Śāntiparva Adhyāya 27
शान्तिपर्व • अध्यायः 27
Śāntiparva Adhyāya 27 of the classical Mahābhārata with 33 verses.
Total: 33 Verses
•
Citations: MBh 12.27.1–33
•
250 Lexicon Terms
अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च । धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिमन्यौ
अभिमन्यु [m]
हते
हन् [6. P.]
बाले
बाल [m]
द्रौपद्यास्तनयेषु
द्रौपदी [f]
द्रौपद्यास्तनयेषु
तनय [m]
च
च [ind]
धृष्टद्युम्ने
धृष्टद्युम्न [m]
विराटे
विराट [m]
च
च [ind]
द्रुपदे
द्रुपद [m]
च
च [ind]
महीपतौ
महीपति [m]
वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे । तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वसुषेणे
वसुषेण [m]
च
च [ind]
धर्मज्ञे
धर्म [mn]
धर्मज्ञे
ज्ञ [adj]
धृष्टकेतौ
धृष्टकेतु [m]
च
च [ind]
पार्थिवे
पार्थिव [m]
तथान्येषु
तथा [ind]
तथान्येषु
अन्य [pron]
नरेन्द्रेषु
नरेन्द्र [m]
नानादेश्येषु
नानादेश्य [adj]
संयुगे
संयुग [n]
न विमुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनमातुरम् । राज्यकामुकमत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारकम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
विमुञ्चति
विमुच् [6. Ā.]
मां
मद् [pron]
शोको
शोक [m]
ज्ञातिघातिनम्
ज्ञाति [m]
ज्ञातिघातिनम्
घातिन् [adj]
आतुरम्
आतुर [adj]
राज्यकामुकम्
राज्य [n]
राज्यकामुकम्
कामुक [adj]
अत्युग्रं
अति [ind]
अत्युग्रं
उग्र [adj]
स्ववंशोच्छेदकारकम्
स्व [adj]
स्ववंशोच्छेदकारकम्
वंश [m]
स्ववंशोच्छेदकारकम्
उच्छेद [m]
स्ववंशोच्छेदकारकम्
कारक [adj]
यस्याङ्के क्रीडमानेन मया वै परिवर्तितम् । स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो विनिपातितः ॥
English Translation
He upon whose breast and limbs I used to play, alas, that Ganga's son has been killed by me in battle out of desire for sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्याङ्के
यद् [pron]
यस्याङ्के
अङ्क [mn]
क्रीडमानेन
क्रीड् [1. Ā.]
मया
मद् [pron]
वै
वै [ind]
परिवर्तितम्
परिवर्तय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
मया
मद् [pron]
राज्यलुब्धेन
राज्य [n]
राज्यलुब्धेन
लुभ् [4. Ā.]
गाङ्गेयो
गाङ्गेय [m]
विनिपातितः
विनिपातय् [10. P.]
यदा ह्येनं विघूर्णन्तमपश्यं पार्थसायकैः । कम्पमानं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम् ॥
English Translation
When I saw that foremost of men, viz., our grandfather, assailed by Shikhandin and trembling and reeling in consequence of Partha's arrows that resembled thunder-bolts in power, when I saw his tall form cut all over with blazing arrows and himself become weak like an aged lion, my heart was greatly pained.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
ह्येनं
हि [ind]
ह्येनं
एनद् [pron]
विघूर्णन्तम्
विघूर्ण् [1. Ā.]
अपश्यं
पश् [4. Ā.]
पार्थसायकैः
पार्थ [m]
पार्थसायकैः
सायक [m]
कम्पमानं
कम्प् [1. P.]
यथा
यथा [ind]
वज्रैः
वज्र [mn]
प्रेक्षमाणं
प्रेक्ष् [1. P.]
शिखण्डिनम्
शिखण्डिन् [adj]
जीर्णं सिंहमिव प्रांशुं नरसिंहं पितामहम् । कीर्यमाणं शरैस्तीक्ष्णैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जीर्णं
जीर्ण [adj]
सिंहम्
सिंह [m]
इव
इव [ind]
प्रांशुं
प्रांशु [adj]
नरसिंहं
नर [m]
नरसिंहं
सिंह [m]
पितामहम्
पितामह [m]
कीर्यमाणं
कृ [6. Ā.]
