Aśvamedhikaparva Adhyāya 58
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 58
Aśvamedhikaparva Adhyāya 58 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 14.58.1–21
•
250 Lexicon Terms
उत्तङ्काय वरं दत्त्वा गोविन्दो द्विजसत्तम । अत ऊर्ध्वं महाबाहुः किं चकार महायशाः ॥
English Translation
Janamcjaya said After having conferred that boon on Utanka, O foremost of twice-born persons, what did the mighty-armed. Govinda of great celebrity next do?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उत्तङ्काय
उत्तङ्क [m]
वरं
वर [mn]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
गोविन्दो
गोविन्द [m]
द्विजसत्तम
द्विजसत्तम [m]
अत
अतस् [ind]
ऊर्ध्वं
ऊर्ध्वम् [ind]
महाबाहुः
महत् [adj]
महाबाहुः
बाहु [mf]
किं
क [pron]
चकार
कृ [2. Ā.]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
दत्त्वा वरमुत्तङ्काय प्रायात्सात्यकिना सह । द्वारकामेव गोविन्दः शीघ्रवेगैर्महाहयैः ॥
English Translation
Having granted that boon to Utanka, Govinda, accompanied by Satyaki, went to Dwraka on his car, drawn by his large quickcoursing horse.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
वरम्
वर [mn]
उत्तङ्काय
उत्तङ्क [m]
प्रायात्
प्रया [2. Ā.]
सात्यकिना
सात्यकि [m]
सह
सह [ind]
द्वारकाम्
द्वारका [fn]
एव
एव [ind]
गोविन्दः
गोविन्द [m]
शीघ्रवेगैर्
शीघ्र [adj]
शीघ्रवेगैर्
वेग [m]
महाहयैः
महत् [adj]
महाहयैः
हय [m]
सरांसि च नदीश्चैव वनानि विविधानि च । अतिक्रम्य ससादाथ रम्यां द्वारवतीं पुरीम् ॥
English Translation
Passing many lakes and rivers and forests and hills, he at last came upon the charming city of Dvaravati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
माल्यानि
माल्य [n]
च
च [ind]
महार्हाणि
महार्ह [adj]
रत्नानि
रत्न [mn]
विविधानि
विविध [adj]
च
च [ind]
अतिक्रम्य
अतिक्रम् [6. P.]
ससादाथ
सद् [6. P.]
ससादाथ
अथ [ind]
रम्यां
रम्य [adj]
द्वारवतीं
द्वारवती [f]
पुरीम्
पुरी [f]
वर्तमाने महाराज महे रैवतकस्य च । उपायात्पुण्डरीकाक्षो युयुधानानुगस्तदा ॥
English Translation
It was at the time, O king, when the festival of Raivataka had begun, that he having eyes like lotus-petals arrived with Satyaki as his companion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्तमाने
वृत् [3. P.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
महे
मह [m]
रैवतकस्य
रैवतक [m]
च
च [ind]
उपायात्
उपया [2. P.]
पुण्डरीकाक्षो
पुण्डरीकाक्ष [m]
युयुधानानुगस्तदा
युयुधान [m]
युयुधानानुगस्तदा
अनुग [adj]
युयुधानानुगस्तदा
तदा [ind]
अलंकृतस्तु स गिरिर्नानारूपविचित्रितैः । बभौ रुक्ममयैः काशैः सर्वतः पुरुषर्षभ ॥
English Translation
Adorned with many beautiful things and covered with various Koshas made of jewels and gems, the Raivataka hill shone, O king, with great splendour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अलंकृतस्तु
अलंकृ [8. Ā.]
अलंकृतस्तु
तु [ind]
स
तद् [pron]
गिरिर्
गिरि [m]
नानारूपविचित्रितैः
नाना [ind]
नानारूपविचित्रितैः
रूप [n]
नानारूपविचित्रितैः
विचित्रित [adj]
बभौ
भा [2. Ā.]
