Āśramavāsikaparva Adhyāya 42
आश्रमवासिकपर्व • अध्यायः 42
Āśramavāsikaparva Adhyāya 42 of the classical Mahābhārata with 18 verses.
Total: 18 Verses
•
Citations: MBh 15.42.1–18
•
250 Lexicon Terms
एतच्छ्रुत्वा नृपो विद्वान्हृष्टोऽभूज्जनमेजयः । पितामहानां सर्वेषां गमनागमनं तदा ॥
English Translation
Santi said Hearing this story of the reappearance and departure of his forefathers, the highly intelligent king Janamejaya became greatly pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतच्छ्रुत्वा
एतद् [pron]
एतच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
नृपो
नृप [m]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
हृष्टो
हृष् [1. P.]
ऽभूज्जनमेजयः
भू [1. Ā.]
ऽभूज्जनमेजयः
जनमेजय [m]
पितामहानां
पितामह [m]
सर्वेषां
सर्व [pron]
गमनागमनं
गमन [n]
गमनागमनं
आगमन [n]
तदा
तदा [ind]
अब्रवीच्च मुदा युक्तः पुनरागमनं प्रति । कथं नु त्यक्तदेहानां पुनस्तद्रूपदर्शनम् ॥
English Translation
Filled with joy, he once more asked Vaishampayana the subject of the reappearance of dead men, saying of the reappearance of dead men, saying-How is it possible for persons whose bodies have been destroyed to reappear in those very forms?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अब्रवीच्च
ब्रू [2. Ā.]
अब्रवीच्च
च [ind]
मुदा
मुद् [f]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
पुनरागमनं
पुनरागमन [n]
प्रति
प्रति [ind]
कथं
कथम् [ind]
नु
नु [ind]
त्यक्तदेहानां
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्तदेहानां
देह [mn]
पुनस्तद्
पुनर् [ind]
पुनस्तद्
तद् [pron]
रूपदर्शनम्
रूप [n]
रूपदर्शनम्
दर्शन [n]
इत्युक्तः स द्विजश्रेष्ठो व्यासशिष्यः प्रतापवान् । प्रोवाच वदतां श्रेष्ठस्तं नृपं जनमेजयम् ॥
English Translation
Thus asked, that foremost of twice-born persons, viz., the disciple of Vyasa, that first of speakers, possessed of great energy, thus answered Janamejaya.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तः
इति [ind]
इत्युक्तः
वच् [2. P.]
स
तद् [pron]
द्विजश्रेष्ठो
द्विजश्रेष्ठ [m]
व्यासशिष्यः
व्यास [m]
व्यासशिष्यः
शिष्य [m]
प्रतापवान्
प्रतापवत् [adj]
प्रोवाच
प्रवच् [2. P.]
वदतां
वद् [1. Ā.]
श्रेष्ठस्तं
श्रेष्ठ [adj]
श्रेष्ठस्तं
तद् [pron]
नृपं
नृप [m]
जनमेजयम्
जनमेजय [m]
अविप्रणाशः सर्वेषां कर्मणामिति निश्चयः । कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयो नृप ॥
English Translation
This is certain, viz., that acts are never destroyed. Bodies, o king, are born of acts; so also are features.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अविप्रणाशः
अ [ind]
अविप्रणाशः
विप्रणाश [m]
सर्वेषां
सर्व [pron]
कर्मणाम्
कर्मन् [n]
इति
इति [ind]
निश्चयः
निश्चय [m]
कर्मजानि
कर्मन् [n]
कर्मजानि
ज [adj]
शरीराणि
शरीर [n]
तथैवाकृतयो
तथा [ind]
तथैवाकृतयो
एव [ind]
तथैवाकृतयो
आकृति [f]
नृप
नृप [m]
महाभूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंश्रयात् । तेषां च नित्यसंवासो न विनाशो वियुज्यताम् ॥
English Translation
The great primal elements are eternal on account of the union with them of the Lord of all beings. They exist with what is eternal. Accordingly, they have no destruction when the non-eternal are destroyed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
महाभूतानि
महाभूत [n]
नित्यानि
नित्य [adj]
भूताधिपतिसंश्रयात्
भूत [mn]
भूताधिपतिसंश्रयात्
अधिपति [m]
भूताधिपतिसंश्रयात्
संश्रय [m]
तेषां
तद् [pron]
च
च [ind]
नित्यसंवासो
नित्य [adj]
नित्यसंवासो
संवास [m]
न
न [ind]
विनाशो
विनाश [m]
वियुज्यताम्
वियुज् [4. P.]