शरैस्तीक्ष्णैर्
शर [m]
शरैस्तीक्ष्णैर्
तीक्ष्ण [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
मे
मद् [pron]
व्यथितं
व्यथ् [1. P.]
मनः
मनस् [n]
प्राङ्मुखं सीदमानं च रथादपच्युतं शरैः । घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलोऽभवत् ॥
English Translation
When I saw that destroyer of hostile cars reel like a mountain summit and drop down on the terrace of his own car with his face turned towards the east, my senses were bewildered.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राङ्मुखं
प्राञ्च् [adj]
प्राङ्मुखं
मुख [n]
सीदमानं
सद् [6. P.]
च
च [ind]
रथाद्
रथ [m]
अपच्युतं
अपच्यु [1. Ā.]
शरैः
शर [m]
घूर्णमानं
घूर्ण् [1. Ā.]
यथा
यथा [ind]
शैलं
शैल [mn]
तदा
तदा [ind]
मे
मद् [pron]
कश्मलो
कश्मल [mn]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
यः स बाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम् । बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
बाणधनुष्पाणिर्
बाण [m]
बाणधनुष्पाणिर्
धनुष्पाणि [adj]
योधयामास
योधय् [10. Ā.]
भार्गवम्
भार्गव [m]
बहून्यहानि
बहु [adj]
बहून्यहानि
अह [mn]
कौरव्यः
कौरव्य [m]
कुरुक्षेत्रे
कुरुक्षेत्र [n]
महामृधे
महत् [adj]
महामृधे
मृध [mn]
समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः । कन्यार्थमाह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समेतं
समे [2. P.]
पार्थिवं
पार्थिव [m]
क्षत्रं
क्षत्र [m]
वाराणस्यां
वाराणसी [f]
नदीसुतः
नदी [f]
नदीसुतः
सुत [m]
कन्यार्थम्
कन्या [f]
कन्यार्थम्
अर्थ [mn]
आह्वयद्
आह्वा [4. Ā.]
वीरो
वीर [m]
रथेनैकेन
रथ [m]
रथेनैकेन
एक [pron]
संयुगे
संयुग [n]
येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः । दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
चोग्रायुधो
च [ind]
चोग्रायुधो
उग्रायुध [m]
राजा
राजन् [m]
चक्रवर्ती
चक्रवर्तिन् [m]
दुरासदः
दुरासद [adj]
दग्धः
दह् [2. P.]
शस्त्रप्रतापेन
शस्त्र [n]
शस्त्रप्रतापेन
प्रताप [m]
स
तद् [pron]
मया
मद् [pron]
युधि
युध् [f]
घातितः
घातय् [10. Ā.]
स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम् । न बाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः ॥
English Translation
Knowing full well that Shikhandin the prince of Panchala was his slayer, that hero still refrained from killing the prince with his arrow. Alas, such a magnanimous warrior was killed by Arjuna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वयं
स्वयम् [ind]
मृत्युं
मृत्यु [m]
रक्षमाणः
रक्ष् [4. P.]
पाञ्चाल्यं
पाञ्चाल्य [adj]
यः
यद् [pron]
शिखण्डिनम्
शिखण्डिन् [m]
न
न [ind]
बाणैः
बाण [m]
पातयामास
पातय् [10. Ā.]
सो
तद् [pron]
ऽर्जुनेन
अर्जुन [m]
निपातितः
निपातय् [10. Ā.]
यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम् । तदैवाविशदत्युग्रो ज्वरो मे मुनिसत्तम । येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः ॥
English Translation
O best of sages, when I saw the grandfather stretched on the Earth and bathed in blood, a violent fever afflicted my heart.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदैनं
यदा [ind]
यदैनं
एनद् [pron]
पतितं
पत् [1. Ā.]
भूमावपश्यं
भूमि [f]
भूमावपश्यं
पश् [4. Ā.]
रुधिरोक्षितम्
रुधिर [n]
रुधिरोक्षितम्
उक्ष् [6. Ā.]
