Śāntiparva Adhyāya 264
शान्तिपर्व • अध्यायः 264
Śāntiparva Adhyāya 264 of the classical Mahābhārata with 20 verses.
Total: 20 Verses
•
Citations: MBh 12.264.1–20
•
250 Lexicon Terms
बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह । धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः ॥
English Translation
Yudhishthira said Of all sorts of sacrifices, all of which, of course, are said to have but one object, tell me, O grandfather, what that sacrifice is which has been ordained for only the sake of virtue and not for the acquisition of either heaven or riches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहूनां
बहु [adj]
यज्ञतपसाम्
यज्ञ [m]
यज्ञतपसाम्
तपस् [n]
एकार्थानां
एक [pron]
एकार्थानां
अर्थ [mn]
पितामह
पितामह [m]
धर्मार्थं
धर्म [mn]
धर्मार्थं
अर्थ [mn]
न
न [ind]
सुखार्थार्थं
सुख [n]
सुखार्थार्थं
अर्थ [mn]
सुखार्थार्थं
अर्थ [mn]
कथं
कथम् [ind]
यज्ञः
यज्ञ [m]
समाहितः
समाधा [1. P.]
अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् । उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य ह ॥
English Translation
Bhishma said Regarding it I shall relate to you the history, formerly recited by Narada, of a Brahmana who for celebrating sacrifices, lived like a beggar.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
वर्तयिष्यामि
वर्तय् [10. Ā.]
यथावद्
यथावत् [ind]
इह
इह [ind]
दर्शनम्
दर्शन [n]
उञ्छवृत्तेः
उञ्छ [m]
उञ्छवृत्तेः
वृत्ति [f]
पुरावृत्तं
पुरावृत्त [n]
यज्ञार्थे
यज्ञ [m]
यज्ञार्थे
अर्थ [mn]
ब्राह्मणस्य
ब्राह्मण [m]
ह
ह [ind]
राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः । उञ्छवृत्तिरृषिः कश्चिद्यज्ञे यज्ञं समादधे ॥
English Translation
Narada said In one of the foremost of kingdins that was known for virtue, there lived a Brahmana. Devoted to penances and living like a wretched beggar, that Brahmana was earnestly engaged in worshipping Vishnu in sacrifices.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
राष्ट्रे
राष्ट्र [mn]
धर्मोत्तरे
धर्म [mn]
धर्मोत्तरे
उत्तर [adj]
श्रेष्ठे
श्रेष्ठ [adj]
विदर्भेष्वभवद्
विदर्भ [m]
विदर्भेष्वभवद्
भू [1. Ā.]
द्विजः
द्विज [m]
उञ्छवृत्तिर्
उञ्छ [m]
उञ्छवृत्तिर्
वृत्ति [f]
ऋषिः
ऋषि [m]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
यज्ञे
यज्ञ [m]
यज्ञं
यज्ञ [m]
समादधे
समाधा [1. P.]
श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपत्नी सुवर्चला । तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम् ॥
English Translation
He had Shyamaka for his food, as also Suryaparni and Suvarchala and other kinds of potherbs that were bitter and distasteful. for his penances, all these tasted sweet.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्यामाकम्
श्यामाक [m]
अशनं
असन [mn]
तत्र
तत्र [ind]
सूर्यपत्नी
सूर्य [m]
सूर्यपत्नी
पत्नी [f]
सुवर्चला
सुवर्चला [f]
तिक्तं
तिक्त [adj]
च
च [ind]
विरसं
विरस [adj]
शाकं
शाक [mn]
तपसा
तपस् [n]
स्वादुतां
स्वादु [adj]
स्वादुतां
ता [f]
गतम्
गम् [6. Ā.]
उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूतविहिंसया । अपि मूलफलैरिज्यो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप ॥
English Translation
Not injuring any creature, and leading the life of a forest recluse, he acquired ascetic success. With roots and fruits, O scorcher of foes, he used to worship Vishnu in sacrifices that were intended to bestow heaven upon him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
उपगम्य
उपगम् [6. P.]
