Āśramavāsikaparva Adhyāya 46
आश्रमवासिकपर्व • अध्यायः 46
Āśramavāsikaparva Adhyāya 46 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 15.46.1–21
•
250 Lexicon Terms
तथा महात्मनस्तस्य तपस्युग्रे च वर्ततः । अनाथस्येव निधनं तिष्ठत्स्वस्मासु बन्धुषु ॥
English Translation
When such a fate overtook that great king who was engaged in austere penances, despite the fact of his having such kinsmen as ourselves all alive. It seems to me, O twice born one, that the end of human beings is difficult to guess. Alas, who would have thought that the son of Vichitravirya would thus be burns to death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
महात्मनस्तस्य
महात्मन् [adj]
महात्मनस्तस्य
तद् [pron]
तपस्युग्रे
तपस् [n]
तपस्युग्रे
उग्र [adj]
च
च [ind]
वर्ततः
वृत् [3. P.]
अनाथस्येव
अनाथ [adj]
अनाथस्येव
इव [ind]
निधनं
निधन [mn]
तिष्ठत्स्वस्मासु
स्था [1. Ā.]
तिष्ठत्स्वस्मासु
मद् [pron]
बन्धुषु
बन्धु [m]
दुर्विज्ञेया हि गतयः पुरुषाणां मता मम । यत्र वैचित्रवीर्योऽसौ दग्ध एवं दवाग्निना ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुर्विज्ञेया
दुर्विज्ञेय [adj]
हि
हि [ind]
गतयः
गति [f]
पुरुषाणां
पुरुष [m]
मता
मन् [8. P.]
मम
मद् [pron]
यत्र
यत्र [ind]
वैचित्रवीर्यो
वैचित्रवीर्य [m]
ऽसौ
अदस् [pron]
दग्ध
दह् [2. P.]
एवं
एवम् [ind]
दवाग्निना
दव [m]
दवाग्निना
अग्नि [m]
यस्य पुत्रशतं श्रीमदभवद्बाहुशालिनः । नागायुतबलो राजा स दग्धो हि दवाग्निना ॥
English Translation
He had a hundred sons each gifted with mighty-arms and possessed of great prosperity! The king himself had the strength of ten thousand elephants, Alas, even he has been burnt to death in a wild fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
पुत्रशतं
पुत्र [m]
पुत्रशतं
शत [mn]
श्रीमद्
श्रीमत् [adj]
अभवद्
भू [1. Ā.]
बाहुशालिनः
बाहु [mf]
बाहुशालिनः
शालिन् [adj]
नागायुतबलो
नाग [m]
नागायुतबलो
अयुत [n]
नागायुतबलो
बल [mn]
राजा
राजन् [m]
स
तद् [pron]
दग्धो
दह् [2. P.]
हि
हि [ind]
दवाग्निना
दव [m]
दवाग्निना
अग्नि [m]
यं पुरा पर्यवीजन्त तालवृन्तैर्वरस्त्रियः । तं गृध्राः पर्यवीजन्त दावाग्निपरिकालितम् ॥
English Translation
Alas, he had formerly been fanned with palm leaves by the fair hands of beautiful women, was fanned by vultures with their wings after he had been burnt to death in a wild fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यं
यद् [pron]
पुरा
पुरा [ind]
पर्यवीजन्त
परिवीज् [1. Ā.]
तालवृन्तैर्
तालवृन्त [n]
वरस्त्रियः
वर [adj]
वरस्त्रियः
स्त्री [f]
तं
तद् [pron]
गृध्राः
गृध्र [m]
पर्यवीजन्त
परिवीज् [1. Ā.]
दावाग्निपरिकालितम्
दाव [m]
दावाग्निपरिकालितम्
अग्नि [m]
दावाग्निपरिकालितम्
परिकालय् [10. Ā.]
सूतमागधसंघैश्च शयानो यः प्रबोध्यते । धरण्यां स नृपः शेते पापस्य मम कर्मभिः ॥
English Translation
He was formerly roused from sleep every morning by bands of Sutas and Magadhas had to sleep on the naked earth through the acts of my sinful self.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सूतमागधसंघैश्च
सूत [m]
सूतमागधसंघैश्च
मागध [m]
सूतमागधसंघैश्च
संघ [m]
सूतमागधसंघैश्च
च [ind]
शयानो
शी [1. Ā.]