रुक्ममयैः
रुक्म [n]
रुक्ममयैः
मय [adj]
काशैः
काश [m]
सर्वतः
सर्वतस् [ind]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
काञ्चनस्रग्भिरग्र्याभिः सुमनोभिस्तथैव च । वासोभिश्च महाशैलः कल्पवृक्षैश्च सर्वशः ॥
English Translation
That high mountain, decked with excellent garlands of gold and gay festoons of flowers, with many large trees which looked like the Kalpa trees of Indra's garden, and with many golden poles on which were lighted lamps, shone in beauty through day and night. By the caves and fountains the light was so great that it appeared like a broad day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काञ्चनस्रग्भिर्
काञ्चन [n]
काञ्चनस्रग्भिर्
स्रज् [f]
अग्र्याभिः
अग्र्य [adj]
सुमनोभिस्तथैव
सुमनस् [f]
सुमनोभिस्तथैव
तथा [ind]
सुमनोभिस्तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
वासोभिश्च
वासस् [n]
वासोभिश्च
च [ind]
महाशैलः
महत् [adj]
महाशैलः
शैल [mn]
कल्पवृक्षैश्च
कल्पवृक्ष [m]
कल्पवृक्षैश्च
च [ind]
सर्वशः
सर्वशस् [ind]
दीपवृक्षैश्च सौवर्णैरभीक्ष्णमुपशोभितः । गुहानिर्झरदेशेषु दिवाभूतो बभूव ह ॥
English Translation
That high mountain, decked with excellent garlands of gold and gay festoons of flowers, with many large trees which looked like the Kalpa trees of Indra's garden, and with many golden poles on which were lighted lamps, shone in beauty through day and night. By the caves and fountains the light was so great that it appeared like a broad day.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दीपवृक्षैश्च
दीप [m]
दीपवृक्षैश्च
वृक्ष [m]
दीपवृक्षैश्च
च [ind]
सौवर्णैर्
सौवर्ण [adj]
अभीक्ष्णम्
अभीक्ष्णम् [ind]
उपशोभितः
उपशोभय् [10. P.]
गुहानिर्झरदेशेषु
गुहा [f]
गुहानिर्झरदेशेषु
निर्झर [mn]
गुहानिर्झरदेशेषु
देश [m]
दिवाभूतो
दिवाभूत [adj]
बभूव
भू [1. Ā.]
ह
ह [ind]
पताकाभिर्विचित्राभिः सघण्टाभिः समन्ततः । पुंभिः स्त्रीभिश्च संघुष्टः प्रगीत इव चाभवत् । अतीव प्रेक्षणीयोऽभून्मेरुर्मुनिगणैरिव ॥
English Translation
On all sides beautiful flags waved on the air with little bells that jingled continuously. The entire hill resounded with the sweet songs of men and women.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पताकाभिर्
पताका [f]
विचित्राभिः
विचित्र [adj]
सघण्टाभिः
स [ind]
सघण्टाभिः
घण्टा [f]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
पुंभिः
पुंस् [m]
स्त्रीभिश्च
स्त्री [f]
स्त्रीभिश्च
च [ind]
संघुष्टः
संघुष् [1. Ā.]
प्रगीत
प्रगा [4. Ā.]
इव
इव [ind]
चाभवत्
च [ind]
चाभवत्
भू [1. Ā.]
अतीव
अतीव [ind]
प्रेक्षणीयो
प्रेक्ष् [1. P.]
ऽभून्मेरुर्
भू [1. Ā.]
ऽभून्मेरुर्
मेरु [m]
मुनिगणैर्
मुनि [m]
मुनिगणैर्
गण [m]
इव
इव [ind]
मत्तानां हृष्टरूपाणां स्त्रीणां पुंसां च भारत । गायतां पर्वतेन्द्रस्य दिवस्पृगिव निस्वनः ॥
English Translation
Raivataka presents a most delightful appearance like Meru with all his jewels and gems. Men and women excited and filled with delight, O Bharata, sang aloud. The swell of music which thus arose from that foremost of mountains appeared to touch the very heavens. Everywhere were heard spouts and loud whoops of men who were in all forms of excitement.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मत्तानां
मद् [3. P.]
हृष्टरूपाणां
हृष् [1. P.]
हृष्टरूपाणां
रूप [n]
स्त्रीणां
स्त्री [f]
पुंसां
पुंस् [m]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
गायतां
गा [2. P.]
पर्वतेन्द्रस्य
पर्वत [mn]
पर्वतेन्द्रस्य
इन्द्र [m]
दिवस्पृग्
दिव [n]
दिवस्पृग्
स्पृश् [adj]
इव
इव [ind]
निस्वनः
निस्वन [m]
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला । तथा किलकिलाशब्दैर्भूरभूत्सुमनोहरा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला
प्रमद् [4. Ā.]
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला
मद् [3. P.]
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला
सम्मद् [1. P.]
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला
क्ष्वेडय् [10. P.]
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला
उत्कृष् [1. P.]
प्रमत्तमत्तसंमत्तक्ष्वेडितोत्कृष्टसंकुला
संकुल [adj]
तथा
तथा [ind]
किलकिलाशब्दैर्
किलकिला [f]
किलकिलाशब्दैर्
शब्द [m]
भूर्
भू [f]
अभूत्
भू [1. Ā.]