तदैवाविशद्
तदा [ind]
तदैवाविशद्
एव [ind]
तदैवाविशद्
आविश् [6. Ā.]
अत्युग्रो
अति [ind]
अत्युग्रो
उग्र [adj]
ज्वरो
ज्वर [m]
मे
मद् [pron]
मुनिसत्तम
मुनि [m]
मुनिसत्तम
सत्तम [adj]
येन
यद् [pron]
संवर्धिता
संवर्धय् [10. P.]
बाला
बाल [m]
येन
यद् [pron]
स्म
स्म [ind]
परिरक्षिताः
परिरक्ष् [1. Ā.]
स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अजानता
अजानत् [adj]
मया
मद् [pron]
संख्ये
संख्य [n]
राज्यलुब्धेन
राज्य [n]
राज्यलुब्धेन
लुभ् [4. Ā.]
घातितः
घातय् [10. Ā.]
अल्पकालस्य
अल्प [adj]
अल्पकालस्य
काल [m]
राज्यस्य
राज्य [n]
कृते
कृते [ind]
मूढेन
मुह् [4. Ā.]
घातितः
घातय् [10. Ā.]
आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः । अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आचार्यश्च
आचार्य [m]
आचार्यश्च
च [ind]
महेष्वासः
महत् [adj]
महेष्वासः
इष्वास [m]
सर्वपार्थिवपूजितः
सर्व [pron]
सर्वपार्थिवपूजितः
पार्थिव [m]
सर्वपार्थिवपूजितः
पूजय् [10. Ā.]
अभिगम्य
अभिगम् [1. Ā.]
रणे
रण [m]
मिथ्या
मिथ्या [ind]
पापेनोक्तः
पाप [adj]
पापेनोक्तः
वच् [2. P.]
सुतं
सुत [m]
प्रति
प्रति [ind]
तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुरभाषत । सत्यवाक्यो हि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः । सत्यं मा मर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान् ॥
English Translation
The recollection of that act of mine is burning all my limbs. The preceptor said to me,-Tell me truly, O king, whether my son lives still,—Expecting truth from me, the Brahmana asked me only. By silently saying the word elephant, I behaved falsely towards him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
दहति
दह् [2. P.]
गात्राणि
गात्र [n]
यन्मां
यद् [pron]
यन्मां
मद् [pron]
गुरुर्
गुरु [m]
अभाषत
भाष् [1. P.]
सत्यवाक्यो
सत्य [adj]
सत्यवाक्यो
वाक्य [n]
हि
हि [ind]
राजंस्त्वं
राजन् [m]
राजंस्त्वं
त्वद् [pron]
यदि
यदि [ind]
जीवति
जीव् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
सुतः
सुत [m]
सत्यं
सत्य [n]
मा
मद् [pron]
मर्शयन्
मर्शय् [10. P.]
विप्रो
विप्र [m]
मयि
मद् [pron]
तत्
तद् [pron]
परिपृष्टवान्
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितं मया । सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना ॥
English Translation
Sinful that I am, highly covetous of kingdom, and a destroyer of my reverend elders, I behaved even thus towards my preceptor in battle, casting off the garb of truth-for I said to him that Ashvatthama had been slain when, in sooth, an elephant of the name had been slain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुञ्जरं
कुञ्जर [m]
चान्तरं
च [ind]
चान्तरं
अन्तर [adj]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
मिथ्योपचरितं
मिथ्या [ind]
मिथ्योपचरितं
उपचर् [1. Ā.]
मया
मद् [pron]
स
तद् [pron]
मया
मद् [pron]
राज्यलुब्धेन
राज्य [n]
राज्यलुब्धेन
लुभ् [4. Ā.]
पापेन
पाप [adj]
गुरुघातिना
गुरु [m]
गुरुघातिना
घातिन् [adj]
सत्यकञ्चुकमास्थाय मयोक्तो गुरुराहवे । अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते । कान्नु लोकान्गमिष्यामि कृत्वा तत्कर्म दारुणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्यकञ्चुकम्
सत्य [n]
सत्यकञ्चुकम्
कञ्चुक [mf]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
मयोक्तो
मद् [pron]
मयोक्तो
वच् [2. P.]