यः
यद् [pron]
प्रबोध्यते
प्रबोधय् [10. Ā.]
धरण्यां
धरणी [f]
स
तद् [pron]
नृपः
नृप [m]
शेते
शी [1. Ā.]
पापस्य
पाप [adj]
मम
मद् [pron]
कर्मभिः
कर्मन् [n]
न तु शोचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम् । पतिलोकमनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते स्थिताम् ॥
English Translation
I do not grieve for the famous Gandhari who had been deprived of all her children. Observing the same vows as her husband. she has acquired those very regions which have become his.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
तु
तु [ind]
शोचामि
शुच् [6. P.]
गान्धारीं
गान्धारी [f]
हतपुत्रां
हन् [6. P.]
हतपुत्रां
पुत्र [m]
यशस्विनीम्
यशस्विन् [adj]
पतिलोकम्
पति [m]
पतिलोकम्
लोक [m]
अनुप्राप्तां
अनुप्राप् [5. Ā.]
तथा
तथा [ind]
भर्तृव्रते
भर्तृ [m]
भर्तृव्रते
व्रत [n]
स्थिताम्
स्था [1. Ā.]
पृथामेव तु शोचामि या पुत्रैश्वर्यमृद्धिमत् । उत्सृज्य सुमहद्दीप्तं वनवासमरोचयत् ॥
English Translation
I grieve, however, for Pritha who, renouncing the blazing prosperity of her sons, became desirous of living in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पृथाम्
पृथा [f]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
शोचामि
शुच् [6. P.]
या
यद् [pron]
पुत्रैश्वर्यम्
पुत्र [m]
पुत्रैश्वर्यम्
ऐश्वर्य [n]
ऋद्धिमत्
ऋद्धिमत् [adj]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
दीप्तं
दीप् [4. P.]
वनवासम्
वन [n]
वनवासम्
वास [m]
अरोचयत्
रोचय् [10. Ā.]
धिग्राज्यमिदमस्माकं धिग्बलं धिक्पराक्रमम् । क्षत्रधर्मं च धिग्यस्मान्मृता जीवामहे वयम् ॥
English Translation
Fie on this sovereignty of ours, fie on our prowess, fie on the practices of Kshatriyas! Though alive, we are really dead.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धिग्
धिक् [ind]
राज्यम्
राज्य [n]
इदम्
इदम् [pron]
अस्माकं
मद् [pron]
धिग्
धिक् [ind]
बलं
बल [mn]
धिक्
धिक् [ind]
पराक्रमम्
पराक्रम [m]
क्षत्रधर्मं
क्षत्र [n]
क्षत्रधर्मं
धर्म [mn]
च
च [ind]
धिग्
धिक् [ind]
यस्मान्मृता
यस्मात् [ind]
यस्मान्मृता
मृ [4. Ā.]
जीवामहे
जीव् [1. Ā.]
वयम्
मद् [pron]
सुसूक्ष्मा किल कालस्य गतिर्द्विजवरोत्तम । यत्समुत्सृज्य राज्यं सा वनवासमरोचयत् ॥
English Translation
O foremost of superior Brahmanas, the course of Time is very subtle and difficult to understand inasmuch as Kunti, casting off sovereignty, became desirous so living in the forest.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुसूक्ष्मा
सु [ind]
सुसूक्ष्मा
सूक्ष्म [adj]
किल
किल [ind]
कालस्य
काल [m]
गतिर्
गति [f]
द्विजवरोत्तम
द्विजवर [m]
द्विजवरोत्तम
उत्तम [adj]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
सुमहद्
सु [ind]
सुमहद्
महत् [adj]
दीप्तं
दीप् [4. P.]
वनवासम्
वन [n]
वनवासम्
वास [m]
अरोचयत्
रोचय् [10. Ā.]
युधिष्ठिरस्य जननी भीमस्य विजयस्य च । अनाथवत्कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन् ॥
English Translation
How is it that she who was the mother of Yudhishthira, of Bhima, of Vijaya, was brunt to death like helpless creature! Thinking of this I become stupefied.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युधिष्ठिरस्य
युधिष्ठिर [m]
जननी
जननी [f]
भीमस्य
भीम [m]
विजयस्य
विजय [m]
च
च [ind]
अनाथवत्
अनाथ [adj]
अनाथवत्
वत् [ind]
कथं
कथम् [ind]
दग्धा
दह् [2. P.]
