m]
स्थिरो
स्थिर [adj]
भव
भू [1. Ā.]
न चैतदनुरूपं ते यत्ते ग्लानिररिंदम । यदोजसा न लभते क्षत्रियो न तदश्नुते ॥
English Translation
This dullness which you evince is not fit for you; for a Kshatriya does not keep that which he does not win by force of his own might.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चैतद्
च [ind]
चैतद्
एतद् [pron]
अनुरूपं
अनुरूप [adj]
ते
त्वद् [pron]
यत्
यत् [ind]
ते
त्वद् [pron]
ग्लानिर्
ग्लानि [f]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
यद्
यद् [pron]
ओजसा
ओजस् [n]
न
न [ind]
लभते
लभ् [1. P.]
क्षत्रियो
क्षत्रिय [m]
न
न [ind]
तद्
तद् [pron]
अश्नुते
अश् [1. P.]