वने
वन [n]
पृथ्वीं
पृथ्वी [f]
सर्वभूतविहिंसया
सर्व [pron]
सर्वभूतविहिंसया
भूत [mn]
सर्वभूतविहिंसया
विहिंसा [f]
अपि
अपि [ind]
मूलफलैर्
मूल [mn]
मूलफलैर्
फल [n]
इज्यो
यज् [2. P.]
यज्ञः
यज्ञ [m]
स्वर्ग्यः
स्वर्ग्य [adj]
परंतप
परंतप [adj]
तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करचारिणी । यज्ञपत्नीत्वमानीता सत्येनानुविधीयते । सा तु शापपरित्रस्ता न स्वभावानुवर्तिनी ॥
English Translation
The Brahmana, whose name was Satya, had a wife namely Pushkaradharini. She was pureminded, and had emaciated herself by practising many austere vows. She did not, however, approve of the conduct of her husband. Summoned, however, to sit by him as his wife (in a sacrifice), she feared to incur his curse and, therefore, comported herself with his conduct. The garments that covered her body consisted of the plumes of peacocks.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
भार्या
भार्या [f]
व्रतकृशा
व्रत [n]
व्रतकृशा
कृश [adj]
शुचिः
शुचि [adj]
पुष्करचारिणी
पुष्कर [n]
पुष्करचारिणी
चारिन् [adj]
यज्ञपत्नीत्वम्
यज्ञपत्नी [f]
यज्ञपत्नीत्वम्
त्व [n]
आनीता
आनी [1. Ā.]
सत्येनानुविधीयते
सत्य [n]
सत्येनानुविधीयते
अनुविधा [3. Ā.]
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
शापपरित्रस्ता
शाप [m]
शापपरित्रस्ता
परित्रस् [4. P.]
न
न [ind]
स्वभावानुवर्तिनी
स्वभाव [m]
स्वभावानुवर्तिनी
अनुवर्तिन् [adj]
मयूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च पर्णिनाम् । अकामायाः कृतं तत्र यज्ञे होत्रानुमार्गतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मयूरजीर्णपर्णानां
मयूर [m]
मयूरजीर्णपर्णानां
जृ [6. P.]
मयूरजीर्णपर्णानां
पर्ण [mn]
वस्त्रं
वस्त्र [mn]
तस्याश्च
तद् [pron]
तस्याश्च
च [ind]
पर्णिनाम्
पर्णिन् [m]
अकामायाः
अकाम [adj]
कृतं
कृ [2. Ā.]
तत्र
तत्र [ind]
यज्ञे
यज्ञ [m]
होत्रानुमार्गतः
होत्र [n]
होत्रानुमार्गतः
अनुमार्ग [m]
शुक्रस्य पुनराजातिरपध्यानादधर्मवित् । तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः । वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वया दुष्कृतकं कृतम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शुक्रस्य
शुक्र [m]
पुनर्
पुनर् [ind]
आजातिर्
आजाति [f]
अपध्यानाद्
अपध्यान [n]
अधर्मवित्
अधर्म [m]
अधर्मवित्
विद् [adj]
तस्मिन्
तद् [pron]
वने
वन [n]
समीपस्थो
समीप [n]
समीपस्थो
स्थ [adj]
मृगो
मृग [m]
ऽभूत्
भू [1. Ā.]
सहचारिकः
सहचारिक [adj]
वचोभिर्
वचस् [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
सत्यं
सत्य [n]
त्वया
त्वद् [pron]
दुष्कृतकं
दुष्कृतक [n]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः । मां भोः प्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
मन्त्राङ्गहीनो
मन्त्र [mn]
मन्त्राङ्गहीनो
अङ्ग [n]
मन्त्राङ्गहीनो
हा [1. P.]
ऽयं
इदम् [pron]
यज्ञो
यज्ञ [m]
भवति
भू [1. Ā.]
वैकृतः
वैकृत [adj]
मां
मद् [pron]
भोः
भोः [ind]
प्रक्षिप
प्रक्षिप् [6. Ā.]