इति
इति [ind]
मुह्यामि
मुह् [4. Ā.]
चिन्तयन्
चिन्तय् [10. Ā.]
वृथा संतोषितो वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना । उपकारमजानन्स कृतघ्न इति मे मतिः ॥
English Translation
In vain was the god of fire pleased at Khandava by Arjuna! Ingrate that he is, forgetting that service, he has burnt to death the mother of his benefactor.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वृथा
वृथा [ind]
संतोषितो
संतोषय् [10. Ā.]
वह्निः
वह्नि [m]
खाण्डवे
खाण्डव [mn]
सव्यसाचिना
सव्यसाचिन् [m]
उपकारम्
उपकार [m]
अजानन्
अ [ind]
अजानन्
ज्ञा [4. Ā.]
स
तद् [pron]
कृतघ्न
कृतघ्न [adj]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
मतिः
मति [f]
यत्रादहत्स भगवान्मातरं सव्यसाचिनः । कृत्वा यो ब्राह्मणच्छद्म भिक्षार्थी समुपागतः । धिगग्निं धिक्च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसंधताम् ॥
English Translation
Alas, how could that deity burn the mother of Arjuna! Putting, on the guise of Brahmana, he had formerly come to Arjuna, for begging a favour! Fie on the deity of fire! Fie on the celebrated success of Partha's arrows.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्रादहत्
यत्र [ind]
यत्रादहत्
दह् [2. P.]
स
तद् [pron]
भगवान्मातरं
भगवत् [adj]
भगवान्मातरं
मातृ [f]
सव्यसाचिनः
सव्यसाचिन् [m]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
यो
यद् [pron]
ब्राह्मणच्छद्म
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणच्छद्म
छद्मन् [n]
भिक्षार्थी
भिक्षा [f]
भिक्षार्थी
अर्थिन् [adj]
समुपागतः
समुपागम् [1. P.]
धिग्
धिक् [ind]
अग्निं
अग्नि [m]
धिक्
धिक् [ind]
च
च [ind]
पार्थस्य
पार्थ [m]
विश्रुतां
विश्रु [5. Ā.]
सत्यसंधताम्
सत्यसंधता [f]
इदं कष्टतरं चान्यद्भगवन्प्रतिभाति मे । वृथाग्निना समायोगो यदभूत्पृथिवीपतेः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
कष्टतरं
कष्टतर [adj]
चान्यद्
च [ind]
चान्यद्
अन्य [pron]
भगवन्
भगवत् [adj]
प्रतिभाति
प्रतिभा [2. P.]
मे
मद् [pron]
वृथाग्निना
वृथा [ind]
वृथाग्निना
अग्नि [m]
समायोगो
समायोग [m]
यद्
यद् [pron]
अभूत्
भू [1. Ā.]
पृथिवीपतेः
पृथिवीपति [m]
तथा तपस्विनस्तस्य राजर्षेः कौरवस्य ह । कथमेवंविधो मृत्युः प्रशास्य पृथिवीमिमाम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
तपस्विनस्तस्य
तपस्विन् [m]
तपस्विनस्तस्य
तद् [pron]
राजर्षेः
राजन् [m]
राजर्षेः
ऋषि [m]
कौरवस्य
कौरव [m]
ह
ह [ind]
कथम्
कथम् [ind]
एवंविधो
एवंविध [adj]
मृत्युः
मृत्यु [m]
प्रशास्य
प्रशास् [2. Ā.]
पृथिवीम्
पृथिवी [f]
इमाम्
इदम् [pron]
तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने । वृथाग्निना समायुक्तो निष्ठां प्राप्तः पिता मम ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तिष्ठत्सु
स्था [1. Ā.]
मन्त्रपूतेषु
मन्त्र [mn]
मन्त्रपूतेषु
पू [1. P.]
तस्याग्निषु
तद् [pron]
तस्याग्निषु
अग्नि [m]
महावने
महत् [adj]
महावने
वन [n]
दावाग्निना
दाव [m]
दावाग्निना
अग्नि [m]
समायुक्ते
समायुज् [7. P.]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
राजा
राजन् [m]
पिता
पितृ [m]
तव
त्वद् [pron]
मन्ये पृथा वेपमाना कृशा धमनिसंतता । हा तात धर्मराजेति समाक्रन्दन्महाभये ॥
English Translation
I suppose that Pritha, emaciated and reduced to a from in which all her nerves became visible, must have trembled in fear and cried aloud, saying, O son Yudhishthira! and awaited the terrible approach of the fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्ये
मन् [8. P.]