गुरुर्
गुरु [m]
आहवे
आहव [m]
अश्वत्थामा
अश्वत्थामन् [m]
हत
हन् [6. P.]
इति
इति [ind]
कुञ्जरे
कुञ्जर [m]
विनिपातिते
विनिपातय् [10. P.]
कान्नु
क [pron]
कान्नु
नु [ind]
लोकान्
लोक [m]
गमिष्यामि
गम् [6. Ā.]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
तत्
तद् [pron]
कर्म
कर्मन् [n]
दारुणम्
दारुण [adj]
अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम् । ज्येष्ठं भ्रातरमत्युग्रं को मत्तः पापकृत्तमः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अघातयं
घातय् [10. Ā.]
च
च [ind]
यत्
यत् [ind]
कर्णं
कर्ण [m]
समरेष्वपलायिनम्
समर [mn]
समरेष्वपलायिनम्
अपलायिन् [adj]
ज्येष्ठं
ज्येष्ठ [adj]
भ्रातरम्
भ्रातृ [m]
अत्युग्रं
अति [ind]
अत्युग्रं
उग्र [adj]
को
क [pron]
मत्तः
मद् [pron]
पापकृत्तमः
पाप [n]
पापकृत्तमः
कृत्तम [adj]
अभिमन्युं च यद्बालं जातं सिंहमिवाद्रिषु । प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम् ॥
English Translation
Through covetousness I caused young Abhimanyu that hero who resembled a lion born in the hills, to enter into the array that was protected by Drona himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिमन्युं
अभिमन्यु [m]
च
च [ind]
यद्
यत् [ind]
बालं
बाल [m]
जातं
जन् [4. P.]
सिंहम्
सिंह [m]
इवाद्रिषु
इव [ind]
इवाद्रिषु
अद्रि [m]
प्रावेशयम्
प्रवेशय् [10. Ā.]
अहं
मद् [pron]
लुब्धो
लुभ् [4. Ā.]
वाहिनीं
वाहिनी [f]
द्रोणपालिताम्
द्रोण [m]
द्रोणपालिताम्
पालय् [10. Ā.]
तदाप्रभृति बीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम् । कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भ्रूणहा यथा ॥
English Translation
I am guilty of infanticide. Sinful as I am, I have not, since then, been able to look at the face of Arjuna or the lotus-eyed Krishna.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तदाप्रभृति
तदा [ind]
तदाप्रभृति
प्रभृति [ind]
बीभत्सुं
बीभत्सु [m]
न
न [ind]
शक्नोमि
शक् [4. P.]
निरीक्षितुम्
निरीक्ष् [1. P.]
कृष्णं
कृष्ण [m]
च
च [ind]
पुण्डरीकाक्षं
पुण्डरीकाक्ष [m]
किल्बिषी
किल्बिषिन् [adj]
भ्रूणहा
भ्रूण [n]
भ्रूणहा
हन् [adj]
यथा
यथा [ind]
द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रविनाकृताम् । शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैरिव ॥
English Translation
I grieve also for Draupadi who is deprived of her five sons like the Earth shorn of her five mountains.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्रौपदीं
द्रौपदी [f]
चाप्यदुःखार्हां
च [ind]
चाप्यदुःखार्हां
अपि [ind]
चाप्यदुःखार्हां
अदुःख [adj]
चाप्यदुःखार्हां
अर्ह [adj]
पञ्चपुत्रविनाकृताम्
पञ्चन् [adj]
पञ्चपुत्रविनाकृताम्
पुत्र [m]
पञ्चपुत्रविनाकृताम्
विनाकृत [adj]
शोचामि
शुच् [6. P.]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
हीनां
हा [1. P.]
पञ्चभिः
पञ्चन् [adj]
पर्वतैर्
पर्वत [mn]
इव
इव [ind]
सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः । आसीन एवमेवेदं शोषयिष्ये कलेवरम् ॥
English Translation
I am a great sinner and a destroyer of the Earth. Not rising from this seat which I now occupy, I will emaciate my body (by starvation) and meet with death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहम्
मद् [pron]
आगस्करः
आगस्कर [adj]
पापः
पाप [adj]
पृथिवीनाशकारकः
पृथिवी [f]
पृथिवीनाशकारकः
नाश [m]
पृथिवीनाशकारकः
कारक [adj]
आसीन
आस् [4. P.]