सुमनोहरा
सु [ind]
सुमनोहरा
मनोहर [adj]
विपणापणवान्रम्यो भक्ष्यभोज्यविहारवान् । वस्त्रमाल्योत्करयुतो वीणावेणुमृदङ्गवान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विपणापणवान्
विपण [m]
विपणापणवान्
आपणवत् [adj]
रम्यो
रम्य [adj]
भक्ष्यभोज्यविहारवान्
भक्ष्य [n]
भक्ष्यभोज्यविहारवान्
भोज्य [n]
भक्ष्यभोज्यविहारवान्
विहारवत् [adj]
वस्त्रमाल्योत्करयुतो
वस्त्र [mn]
वस्त्रमाल्योत्करयुतो
माल्य [n]
वस्त्रमाल्योत्करयुतो
उत्कर [m]
वस्त्रमाल्योत्करयुतो
युत [adj]
वीणावेणुमृदङ्गवान्
वीणा [f]
वीणावेणुमृदङ्गवान्
वेणु [m]
वीणावेणुमृदङ्गवान्
मृद् [f]
वीणावेणुमृदङ्गवान्
अङ्गवत् [adj]
सुरामैरेयमिश्रेण भक्ष्यभोज्येन चैव ह । दीनान्धकृपणादिभ्यो दीयमानेन चानिशम् । बभौ परमकल्याणो महस्तस्य महागिरेः ॥
English Translation
Gifts were being continually given to those that were distressed, or blind or helpless. For all this, the festival of that mountain became highly auspicious.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरामैरेयमिश्रेण
सुरा [f]
सुरामैरेयमिश्रेण
मैरेय [mn]
सुरामैरेयमिश्रेण
मिश्र [adj]
भक्ष्यभोज्येन
भक्ष्य [n]
भक्ष्यभोज्येन
भोज्य [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ह
ह [ind]
दीनान्धकृपणादिभ्यो
दीन [adj]
दीनान्धकृपणादिभ्यो
अन्ध [adj]
दीनान्धकृपणादिभ्यो
कृपण [adj]
दीनान्धकृपणादिभ्यो
आदि [m]
दीयमानेन
दा [1. Ā.]
चानिशम्
च [ind]
चानिशम्
अनिशम् [ind]
बभौ
भा [2. Ā.]
परमकल्याणो
परम [adj]
परमकल्याणो
कल्याण [adj]
महस्तस्य
मह [m]
महस्तस्य
तद् [pron]
महागिरेः
महत् [adj]
महागिरेः
गिरि [m]
पुण्यावसथवान्वीर पुण्यकृद्भिर्निषेवितः । विहारो वृष्णिवीराणां महे रैवतकस्य ह । स नगो वेश्मसंकीर्णो देवलोक इवाबभौ ॥
English Translation
There were many sacred houses built on the breast of that mountain, O hero, within which lived many pious men. Even thus did the Vrishni heroes sport in that festival of Raivataka.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुण्यावसथवान्
पुण्य [adj]
पुण्यावसथवान्
आवसथवत् [adj]
वीर
वीर [m]
पुण्यकृद्भिर्
पुण्य [adj]
पुण्यकृद्भिर्
कृत् [adj]
निषेवितः
निषेव् [1. Ā.]
विहारो
विहार [m]
वृष्णिवीराणां
वृष्णि [m]
वृष्णिवीराणां
वीर [m]
महे
मह [m]
रैवतकस्य
रैवतक [m]
ह
ह [ind]
स
तद् [pron]
नगो
नग [m]
वेश्मसंकीर्णो
वेश्मन् [n]
वेश्मसंकीर्णो
संकृ [6. P.]
देवलोक
देव [m]
देवलोक
लोक [m]
इवाबभौ
इव [ind]
इवाबभौ
आभा [2. P.]
तदा च कृष्णसांनिध्यमासाद्य भरतर्षभ । शक्रसद्मप्रतीकाशो बभूव स हि शैलराट् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदा
तदा [ind]
च
च [ind]
कृष्णसांनिध्यम्
कृष्ण [m]
कृष्णसांनिध्यम्
सांनिध्य [n]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
शक्रसद्मप्रतीकाशो
शक्र [m]
शक्रसद्मप्रतीकाशो
सद्मन् [n]
शक्रसद्मप्रतीकाशो
प्रतीकाश [m]
बभूव
भू [1. Ā.]