पृथा
पृथा [f]
वेपमाना
विप् [1. P.]
कृशा
कृश [adj]
धमनिसंतता
धमनिसंतत [adj]
हा
हा [ind]
तात
तात [m]
धर्मराजेति
धर्मराजन् [m]
धर्मराजेति
इति [ind]
समाक्रन्दन्महाभये
समाक्रन्द् [1. P.]
समाक्रन्दन्महाभये
महत् [adj]
समाक्रन्दन्महाभये
भय [n]
भीम पर्याप्नुहि भयादिति चैवाभिवाशती । समन्ततः परिक्षिप्ता माता मेऽभूद्दवाग्निना ॥
English Translation
She must have also said, O Bhima, save me from this danger! when she, my mother, was surrounded on all sides y that dreadful fire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भीम
भीम [m]
पर्याप्नुहि
पर्याप् [5. Ā.]
भयाद्
भय [n]
इति
इति [ind]
चैवाभिवाशती
च [ind]
चैवाभिवाशती
एव [ind]
चैवाभिवाशती
अभिवाश् [4. P.]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
परिक्षिप्ता
परिक्षिप् [6. P.]
माता
मातृ [f]
मे
मद् [pron]
ऽभूद्
भू [1. Ā.]
दवाग्निना
दव [m]
दवाग्निना
अग्नि [m]
सहदेवः प्रियस्तस्याः पुत्रेभ्योऽधिक एव तु । न चैनां मोक्षयामास वीरो माद्रवतीसुतः ॥
English Translation
Among all her sons, Sahadeva was her darling. Alas, that heroic son of Madravati did not rescue her!'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सहदेवः
सहदेव [m]
प्रियस्तस्याः
प्रिय [adj]
प्रियस्तस्याः
तद् [pron]
पुत्रेभ्यो
पुत्र [m]
ऽधिक
अधिक [adj]
एव
एव [ind]
तु
तु [ind]
न
न [ind]
चैनां
च [ind]
चैनां
एनद् [pron]
मोक्षयामास
मोक्षय् [10. Ā.]
वीरो
वीर [m]
माद्रवतीसुतः
माद्रवती [f]
माद्रवतीसुतः
सुत [m]
तच्छ्रुत्वा रुरुदुः सर्वे समालिङ्ग्य परस्परम् । पाण्डवाः पञ्च दुःखार्ता भूतानीव युगक्षये ॥
English Translation
Hearing these bewailings of the king. all those person who were present there began to weep, embracing each other. In fact, the five sons of Pandu were so stricken with grief that they resembled living creatures at the time of the dissolution of the universe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
रुरुदुः
रुद् [1. P.]
सर्वे
सर्व [pron]
समालिङ्ग्य
समालिङ्गय् [10. P.]
परस्परम्
परस्पर [adj]
पाण्डवाः
पाण्डव [m]
पञ्च
पञ्चन् [adj]
दुःखार्ता
दुःख [n]
दुःखार्ता
आर्त [adj]
भूतानीव
भूत [mn]
भूतानीव
इव [ind]
युगक्षये
युग [mn]
युगक्षये
क्षय [m]
तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुदतां रुदितस्वनः । प्रासादाभोगसंरुद्धो अन्वरौत्सीत्स रोदसी ॥
English Translation
The sound of lamentations uttered by those weeping heroes, filling the spacious chambers of the palace, escaped therefrom and penetrated the very sky.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तेषां
तद् [pron]
तु
तु [ind]
पुरुषेन्द्राणां
पुरुष [m]
पुरुषेन्द्राणां
इन्द्र [m]
रुदतां
रुद् [1. P.]
रुदितस्वनः
रुदित [n]
रुदितस्वनः
स्वन [m]
प्रासादाभोगसंरुद्धो
प्रासाद [m]
प्रासादाभोगसंरुद्धो
आभोग [m]
प्रासादाभोगसंरुद्धो
संरुध् [7. P.]
अन्वरौत्सीत्
अनुरुध् [4. P.]
स
तद् [pron]
रोदसी
रोदस् [n]