Śāntiparva Adhyāya 206
शान्तिपर्व • अध्यायः 206
Śāntiparva Adhyāya 206 of the classical Mahābhārata with 22 verses.
Total: 22 Verses
•
Citations: MBh 12.206.1–22
•
250 Lexicon Terms
रजसा साध्यते मोहस्तमसा च नरर्षभ । क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच्छुचिः ॥
English Translation
Bhishma said Delusion or loss of judgement arises from the quality of Darkness. Anger, cupidity, fear and pride originate from the quality of Ignorance, O foremost of Bharata's race. When all these are destroyed, one becomes pure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजसा
रजस् [n]
साध्यते
साधय् [10. Ā.]
मोहस्तमसा
मोह [m]
मोहस्तमसा
तमस् [n]
च
च [ind]
नरर्षभ
नर [m]
नरर्षभ
ऋषभ [m]
क्रोधलोभौ
क्रोध [m]
क्रोधलोभौ
लोभ [m]
भयं
भय [n]
दर्प
दर्प [m]
एतेषां
एतद् [pron]
साधनाच्छुचिः
साधन [n]
साधनाच्छुचिः
शुचि [adj]
परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् । विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देवसत्तमम् ॥
English Translation
By obtaining purity, a person acquires the knowledge of the Supreme Soul which is effulgent, incapable of deterioration, without change, pervading all things, having the unmanifest for his refuge, and the foremost of all the gods.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परमं
परम [adj]
परमात्मानं
परमात्मन् [m]
देवम्
देव [m]
अक्षयम्
अक्षय [adj]
अव्ययम्
अव्यय [adj]
विष्णुम्
विष्णु [m]
अव्यक्तसंस्थानं
अव्यक्त [n]
अव्यक्तसंस्थानं
संस्थान [n]
विशन्ते
विश् [4. P.]
देवसत्तमम्
देव [m]
देवसत्तमम्
सत्तम [adj]
तस्य मायाविदग्धाङ्गा ज्ञानभ्रष्टा निराशिषः । मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै ॥
English Translation
By His illusory power men fall away from knowledge and become senseless, and their knowledge being darkened, yield to anger.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
मायाविदग्धाङ्गा
माया [f]
मायाविदग्धाङ्गा
विदग्ध [adj]
मायाविदग्धाङ्गा
अङ्ग [n]
ज्ञानभ्रष्टा
ज्ञान [n]
ज्ञानभ्रष्टा
भ्रंश् [1. P.]
मानवा
मानव [m]
ज्ञानसंमोहात्
ज्ञान [n]
ज्ञानसंमोहात्
सम्मोह [m]
ततः
ततस् [ind]
कामं
काम [m]
प्रयान्ति
प्रया [2. Ā.]
वै
वै [ind]
कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः । मानदर्पादहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः ॥
English Translation
From anger, they become subject to desire. From desire originate cupidity, delusion, vanity, pride and selfishness. From such selfishness proceed various sorts of acts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामक्रोधौ
काम [m]
कामक्रोधौ
क्रोध [m]
प्रमादश्च
प्रमाद [m]
प्रमादश्च
च [ind]
लोभमोहौ
लोभ [m]
लोभमोहौ
मोह [m]
भयं
भय [n]
क्लमः
क्लम [m]
मानदर्पाद्
मान [m]
मानदर्पाद्
दर्प [m]
अहंकारम्
अहंकार [m]
अहंकारात्
अहंकार [m]
ततः
ततस् [ind]
क्रियाः
क्रिया [f]
क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् । सुखदुःखसमारम्भाज्जन्माजन्मकृतक्षणाः ॥
English Translation
From acts originate various ties of affection and from those ties of affection springs sorrow or misery and from acts imbued with joy and sorrow proceeds the liability to birth and death.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रियाभिः
क्रिया [f]
स्नेहसंबन्धः
स्नेह [mn]
स्नेहसंबन्धः
सम्बन्ध [m]
स्नेहाच्छोकम्
स्नेह [mn]
स्नेहाच्छोकम्
शोक [m]
अनन्तरम्
अनन्तरम् [ind]
सुखदुःखसमारम्भाज्
सुख [n]
सुखदुःखसमारम्भाज्
दुःख [n]
सुखदुःखसमारम्भाज्
समारम्भ [m]
जन्माजन्मकृतक्षणाः
जन्मन् [n]
जन्माजन्मकृतक्षणाः
अजन्मन् [n]
जन्माजन्मकृतक्षणाः
कृतक्षण [adj]
जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् । पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम् ॥
English Translation
On account of the obligation of birth, one is compelled to live within the womb,—for the union of vital seed and blood. Living there is defiled with excreta urine and phlegm, and always fouled with blood that is created there.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जन्मतो
जन्मन् [n]
गर्भवासं
गर्भ [m]
गर्भवासं
वास [m]
तु
तु [ind]
शुक्रशोणितसंभवम्
शुक्र [n]
शुक्रशोणितसंभवम्
शोणित [n]
शुक्रशोणितसंभवम्
सम्भव [m]
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
पुरीष [n]
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
मूत्र [n]
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
विक्लेद [m]
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
शोणित [n]
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
प्रभव [m]
पुरीषमूत्रविक्लेदशोणितप्रभवाविलम्
आविल [adj]
तृष्णाभिभूतस्तैर्बद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् । संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुध्येत योषितः ॥
English Translation
Overwhelmed by thirst, the Intelligence Soul becomes fettered by anger and the rest that have been described above. It seeks, however, to escape those evils. In this respect, women must be considered as instruments which set the stream of Creation a going.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तृष्णाभिभूतस्तैर्
तृष्णा [f]
तृष्णाभिभूतस्तैर्
अभिभू [1. P.]