स
तद् [pron]
हि
हि [ind]
शैलराट्
शैल [mn]
शैलराट्
राज् [m]
ततः संपूज्यमानः स विवेश भवनं शुभम् । गोविन्दः सात्यकिश्चैव जगाम भवनं स्वकम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सम्पूज्यमानः
सम्पूजय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
विवेश
विश् [4. P.]
भवनं
भवन [n]
शुभम्
शुभ [adj]
गोविन्दः
गोविन्द [m]
सात्यकिश्चैव
सात्यकि [m]
सात्यकिश्चैव
च [ind]
सात्यकिश्चैव
एव [ind]
जगाम
गम् [6. Ā.]
भवनं
भवन [n]
स्वकम्
स्वक [adj]
विवेश च स हृष्टात्मा चिरकालप्रवासकः । कृत्वा नसुकरं कर्म दानवेष्विव वासवः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विवेश
विश् [4. P.]
च
च [ind]
स
तद् [pron]
हृष्टात्मा
हृष् [1. P.]
हृष्टात्मा
आत्मन् [m]
चिरकालप्रवासकः
चिर [adj]
चिरकालप्रवासकः
काल [m]
चिरकालप्रवासकः
प्रवासक [adj]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
सुदुष्करं
सु [ind]
सुदुष्करं
दुष्कर [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
मनः
मनस् [n]
सूक्ष्मे
सूक्ष्म [adj]
समादधे
समाधा [1. P.]
उपयातं तु वार्ष्णेयं भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा । अभ्यगच्छन्महात्मानं देवा इव शतक्रतुम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपयातं
उपया [2. P.]
तु
तु [ind]
वार्ष्णेयं
वार्ष्णेय [m]
भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा
भोज [m]
भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा
वृष्णि [m]
भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा
अन्धक [m]
भोजवृष्ण्यन्धकास्तदा
तदा [ind]
अभ्यगच्छन्महात्मानं
अभिगम् [1. Ā.]
अभ्यगच्छन्महात्मानं
महात्मन् [adj]
देवा
देव [m]
इव
इव [ind]
शतक्रतुम्
शतक्रतु [m]
स तानभ्यर्च्य मेधावी पृष्ट्वा च कुशलं तदा । अभ्यवादयत प्रीतः पितरं मातरं तथा ॥
English Translation
Gifted with great intelligence, he honoured them in return and enquired after their wellbeing. With a pleased heart he then saluted his father and mother.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तान्
तद् [pron]
अभ्यर्च्य
अभ्यर्च् [1. P.]
मेधावी
मेधाविन् [adj]
पृष्ट्वा
प्रच्छ् [1. P.]
च
च [ind]
कुशलं
कुशल [n]
तदा
तदा [ind]
अभ्यवादयत
अभिवादय् [10. Ā.]
प्रीतः
प्री [9. Ā.]
पितरं
पितृ [m]
मातरं
मातृ [f]
तथा
तथा [ind]
ताभ्यां च संपरिष्वक्तः सान्त्वितश्च महाभुजः । उपोपविष्टस्तैः सर्वैर्वृष्णिभिः परिवारितः ॥
English Translation
The mighty-armed hero was embraced by both of them and comforted too. He then took his seat with all the Vrishnis sitting around him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ताभ्यां
तद् [pron]
च
च [ind]
सम्परिष्वक्तः
सम्परिष्वज् [1. Ā.]
सान्त्वितश्च
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
सान्त्वितश्च
च [ind]
महाभुजः
महत् [adj]
महाभुजः
भुज [m]
उपोपविष्टस्तैः
उपोपविश् [6. Ā.]
उपोपविष्टस्तैः
तद् [pron]
सर्वैर्
सर्व [pron]
वृष्णिभिः
वृष्णि [m]
परिवारितः
परिवारय् [10. Ā.]
स विश्रान्तो महातेजाः कृतपादावसेचनः । कथयामास तं कृष्णः पृष्टः पित्रा महाहवम् ॥
English Translation
Having washed his feet and removed his fatigue, Krishna of mighty energy, as he sat there, then described the chief events of the great battle in answer to the questions put to him by his father.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
विश्रान्तो
विश्रम् [1. Ā.]
महातेजाः
महत् [adj]
महातेजाः
तेजस् [n]
कृतपादावसेचनः
कृ [2. Ā.]
कृतपादावसेचनः
पाद [m]
कृतपादावसेचनः
अवसेचन [n]
कथयामास
कथय् [10. Ā.]
तं
तद् [pron]
कृष्णः
कृष्ण [m]
पृष्टः
प्रच्छ् [1. P.]
पित्रा
पितृ [m]
महाहवम्
महत् [adj]
महाहवम्
आहव [m]