अनाशाय कृतं कर्म तस्य चेष्टः फलागमः । आत्मा चैभिः समायुक्तः सुखदुःखमुपाश्नुते ॥
English Translation
Acts done without exertion are true, and foremost, and yield real fruit. The soul, united, however, with such acts as require exertion for their performance, enjoys pleasure and pain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनाशाय
अनाश [adj]
कृतं
कृ [2. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
तस्य
तद् [pron]
चेष्टः
च [ind]
चेष्टः
इष् [1. P.]
फलागमः
फल [n]
फलागमः
आगम [m]
आत्मा
आत्मन् [m]
चैभिः
च [ind]
चैभिः
इदम् [pron]
समायुक्तः
समायुज् [7. P.]
सुखदुःखम्
सुख [n]
सुखदुःखम्
दुःख [n]
उपाश्नुते
उपाश् [5. Ā.]
अविनाशी तथा नित्यं क्षेत्रज्ञ इति निश्चयः । भूतानामात्मभावो यो ध्रुवोऽसौ संविजानताम् ॥
English Translation
Though united so, yet it is a certain internee that the soul is never modified by them, like the reflection of creatures in a mirror. It is never destroyed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अविनाशी
अविनाशिन् [adj]
तथा
तथा [ind]
नित्यं
नित्यम् [ind]
क्षेत्रज्ञ
क्षेत्रज्ञ [m]
इति
इति [ind]
निश्चयः
निश्चय [m]
भूतानाम्
भूत [mn]
आत्मभावो
आत्मन् [m]
आत्मभावो
भाव [m]
यो
यद् [pron]
ध्रुवो
ध्रुव [adj]
ऽसौ
अदस् [pron]
संविजानताम्
संविज्ञा [9. P.]
यावन्न क्षीयते कर्म तावदस्य स्वरूपता । संक्षीणकर्मा पुरुषो रूपान्यत्वं नियच्छति ॥
English Translation
As long as one's deeds are not exhausted (by enjoyment or endurance of their fruits good and bad), so long does he consider the body to be his ownself. The man, however, whose acts have been exhausted, without considering body to be self, takes the self to be something otherwise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यावन्न
यावत् [ind]
यावन्न
न [ind]
क्षीयते
क्षि [9. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
तावद्
तावत् [adj]
अस्य
इदम् [pron]
स्वरूपता
स्वरूप [n]
स्वरूपता
ता [f]
संक्षीणकर्मा
संक्षि [9. P.]
संक्षीणकर्मा
कर्मन् [n]
पुरुषो
पुरुष [m]
रूपान्यत्वं
रूप [n]
रूपान्यत्वं
अन्य [pron]
रूपान्यत्वं
त्व [n]
नियच्छति
नियम् [1. Ā.]
नानाभावास्तथैकत्वं शरीरं प्राप्य संहताः । भवन्ति ते तथा नित्याः पृथग्भावं विजानताम् ॥
English Translation
Various existent objects, attaining to a body, become united as one. Those very objects become eternal to men of knowledge who understand the difference.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नानाभावास्तथैकत्वं
नाना [ind]
नानाभावास्तथैकत्वं
भाव [m]
नानाभावास्तथैकत्वं
तथा [ind]
नानाभावास्तथैकत्वं
एक [pron]
नानाभावास्तथैकत्वं
त्व [n]
शरीरं
शरीर [n]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
संहताः
संहन् [2. P.]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
ते
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
नित्याः
नित्य [adj]
पृथग्भावं
पृथग्भाव [m]
विजानताम्
विज्ञा [9. Ā.]