तृष्णाभिभूतस्तैर्
तद् [pron]
बद्धस्तान्
बन्ध् [4. P.]
बद्धस्तान्
तद् [pron]
एवाभिपरिप्लवन्
एव [ind]
एवाभिपरिप्लवन्
अभिपरिप्लु [1. Ā.]
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र
संसार [mn]
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र
तन्त्र [n]
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र
वाहिन् [adj]
संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र
तत्र [ind]
बुध्येत
बुध् [1. Ā.]
योषितः
योषित् [f]
प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः । तस्मादेता विशेषेण नरोऽतीयुर्विपश्चितः ॥
English Translation
By their nature, women are Kshetra, and men are Kshetrajna in respect of qualities. Therefore, wise persons should not pursue women especially.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रकृत्या
प्रकृति [f]
क्षेत्रभूतास्ता
क्षेत्र [mn]
क्षेत्रभूतास्ता
भू [1. Ā.]
क्षेत्रभूतास्ता
तद् [pron]
नराः
नर [m]
क्षेत्रज्ञलक्षणाः
क्षेत्रज्ञ [m]
क्षेत्रज्ञलक्षणाः
लक्षण [n]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
एता
एतद् [pron]
विशेषेण
विशेषेण [ind]
नरो
नृ [m]
ऽतीयुर्
अती [1. P.]
विपश्चितः
विपश्चित् [adj]
कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् । रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी ॥
English Translation
Indeed, women are like dreadful Mantra powers. They stupefy persons shorn of wisdom. They are sunk in the quality of Darkness. They are the eternal embodiment of the senses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रिया
श्री [f]
ह्यभीक्ष्णं
हि [ind]
ह्यभीक्ष्णं
अभीक्ष्णम् [ind]
संवासो
संवास [m]
मोहयत्यविचक्षणम्
मोहय् [10. Ā.]
मोहयत्यविचक्षणम्
अविचक्षण [adj]
रजस्यन्तर्हिता
रजस् [n]
रजस्यन्तर्हिता
अन्तर्धा [3. Ā.]
मूर्तिर्
मूर्ति [f]
इन्द्रियाणां
इन्द्रिय [n]
सनातनी
सनातन [adj]
तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः । स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत् । स्वसंज्ञानस्वजांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मात्
तद् [pron]
तर्षात्मकाद्
तर्ष [m]
तर्षात्मकाद्
आत्मक [adj]
रागाद्
राग [m]
बीजाज्जायन्ति
बीज [mn]
बीजाज्जायन्ति
जन् [4. P.]
जन्तवः
जन्तु [m]
स्वदेहजान्
स्व [adj]
स्वदेहजान्
देह [mn]
स्वदेहजान्
ज [adj]
अस्वसंज्ञान्
अस्व [adj]
अस्वसंज्ञान्
संज्ञा [f]
यद्वद्
यद्वत् [ind]
अङ्गात्
अङ्ग [n]
कृमींस्त्यजेत्
कृमि [m]
कृमींस्त्यजेत्
त्यज् [1. Ā.]
स्वसंज्ञान्
स्व [adj]
स्वसंज्ञान्
संज्ञा [f]
अस्वजांस्तद्वत्
अस्व [adj]
अस्वजांस्तद्वत्
ज [adj]
अस्वजांस्तद्वत्
तद्वत् [ind]
सुतसंज्ञान्
सुत [m]
सुतसंज्ञान्
संज्ञा [f]
कृमींस्त्यजेत्
कृमि [m]
कृमींस्त्यजेत्
त्यज् [1. Ā.]