होत्रे
होत्र [n]
त्वं
त्वद् [pron]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
स्वर्गम्
स्वर्ग [m]
अतन्द्रितः
अतन्द्रित [adj]
ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् । निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम् ॥
English Translation
Then the presiding goddess of the solar disc, viz., Savitri, came to that sacrifice in her incarnate form and insisted upon that Brahmana in doing what he was desired by that deer to do. The Brahmana said to that goddess, however, who thus insisted,-I shall not kill this deer who lives with me in this same neighbourhood!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तु
ततस् [ind]
ततस्तु
तु [ind]
यज्ञे
यज्ञ [m]
सावित्री
सावित्री [f]
साक्षात्
साक्षात् [ind]
तं
तद् [pron]
संन्यमन्त्रयत्
संनिमन्त्रय् [Denom. P.]
निमन्त्रयन्ती
निमन्त्रय् [Denom. Ā.]
प्रत्युक्ता
प्रतिवच् [3. Ā.]
न
न [ind]
हन्यां
हन् [6. P.]
सहवासिनम्
सहवासिन् [adj]
एवमुक्ता निवृत्ता सा प्रविष्टा यज्ञपावकम् । किं नु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम् ॥
English Translation
Thus addressed by the Brahmana, the goddess Savitri desisted and entered the sacrificial fire from desire of seeing the nether world, and wishing to avoid the sight of other short-comings in that sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
उक्ता
वच् [2. P.]
निवृत्ता
निवृत् [1. Ā.]
सा
तद् [pron]
प्रविष्टा
प्रविश् [4. P.]
यज्ञपावकम्
यज्ञ [m]
यज्ञपावकम्
पावक [m]
किं
क [pron]
नु
नु [ind]
दुश्चरितं
दुश्चरित [n]
यज्ञे
यज्ञ [m]
दिदृक्षुः
दिदृक्षु [adj]
सा
तद् [pron]
रसातलम्
रसातल [n]
सा तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणं पुनः । सत्येन संपरिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति ॥
English Translation
The deer then, with joined hands, again begged of Satya for that. Satya, however, embraced him in friendship and sent him away,-Go!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सा
तद् [pron]
तु
तु [ind]
बद्धाञ्जलिं
बद्धाञ्जलि [adj]
सत्यम्
सत्य [adj]
अयाचद्धरिणं
याच् [1. Ā.]
अयाचद्धरिणं
हरिण [m]
पुनः
पुनर् [ind]
सत्येन
सत्य [n]
सम्परिष्वज्य
सम्परिष्वज् [1. Ā.]
संदिष्टो
संदिश् [6. Ā.]
गम्यताम्
गम् [6. Ā.]
इति
इति [ind]
ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत । साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गतिम् ॥
English Translation
At this, the deer seemed to leave that place. But after he had gone eight steps he came back and said,-Verily, do you kill me! Truly do I say, killed by you I am sure to attain to a pious end!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
हरिणो
हरिण [m]
गत्वा
गम् [6. Ā.]
पदान्यष्टौ
पद [mn]
पदान्यष्टौ
अष्टन् [adj]
न्यवर्तत
निवृत् [1. Ā.]
साधु
साधु [adj]
हिंसय
हिंसय् [10. Ā.]
मां
मद् [pron]
सत्य
सत्य [adj]
हतो
हन् [6. P.]
यास्यामि
या [2. Ā.]
सद्गतिम्
सत् [adj]
सद्गतिम्
गति [f]
पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा । विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम् ॥
English Translation
I give you (spiritual) vision. Behold the celestial Apsaras and the handsome cars of the great Gandharvas!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दूराद्
दूरात् [ind]
अपश्यद्
पश् [4. Ā.]