एवम्
एवम् [ind]
एवेदं
एव [ind]
एवेदं
इदम् [pron]
शोषयिष्ये
शोषय् [10. Ā.]
कलेवरम्
कलेवर [mn]
प्रायोपविष्टं जानीध्वमद्य मां गुरुघातिनम् । जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत् ॥
English Translation
Know me who am the destroyer of my preceptor as one who has sat down here observing the Praya vow. A destroyer of my family, I must do so in order that I may not be born again in any of other orders of being.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रायोपविष्टं
प्राय [m]
प्रायोपविष्टं
उपविश् [6. P.]
जानीध्वम्
ज्ञा [4. Ā.]
अद्य
अद्य [ind]
मां
मद् [pron]
गुरुघातिनम्
गुरु [m]
गुरुघातिनम्
घातिन् [adj]
जातिष्वन्यास्वपि
जाति [f]
जातिष्वन्यास्वपि
अन्य [pron]
जातिष्वन्यास्वपि
अपि [ind]
यथा
यथा [ind]
न
न [ind]
भवेयं
भू [1. Ā.]
कुलान्तकृत्
कुल [n]
कुलान्तकृत्
अन्त [m]
कुलान्तकृत्
कृत् [adj]
न भोक्ष्ये न च पानीयमुपयोक्ष्ये कथंचन । शोषयिष्ये प्रियान्प्राणानिहस्थोऽहं तपोधन ॥
English Translation
I shall abstain from taking all food and drink, and without moving from here, O great ascetic, shall dry up my life-breaths which are sodear.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
भोक्ष्ये
भुज् [6. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
पानीयम्
पानीय [n]
उपयोक्ष्ये
उपयुज् [7. Ā.]
कथंचन
कथंचन [ind]
शोषयिष्ये
शोषय् [10. Ā.]
प्रियान्
प्रिय [adj]
प्राणान्
प्राण [m]
इहस्थो
इहस्थ [adj]
ऽहं
मद् [pron]
तपोधन
तपोधन [adj]
यथेष्टं गम्यतां काममनुजाने प्रसाद्य वः । सर्वे मामनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम् ॥
English Translation
I humbly pray you to grant me permission in this and go wherever you please. Let every one grant me permission. I shall renounce this body of mine."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथेष्टं
यथेष्ट [adj]
गम्यतां
गम् [6. Ā.]
कामम्
काम [m]
अनुजाने
अनुज्ञा [9. Ā.]
प्रसाद्य
प्रसादय् [10. Ā.]
वः
त्वद् [pron]
सर्वे
सर्व [pron]
माम्
मद् [pron]
अनुजानीत
अनुज्ञा [9. Ā.]
त्यक्ष्यामीदं
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्ष्यामीदं
इदम् [pron]
कलेवरम्
कलेवर [mn]
तमेवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम् । मैवमित्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः ॥
English Translation
Vaishampayana said Preventing Pritha's son, who beside himself with sorrow on account of his kinsmen, gave vent to such words, Vyasa, that best of ascetics, said, first telling him,-'This cannot be.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
एवंवादिनं
एवंवादिन् [adj]
पार्थं
पार्थ [m]
बन्धुशोकेन
बन्धु [m]
बन्धुशोकेन
शोक [m]
विह्वलम्
विह्वल [adj]
मैवम्
मा [ind]
मैवम्
एवम् [ind]
इत्यब्रवीद्
इति [ind]
इत्यब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
व्यासो
व्यास [m]
निगृह्य
निग्रह् [9. Ā.]
मुनिसत्तमः
मुनि [m]
मुनिसत्तमः
सत्तम [adj]
अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमर्हसि । पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो ॥
English Translation
Vyasa said 'You should not, O king, indulge in such painful grief. I shall again say what I have once said. All this is Destiny, O powerful one.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अतिवेलं
अतिवेल [adj]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
न
न [ind]
शोकं
शोक [m]
कर्तुम्
कृ [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
उक्तं
वच् [2. P.]
प्रवक्ष्यामि
प्रवच् [2. P.]