शुक्रतो रसतश्चैव स्नेहाज्जायन्ति जन्तवः । स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान् ॥
English Translation
From the seminal fluid and sweat creatures spring from the body, influenced by pristino acts or in the course of nature. Therefore, a wise man should feel no regard for them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शुक्रतो
शुक्र [n]
रसतश्चैव
रस [mn]
रसतश्चैव
च [ind]
रसतश्चैव
एव [ind]
स्नेहाज्जायन्ति
स्नेह [mn]
स्नेहाज्जायन्ति
जन् [4. P.]
जन्तवः
जन्तु [m]
सर्वभूतात्मभूतस्थं
सर्व [pron]
सर्वभूतात्मभूतस्थं
भूत [mn]
सर्वभूतात्मभूतस्थं
आत्मन् [m]
सर्वभूतात्मभूतस्थं
भूत [mn]
सर्वभूतात्मभूतस्थं
स्थ [adj]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
बुध्येत
बुध् [1. Ā.]
बुद्धिमान्
बुद्धिमत् [adj]
रजस्तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम् । ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रजस्तमसि
रजस् [n]
रजस्तमसि
तमस् [n]
पर्यस्तं
पर्यस् [4. Ā.]
सत्त्वं
सत्त्व [n]
तमसि
तमस् [n]
संस्थितम्
संस्था [1. Ā.]
ज्ञानाधिष्ठानम्
ज्ञान [n]
ज्ञानाधिष्ठानम्
अधिष्ठान [n]
अज्ञानं
अज्ञान [n]
बुद्ध्यहंकारलक्षणम्
बुद्धि [f]
बुद्ध्यहंकारलक्षणम्
अहंकार [m]
बुद्ध्यहंकारलक्षणम्
लक्षण [n]
तद्बीजं देहिनामाहुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् । कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम् ॥
English Translation
The quality of Darkness rests on that of Ignorance. The quality of Goodness, again, rests on that of Darkness. Darkness which is unmanifest overspreads itself on Knowledge, and creates the phenomena of Intelligence and Consciousness has been described as the seed of individual Souls. That, again, which is the seed of such knowledge is called the Jiya (or Individual Soul). On account of acts and the virtue of time, the Soul goes through birth and repeated rounds of re-birth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्
तद् [pron]
बीजं
बीज [mn]
देहिनाम्
देहिन् [m]
आहुस्तद्
अह् [1. P.]
आहुस्तद्
तद् [pron]
बीजं
बीज [mn]
जीवसंज्ञितम्
जीव [mn]
जीवसंज्ञितम्
संज्ञित [adj]
कर्मणा
कर्मन् [n]
कालयुक्तेन
काल [m]
कालयुक्तेन
युज् [6. Ā.]
संसारपरिवर्तकम्
संसार [mn]
संसारपरिवर्तकम्
परिवर्तक [adj]
रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव । कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपपद्यते ॥
English Translation
As in a dream the Soul plays as if invested with a body which, of course, is due to the action of the mind, similarly, it gets in the mother's womb a body in consequence of qualities and propensities created by pristine deeds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रमत्ययं
रम् [4. Ā.]
रमत्ययं
इदम् [pron]
यथा
यथा [ind]
स्वप्ने
स्वप्न [mn]
मनसा
मनस् [n]
देहवान्
देहवत् [adj]
इव
इव [ind]
कर्मगर्भैर्
कर्मन् [n]
कर्मगर्भैर्
गर्भ [m]
गुणैर्
गुण [mn]
देही
देहिन् [m]
गर्भे
गर्भ [m]
तद्
तद् [pron]
उपपद्यते
उपपद् [4. P.]
कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् । जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा ॥
English Translation
Whatever senses, while it is there, are awakened by pristine deeds as the operating cause, become created in Consciousness in consequence of the mind co-existing with attachments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्मणा
कर्मन् [n]
बीजभूतेन
बीज [mn]
बीजभूतेन
भू [1. Ā.]
चोद्यते
चोदय् [10. Ā.]
यद्
यद् [pron]
यद्
यद् [pron]
इन्द्रियम्
इन्द्रिय [n]
जायते
जन् [4. P.]
तद्
तद् [pron]
अहंकाराद्
अहंकार [m]
रागयुक्तेन
राग [m]
रागयुक्तेन
युज् [6. Ā.]
चेतसा
चेतस् [n]
शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः । रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धचिकीर्षया ॥
English Translation
On account of the past thoughts of sound that are awakened in it, the Soul, subjected to such influences, gets the organ of hearing. Similarly, from attachment to forms, its eye is produced, and from its desire after smell its organ of smelling.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दरागाच्छ्रोत्रम्
शब्द [m]
शब्दरागाच्छ्रोत्रम्
राग [m]
शब्दरागाच्छ्रोत्रम्
श्रोत्र [n]
अस्य
इदम् [pron]
जायते
जन् [4. P.]