विप्रः
विप्र [m]
स
तद् [pron]
दिव्ययुक्तेन
दिव्य [adj]
दिव्ययुक्तेन
युज् [6. Ā.]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
विमानानि
विमान [mn]
विचित्राणि
विचित्र [adj]
गन्धर्वाणां
गन्धर्व [m]
महात्मनाम्
महात्मन् [adj]
ततः सुरुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा । मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत् ॥
English Translation
Seeing (that spectacle) for a long time, with longing eyes, and seeing the deer and thinking that living in heaven can be acquired by only slaughter, he approved (of it).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
सुरुचिरं
सु [ind]
सुरुचिरं
रुचिर [adj]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
स्पृहालग्नेन
स्पृहा [f]
स्पृहालग्नेन
लग् [1. P.]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
मृगम्
मृग [m]
आलोक्य
आलोकय् [10. Ā.]
हिंसायां
हिंसा [f]
स्वर्गवासं
स्वर्ग [m]
स्वर्गवासं
वास [m]
समर्थयत्
समर्थय् [Denom. Ā.]
स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने । तस्य निष्कृतिमाधत्त न ह्यसौ यज्ञसंविधिः ॥
English Translation
It was Dharına himself who had become a deer that lived in that forest for many years. Dharma provided for his salvation and advised him, saying,-This (destruction of living creatures) is not according to the ordinances about Sacrifice..
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
धर्मो
धर्म [mn]
मृगो
मृग [m]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
बहुवर्षोषितो
बहु [adj]
बहुवर्षोषितो
वर्ष [mn]
बहुवर्षोषितो
वस् [2. P.]
वने
वन [n]
तस्य
तद् [pron]
निष्कृतिम्
निष्कृति [f]
आधत्त
आधा [3. Ā.]
न
न [ind]
ह्यसौ
हि [ind]
ह्यसौ
अदस् [pron]
यज्ञसंविधिः
यज्ञ [m]
यज्ञसंविधिः
संविधि [m]
तस्य तेन तु भावेन मृगहिंसात्मनस्तदा । तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया ॥
English Translation
The penances, which had been of very great measure, of that Brahmana whose mind had cherished the desire of killing the deer, diminished greatly on account of that thought itself. The injuring of living creatures, therefore, is no part of sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तेन
तद् [pron]
तु
तु [ind]
भावेन
भाव [m]
मृगहिंसात्मनस्तदा
मृग [m]
मृगहिंसात्मनस्तदा
हिंसा [f]
मृगहिंसात्मनस्तदा
आत्मन् [m]
मृगहिंसात्मनस्तदा
तदा [ind]
तपो
तपस् [n]
महत्
महत् [adj]
समुच्छिन्नं
समुच्छिद् [7. P.]
तस्माद्धिंसा
तस्मात् [ind]
तस्माद्धिंसा
हिंसा [f]
न
न [ind]
यज्ञिया
यज्ञिय [adj]
ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् । समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम् ॥
English Translation
Then the illustrious Dharma, himself assisted that Brahmana, by acting as the priest, to perforin a sacrifice. The Brahmana, after this, on account of his penances, attained to the same state of mind with his wife.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
भगवान्
भगवत् [adj]
धर्मो
धर्म [mn]
यज्ञं
यज्ञ [m]
याजयत
याजय् [10. Ā.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
समाधानं
समाधान [n]
च
च [ind]
भार्याया
भार्या [f]
लेभे
लभ् [1. P.]
स
तद् [pron]
तपसा
तपस् [n]
परम्
पर [pron]
अहिंसा सकलो धर्मो हिंसा यज्ञेऽसमाहिता । सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि यो धर्मः सत्यवादिनाम् ॥
English Translation
Abstention from injury is the religion which is perfect about its rewards. The religion of cruelty is only so far beneficial that it leads to heaven. I have described to you the religion of Truth which, indeed, is the religion of those who utter Brahma.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहिंसा
अहिंसा [f]
सकलो
सकल [adj]
धर्मो
धर्म [mn]
हिंसा
हिंसा [f]
यज्ञे
यज्ञ [m]
ऽसमाहिता
असमाहित [adj]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
सम्प्रवक्ष्यामि
सम्प्रवच् [3. Ā.]
यन्मां
यद् [pron]
यन्मां
मद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
परिपृच्छसि
परिप्रच्छ् [6. Ā.]