अश्वमेधे श्रुतिश्चेयमश्वसंज्ञपनं प्रति । लोकान्तरगता नित्यं प्राणा नित्या हि वाजिनः ॥
English Translation
In the Horse-Sacrifice, this Shruti is heard in the matter of the killing of the horse. The certain possessions of embodied creatures, viz., their vital airs (and the senses, etc.) exist eternally even when they are borne to the other world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अश्वमेधे
अश्वमेध [m]
श्रुतिश्चेयम्
श्रुति [f]
श्रुतिश्चेयम्
च [ind]
श्रुतिश्चेयम्
इदम् [pron]
अश्वसंज्ञपनं
अश्व [m]
अश्वसंज्ञपनं
संज्ञपन [n]
प्रति
प्रति [ind]
लोकान्तरगता
लोक [m]
लोकान्तरगता
अन्तर [adj]
लोकान्तरगता
गम् [6. Ā.]
नित्यं
नित्यम् [ind]
प्राणा
प्राण [m]
नित्या
नित्य [adj]
हि
हि [ind]
वाजिनः
वाजिन् [m]
अहं हितं वदाम्येतत्प्रियं चेत्तव पार्थिव । देवयाना हि पन्थानः श्रुतास्ते यज्ञसंस्तरे ॥
English Translation
I shall, you what is beneficial, if it be agreeable to you, O king. You have while employed in our sacrifices, heard of the celestial paths.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहं
मद् [pron]
हितं
हित [adj]
वदाम्येतत्
वद् [1. Ā.]
वदाम्येतत्
एतद् [pron]
प्रियं
प्रिय [adj]
चेत्
चेद् [ind]
तव
त्वद् [pron]
पार्थिव
पार्थिव [m]
देवयाना
देव [m]
देवयाना
यान [n]
हि
हि [ind]
पन्थानः
पथिन् [m]
श्रुतास्ते
श्रु [4. P.]
श्रुतास्ते
त्वद् [pron]
यज्ञसंस्तरे
यज्ञ [m]
यज्ञसंस्तरे
संस्तर [m]
सुकृतो यत्र ते यज्ञस्तत्र देवा हितास्तव । यदा समन्विता देवाः पशूनां गमनेश्वराः । गतिमन्तश्च तेनेष्ट्वा नान्ये नित्या भवन्ति ते ॥
English Translation
When preparations were made for any sacrifice of yours, the celestials became beneficially inclined to you. When, indeed, the celestials were thus disposed and came to your sacrifice, they were lords in the matter of the passage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुकृतो
सु [ind]
सुकृतो
कृ [2. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
ते
त्वद् [pron]
यज्ञस्तत्र
यज्ञ [m]
यज्ञस्तत्र
तत्र [ind]
देवा
देव [m]
हितास्तव
हित [adj]
हितास्तव
त्वद् [pron]
यदा
यदा [ind]
समन्विता
समन्वित [adj]
देवाः
देव [m]
पशूनां
पशु [m]
गमनेश्वराः
गमन [n]
गमनेश्वराः
ईश्वर [m]
गतिमन्तश्च
गतिमत् [adj]
गतिमन्तश्च
च [ind]
तेनेष्ट्वा
तद् [pron]
तेनेष्ट्वा
यज् [2. P.]
नान्ये
न [ind]
नान्ये
अन्य [pron]
नित्या
नित्य [adj]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
ते
तद् [pron]
नित्येऽस्मिन्पञ्चके वर्गे नित्ये चात्मनि यो नरः । अस्य नानासमायोगं यः पश्यति वृथामतिः । वियोगे शोचतेऽत्यर्थं स बाल इति मे मतिः ॥
English Translation
When such is the case he who sees a creature as disposed to take various forms, is considered as having an erroneous understanding. He who indulges in too much grief at separation, is, I think, a foolish person.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्ये
नित्य [adj]
ऽस्मिन्
इदम् [pron]
पञ्चके
पञ्चक [adj]
वर्गे
वर्ग [m]
नित्ये
नित्य [adj]
चात्मनि
च [ind]
चात्मनि
आत्मन् [m]
यो
यद् [pron]
नरः
नर [m]
अस्य
इदम् [pron]
नानासमायोगं
नाना [ind]
नानासमायोगं
समायोग [m]
यः
यद् [pron]
पश्यति
पश् [4. Ā.]