भावितात्मनः
भावितात्मन् [adj]
रूपरागात्
रूप [n]
रूपरागात्
राग [m]
तथा
तथा [ind]
चक्षुर्
चक्षुस् [n]
घ्राणं
घ्राण [mn]
गन्धचिकीर्षया
गन्ध [mn]
गन्धचिकीर्षया
चिकीर्षा [f]
स्पर्शनेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः । व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापना ॥
English Translation
From thoughts of touch it acquires the skin. Likewise, the five vital airs are acquired by it, viz., Prana, Apana, Vyana, Udana, and Samana, which make the body agoing.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्पर्शनेभ्यस्तथा
स्पर्शन [n]
स्पर्शनेभ्यस्तथा
तथा [ind]
वायुः
वायु [m]
प्राणापानव्यपाश्रयः
प्राण [m]
प्राणापानव्यपाश्रयः
अपान [mn]
प्राणापानव्यपाश्रयः
व्यपाश्रय [m]
व्यानोदानौ
व्यान [m]
व्यानोदानौ
उदान [m]
समानश्च
समान [m]
समानश्च
च [ind]
पञ्चधा
पञ्चधा [ind]
देहयापना
देह [mn]
देहयापना
यापन [fn]
संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः । दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः ॥
English Translation
Encased in body with all limbs fully developed on account of pristine deeds, the Soul takes birth, with both physical and mental sorrow, in the beginning, iniddle, and end.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संजातैर्
संजन् [4. Ā.]
जायते
जन् [4. P.]
गात्रैः
गात्र [n]
कर्मजैर्
कर्मन् [n]
कर्मजैर्
ज [adj]
ब्रह्मणा
ब्रह्मन् [n]
वृतः
वृ [1. Ā.]
दुःखाद्यन्तैर्
दुःख [n]
दुःखाद्यन्तैर्
आदि [m]
दुःखाद्यन्तैर्
अन्त [m]
दुःखमध्यैर्
दुःख [n]
दुःखमध्यैर्
मध्य [n]
नरः
नर [m]
शारीरमानसैः
शारीर [adj]
शारीरमानसैः
मानस [adj]
दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते । त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते ॥
English Translation
It should be known that sorrow originates from the very formation of body in the womb). It increases with the idea of self. From renuciation of these, sorrow is destroyed. He who knows sorrow's end attains to Liberation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दुःखं
दुःख [n]
विद्याद्
विद् [6. Ā.]
उपादानाद्
उपादान [n]
अभिमानाच्च
अभिमान [m]
अभिमानाच्च
च [ind]
वर्धते
वृध् [6. P.]
त्यागात्
त्याग [m]
तेभ्यो
तद् [pron]
निरोधः
निरोध [m]
स्यान्निरोधज्ञो
अस् [2. P.]
स्यान्निरोधज्ञो
निरोध [m]
स्यान्निरोधज्ञो
ज्ञ [adj]
विमुच्यते
विमुच् [6. Ā.]
इन्द्रियाणां रजस्येव प्रभवप्रलयावुभौ । परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा ॥
English Translation
Both the origin and the destruction of the senses depend on the quality of Darkness. A wise man should act with proper scrutiny with the help of the eye of the scriptures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रियाणां
इन्द्रिय [n]
रजस्येव
रजस् [n]
रजस्येव
एव [ind]
प्रभवप्रलयावुभौ
प्रभव [m]
प्रभवप्रलयावुभौ
प्रलय [m]
प्रभवप्रलयावुभौ
उभ् [pron]
परीक्ष्य
परीक्ष् [1. P.]
संचरेद्
संचर् [1. Ā.]
विद्वान्
विद्वस् [adj]
यथावच्छास्त्रचक्षुषा
यथावत् [ind]
यथावच्छास्त्रचक्षुषा
शास्त्र [n]
यथावच्छास्त्रचक्षुषा
चक्षुस् [n]
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् । ज्ञातैश्च कारणैर्देही न देहं पुनरर्हति ॥
English Translation
The senses of knowledge, if they succeed in acquiring all their objects, can never stupefy the man who is without thirst. The embodied Soul, by making its senses weak, is saved from the obligation of re-birth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्
ज्ञान [n]
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्
इन्द्रिय [n]
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्
इन्द्रिय [n]
ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्
अर्थ [mn]
नोपसर्पन्त्यतर्षुलम्
न [ind]
नोपसर्पन्त्यतर्षुलम्
उपसृप् [1. Ā.]
नोपसर्पन्त्यतर्षुलम्
अतर्षुल [adj]
ज्ञातैश्च
ज्ञा [4. Ā.]
ज्ञातैश्च
च [ind]
कारणैर्
कारण [n]
देही
देहिन् [m]
न
न [ind]
देहं
देह [mn]
पुनर्
पुनर् [ind]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]