Śāntiparva Adhyāya 95
शान्तिपर्व • अध्यायः 95
Śāntiparva Adhyāya 95 of the classical Mahābhārata with 14 verses.
Total: 14 Verses
•
Citations: MBh 12.95.1–14
•
250 Lexicon Terms
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद्वसुधाधिपः । जघन्यमाहुर्विजयं यो युद्धेन नराधिप ॥
English Translation
Yudhishthira said The king should acquire victories without battles. Victories won by battles are not spoken of highly, O king, by the wise.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अयुद्धेनैव
अयुद्ध [n]
अयुद्धेनैव
एव [ind]
विजयं
विजय [m]
वर्धयेद्
वर्धय् [10. Ā.]
वसुधाधिपः
वसुधाधिप [m]
जघन्यम्
जघन्य [adj]
आहुर्
अह् [1. P.]
विजयं
विजय [m]
यो
यद् [pron]
युद्धेन
युद्ध [n]
नराधिप
नराधिप [m]
न चाप्यलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति । न हि दुर्बलमूलस्य राज्ञो लाभो विधीयते ॥
English Translation
When the sovereign's own power has not been consolidated, he should not try to make new acquisitions. It is not proper that a king whose power has not been confirmed should try to make such acquisitions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
चाप्यलब्धं
च [ind]
चाप्यलब्धं
अपि [ind]
चाप्यलब्धं
अलब्ध [adj]
लिप्सेत
लिप्स् [Desid. P.]
मूले
मूल [mn]
नातिदृढे
न [ind]
नातिदृढे
अति [ind]
नातिदृढे
दृढ [adj]
सति
अस् [2. P.]
न
न [ind]
हि
हि [ind]
दुर्बलमूलस्य
दुर्बल [adj]
दुर्बलमूलस्य
मूल [mn]
राज्ञो
राजन् [m]
लाभो
लाभ [m]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः । संतुष्टपुष्टसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥
English Translation
The power of that king whose territories are vast and contain immense wealth, whose subjects are loyal and contented, and who has a large number of officers, is said to be confirmed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
स्फीतो
स्फीत [adj]
जनपदः
जनपद [m]
सम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
प्रियराजकः
प्रिय [adj]
प्रियराजकः
राजक [m]
संतुष्टपुष्टसचिवो
संतुष् [4. P.]
संतुष्टपुष्टसचिवो
पुष् [2. P.]
संतुष्टपुष्टसचिवो
सचिव [m]
दृढमूलः
दृढ [adj]
दृढमूलः
मूल [mn]
स
तद् [pron]
पार्थिवः
पार्थिव [m]
यस्य योधाः सुसंतुष्टाः सान्त्विताः सूपधास्थिताः । अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति भूमिपः ॥
English Translation
That king whose soldiers are contented, gratified and competent to impose on foes, can, with even a small force, subjugate the whole Earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
योधाः
योध [m]
सुसंतुष्टाः
सु [ind]
सुसंतुष्टाः
संतुष् [4. P.]
सान्त्विताः
सान्त्वय् [Denom. Ā.]
सूपधास्थिताः
सु [ind]
सूपधास्थिताः
उपधा [mf]
सूपधास्थिताः
आस्था [1. Ā.]
अल्पेनापि
अल्प [adj]
अल्पेनापि
अपि [ind]
स
तद् [pron]
दण्डेन
दण्ड [mn]
महीं
मही [f]
जयति
जि [9. P.]
भूमिपः
भूमिप [m]
पौरजानपदा यस्य स्वनुरक्ताः सुपूजिताः । सधना धान्यवन्तश्च दृढमूलः स पार्थिवः ॥
English Translation
The power of that king, whose subjects whether living in the cities or the provinces, have mercy for all creatures, and posses wealth and gain, is said to be confirmed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पौरजानपदा
पौर [m]
पौरजानपदा
जानपद [m]
यस्य
यद् [pron]
स्वनुरक्ताः
सु [ind]
स्वनुरक्ताः
अनुरञ्ज् [4. Ā.]
सुपूजिताः
सु [ind]
सुपूजिताः
पूजय् [10. Ā.]
संतुष्टपुष्टसचिवो
संतुष् [4. P.]
संतुष्टपुष्टसचिवो
पुष् [2. P.]
संतुष्टपुष्टसचिवो
सचिव [m]
दृढमूलः
दृढ [adj]
दृढमूलः
मूल [mn]
स
तद् [pron]
पार्थिवः
पार्थिव [m]
प्रभावकालावधिकौ यदा मन्येत चात्मनः । तदा लिप्सेत मेधावी परभूमिं धनान्युत ॥
English Translation
When the king thinks that his power is greater than that of an enemy, he should then, helped by his intelligence, seek to acquire the latter's territories and wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रभावकालावधिकौ
प्रभाव [m]
प्रभावकालावधिकौ
काल [m]
प्रभावकालावधिकौ
अधिक [adj]
यदा
यदा [ind]
मन्येत
मन् [8. P.]
चात्मनः
च [ind]
चात्मनः
आत्मन् [m]
तदा
तदा [ind]
लिप्सेत
लिप्स् [Desid. P.]
मेधावी
मेधाविन् [adj]
परभूमिं
पर [pron]
परभूमिं
भूमि [f]
धनान्युत
धन [n]
धनान्युत
उत [ind]
भोगेष्वदयमानस्य भूतेषु च दयावतः । वर्धते त्वरमाणस्य विषयो रक्षितात्मनः ॥
English Translation
A king, whose resources are increasing, who is compassionate to all creatures, who never loses time by idleness, and who is careful in protecting his own self, succeeds in advancing himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भोगेष्वदयमानस्य
भोग [m]
भोगेष्वदयमानस्य
अदयमान [adj]
भूतेषु
भूत [mn]
च
च [ind]
दयावतः
दयावत् [adj]
वर्धते
वृध् [6. P.]