दिष्टम्
दिष्ट [n]
एतद्
एतद् [pron]
इति
इति [ind]
प्रभो
प्रभु [m]
संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम् । बुद्बुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च ॥
English Translation
Forsooth, all creatures that are born show at first a union (of various ingredients and forces). Dissolution, however, overtakes them at the end. Like bubbles in water they come and go away. All things collected together are sure to be dissipated, and all things that rise must fall down. Union terininates in dissolution and life terininates in death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संयोगा
संयोग [m]
विप्रयोगाश्च
विप्रयोग [m]
विप्रयोगाश्च
च [ind]
जातानां
जन् [4. P.]
प्राणिनां
प्राणिन् [m]
ध्रुवम्
ध्रुवम् [ind]
बुद्बुदा
बुद्बुद [mn]
इव
इव [ind]
तोयेषु
तोय [n]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
न
न [ind]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
च
च [ind]
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वे
सर्व [pron]
क्षयान्ता
क्षय [m]
क्षयान्ता
अन्त [m]
निचयाः
निचय [m]
पतनान्ताः
पतन [n]
पतनान्ताः
अन्त [m]
समुच्छ्रयाः
समुच्छ्रय [m]
संयोगा
संयोग [m]
विप्रयोगाश्च
विप्रयोग [m]
विप्रयोगाश्च
च [ind]
जातानां
जन् [4. P.]
प्राणिनां
प्राणिन् [m]
ध्रुवम्
ध्रुवम् [ind]
सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम् । भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः सिद्धिर्नादक्षे निवसन्त्युत ॥
English Translation
Idleness, though pleasant for the time being, ends in misery, and skilful labour, though painful in beginning, ends in happiness. Affluence, Prosperity, Modesty, Contentment, and Fame reside in labour and skill but not in idleness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुखं
सुख [n]
दुःखान्तम्
दुःख [n]
दुःखान्तम्
अन्त [m]
आलस्यं
आलस्य [n]
दाक्ष्यं
दाक्ष्य [n]
दुःखं
दुःख [n]
सुखोदयम्
सुख [n]
सुखोदयम्
उदय [m]
भूतिः
भूति [f]
श्रीर्
श्री [f]
ह्रीर्
ह्री [f]
धृतिः
धृति [f]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
नादक्षे
न [ind]
नादक्षे
अदक्ष [adj]
निवसन्त्युत
निवस् [1. Ā.]
निवसन्त्युत
उत [ind]
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः । न च प्रज्ञालमर्थेभ्यो न सुखेभ्योऽप्यलं धनम् ॥
English Translation
Friends cannot confer happiness nor foes inflict misery. Likewise wisdom does not give wealth nor does wealth bring happiness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नालं
न [ind]
नालं
अलम् [ind]
सुखाय
सुख [n]
सुहृदो
सुहृद् [m]
नालं
न [ind]
नालं
अलम् [ind]
दुःखाय
दुःख [n]
दुर्हृदः
दुर्हृद् [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
प्रज्ञालम्
प्रज्ञा [f]
प्रज्ञालम्
अलम् [ind]
अर्थेभ्यो
अर्थ [mn]
न
न [ind]
सुखेभ्यो
सुख [n]
ऽप्यलं
अपि [ind]
ऽप्यलं
अलम् [ind]
धनम्
धन [n]
यथा सृष्टोऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत्कुरु । अत एव हि सिद्धिस्ते नेशस्त्वमात्मना नृप ॥
English Translation
O son of Kunti, you have been created by your Maker to engage yourself in action. Success originates from work, You cannot, O king, avoid Work."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
सृष्टो
सृज् [2. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
धात्रा
धातृ [m]
कर्मसु
कर्मन् [n]
तत्
तद् [pron]
कुरु
कृ [2. Ā.]
अत
अतस् [ind]
एव
एव [ind]
हि
हि [ind]
सिद्धिस्ते
सिद्धि [f]
सिद्धिस्ते
त्वद् [pron]
नेशस्त्वम्
न [ind]
नेशस्त्वम्
ईश [m]
नेशस्त्वम्
त्वद् [pron]
आत्मना
आत्मन् [m]
नृप
नृप [m]