वृथामतिः
वृथामति [adj]
वियोगे
वियोग [m]
शोचते
शुच् [6. P.]
ऽत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
स
तद् [pron]
बाल
बाल [m]
इति
इति [ind]
मे
मद् [pron]
मतिः
मति [f]
वियोगे दोषदर्शी यः संयोगमिह वर्जयेत् । असङ्गे संगमो नास्ति दुःखं भुवि वियोगजम् ॥
English Translation
He who sees evil in separation should give up union. By standing aloof, no unions are formed, and sorrow is renounced, for sorrow in the worlds is born of separation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वियोगे
वियोग [m]
दोषदर्शी
दोष [mn]
दोषदर्शी
दर्शिन् [adj]
यः
यद् [pron]
संयोगम्
संयोग [m]
इह
इह [ind]
वर्जयेत्
वर्जय् [10. Ā.]
असङ्गे
असङ्ग [m]
संगमो
संगम [m]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
दुःखं
दुःख [n]
भुवि
भू [f]
वियोगजम्
वियोग [m]
वियोगजम्
ज [adj]
परापरज्ञस्तु नरो नाभिमानादुदीरितः । अपरज्ञः परां बुद्धिं स्पृष्ट्वा मोहाद्विमुच्यते ॥
English Translation
Only he who understands the distinction between body and self, and not another becomes freed from the erroneous belief. He who knows the other viz., self attains to the highest understanding and becomes freed from error.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परापरज्ञस्तु
परापर [adj]
परापरज्ञस्तु
ज्ञ [adj]
परापरज्ञस्तु
तु [ind]
नरो
नर [m]
नाभिमानाद्
न [ind]
नाभिमानाद्
अभिमान [m]
उदीरितः
उदीरय् [10. P.]
अपरज्ञः
अपर [pron]
अपरज्ञः
ज्ञ [adj]
परां
पर [pron]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
स्पृष्ट्वा
स्पृश् [6. Ā.]
मोहाद्
मोह [m]
विमुच्यते
विमुच् [6. Ā.]
अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः । नाहं तं वेद्मि नासौ मां न च मेऽस्ति विरागता ॥
English Translation
As regards creatures, they appear from an invisible state, and once more disappears into invisibleness. I do not know him. He also does not know me. As regards myself renunciation is not yet mine.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अदर्शनाद्
अदर्शन [n]
आपतितः
आपत् [1. Ā.]
पुनश्चादर्शनं
पुनर् [ind]
पुनश्चादर्शनं
च [ind]
पुनश्चादर्शनं
अदर्शन [n]
गतः
गम् [6. Ā.]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
तं
तद् [pron]
वेद्मि
विद् [6. Ā.]
नासौ
न [ind]
नासौ
अदस् [pron]
मां
मद् [pron]
न
न [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
विरागता
विराग [m]
विरागता
ता [f]
येन येन शरीरेण करोत्ययमनीश्वरः । तेन तेन शरीरेण तदवश्यमुपाश्नुते । मानसं मनसाप्नोति शारीरं च शरीरवान् ॥
English Translation
If the act be a mental one, its fruits are enjoyed or endured mentally; if it be done with the body, its results are to be enjoyed or endured in the body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
येन
यद् [pron]
शरीरेण
शरीर [n]
करोत्ययम्
कृ [2. Ā.]
करोत्ययम्
इदम् [pron]
अनीश्वरः
अनीश्वर [adj]
तेन
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
शरीरेण
शरीर [n]
तद्
तद् [pron]
अवश्यम्
अवश्यम् [ind]
उपाश्नुते
उपाश् [5. Ā.]
मानसं
मानस [adj]
मनसाप्नोति
मनस् [n]
मनसाप्नोति
आप् [1. P.]
शारीरं
शारीर [adj]
च
च [ind]
शरीरवान्
शरीरवत् [adj]