त्वरमाणस्य
त्वर् [1. P.]
विषयो
विषय [mn]
रक्षितात्मनः
रक्ष् [4. P.]
रक्षितात्मनः
आत्मन् [m]
तक्षत्यात्मानमेवैष वनं परशुना यथा । यः सम्यग्वर्तमानेषु स्वेषु मिथ्या प्रवर्तते ॥
English Translation
That king, who treats deceitfully his own people that have not been guilty of any fault, cuts his own self like a person cutting down a forest with an axe.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तक्षत्यात्मानम्
तक्ष् [1. P.]
तक्षत्यात्मानम्
आत्मन् [m]
एवैष
एव [ind]
एवैष
एतद् [pron]
वनं
वन [n]
परशुना
परशु [m]
यथा
यथा [ind]
यः
यद् [pron]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
वर्तमानेषु
वृत् [3. P.]
स्वेषु
स्व [adj]
मिथ्या
मिथ्या [ind]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
न वै द्विषन्तः क्षीयन्ते राज्ञो नित्यमपि घ्नतः । क्रोधं नियन्तुं यो वेद तस्य द्वेष्टा न विद्यते ॥
English Translation
If the king does not always attend to the task of killing his enemies, the latter do not diminish. That king, again, who knows to destroy his own anger, finds no enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
वै
वै [ind]
द्विषन्तः
द्विष् [1. P.]
क्षीयन्ते
क्षि [9. Ā.]
राज्ञो
राजन् [m]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
अपि
अपि [ind]
घ्नतः
हन् [6. P.]
क्रोधं
क्रोध [m]
नियन्तुं
नियम् [1. Ā.]
यो
यद् [pron]
वेद
विद् [6. Ā.]
तस्य
तद् [pron]
द्वेष्टा
द्वेष्टृ [adj]
न
न [ind]
विद्यते
विद् [2. Ā.]
यदार्यजनविद्विष्टं कर्म तन्नाचरेद्बुधः । यत्कल्याणमभिध्यायेत्तत्रात्मानं नियोजयेत् ॥
English Translation
If the king be wise, he would never do any act that is disapproved by good men. He would, however, always perform such acts as would do him and others good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
आर्यजनविद्विष्टं
आर्य [adj]
आर्यजनविद्विष्टं
जन [m]
आर्यजनविद्विष्टं
विद्विष् [6. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
तन्नाचरेद्
तद् [pron]
तन्नाचरेद्
न [ind]
तन्नाचरेद्
आचर् [1. Ā.]
बुधः
बुध [adj]
यत्
यद् [pron]
कल्याणम्
कल्याण [n]
अभिध्यायेत्
अभिध्यै [2. Ā.]
तत्रात्मानं
तत्र [ind]
तत्रात्मानं
आत्मन् [m]
नियोजयेत्
नियोजय् [10. Ā.]
नैनमन्येऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते । कृत्यशेषेण यो राजा सुखान्यनुबुभूषति ॥
English Translation
That king, who, having performed all his duties, becomes satisfied with the verdict of his own conscience, has never to incur the displeasure of others nor has he any occasion to indulge in regrets.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैनम्
न [ind]
नैनम्
एनद् [pron]
अन्ये
अन्य [pron]
ऽवजानन्ति
अवज्ञा [9. Ā.]
नात्मना
न [ind]
नात्मना
आत्मन् [m]
परितप्यते
परितप् [4. Ā.]
कृत्यशेषेण
कृत्य [n]
कृत्यशेषेण
शेष [mn]
यो
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
सुखान्यनुबुभूषति
सुख [n]
सुखान्यनुबुभूषति
अनुबुभूष् [Desid. P.]
इदंवृत्तं मनुष्येषु वर्तते यो महीपतिः । उभौ लोकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते ॥
English Translation
That king, who deals with men in such a way, succeeds in subjugating both the worlds and enjoy the fruits of victory.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इदं
इदम् [pron]
वृत्तं
वृत्त [n]
मनुष्येषु
मनुष्य [m]
वर्तते
वृत् [3. P.]
यो
यद् [pron]
महीपतिः
महीपति [m]
उभौ
उभ् [pron]
लोकौ
लोक [m]
विनिर्जित्य
विनिर्जि [1. P.]
विजये
विजय [m]
सम्प्रतिष्ठते
सम्प्रस्था [1. Ā.]
इत्युक्तो वामदेवेन सर्वं तत्कृतवान्नृपः । तथा कुर्वंस्त्वमप्येतौ लोकौ जेता न संशयः ॥
English Translation
Bhishma said Thus accosted by Vamadeva, king Vasumanas did as he was directed. Forsooth, following these counsels, you will succeed in conquering both the worlds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्युक्तो
इति [ind]
इत्युक्तो
वच् [2. P.]
वामदेवेन
वामदेव [m]
सर्वं
सर्व [pron]
तत्
तद् [pron]
कृतवान्नृपः
कृ [2. Ā.]
कृतवान्नृपः
नृप [m]
तथा
तथा [ind]
कुर्वंस्त्वम्
कृ [2. Ā.]
कुर्वंस्त्वम्
त्वद् [pron]
अप्येतौ
अपि [ind]
अप्येतौ
एतद् [pron]
लोकौ
लोक [m]
जेता
जि [9. P.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]