Śāntiparva Adhyāya 116
शान्तिपर्व • अध्यायः 116
Śāntiparva Adhyāya 116 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 12.116.1–23
•
250 Lexicon Terms
पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम् । स च्छेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः ॥
English Translation
Yudhishthira said O grandfather, O you of great wisdom, I have one great doubt which perplexes me! You should, O king, remove it! You are a promoter of our family.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पितामह
पितामह [m]
महाप्राज्ञ
महत् [adj]
महाप्राज्ञ
प्राज्ञ [adj]
संशयो
संशय [m]
मे
मद् [pron]
महान्
महत् [adj]
अयम्
इदम् [pron]
स
तद् [pron]
छेत्तव्यस्त्वया
छिद् [1. P.]
छेत्तव्यस्त्वया
त्वद् [pron]
राजन्
राजन् [m]
भवान्
भवत् [adj]
कुलकरो
कुल [n]
कुलकरो
कर [adj]
हि
हि [ind]
नः
मद् [pron]
पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम् । कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते ॥
English Translation
You have described to us the slanderous speeches uttered by wicked men of bad conduct. I desire, however, to question you further.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरुषाणाम्
पुरुष [m]
अयं
इदम् [pron]
तात
तात [m]
दुर्वृत्तानां
दुर्वृत्त [adj]
दुरात्मनाम्
दुरात्मन् [adj]
कथितो
कथय् [10. Ā.]
वाक्यसंचारस्ततो
वाक्य [n]
वाक्यसंचारस्ततो
संचार [m]
वाक्यसंचारस्ततो
ततस् [ind]
विज्ञापयामि
विज्ञापय् [10. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम् । आयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च यत् ॥
English Translation
That which is beneficial to a kingdom, that which yields happiness to the family of kings, that which yields good and advancement in the future and the present, that which is good regarding food, drink and the body, are topics upon which I wish you to dwell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्धितं
यद् [pron]
यद्धितं
हित [adj]
राज्यतन्त्रस्य
राज्य [n]
राज्यतन्त्रस्य
तन्त्र [n]
कुलस्य
कुल [n]
च
च [ind]
सुखोदयम्
सुख [n]
सुखोदयम्
उदय [m]
आयत्यां
आयति [f]
च
च [ind]
तदात्वे
तदात्व [n]
च
च [ind]
क्षेमवृद्धिकरं
क्षेम [mn]
क्षेमवृद्धिकरं
वृद्धि [f]
क्षेमवृद्धिकरं
कर [adj]
च
च [ind]
यत्
यद् [pron]
पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत् । अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे ॥
English Translation
That which is beneficial to a kingdom, that which yields happiness to the family of kings, that which yields good and advancement in the future and the present, that which is good regarding food, drink and the body, are topics upon which I wish you to dwell.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुत्रपौत्राभिरामं
पुत्र [m]
पुत्रपौत्राभिरामं
पौत्र [m]
पुत्रपौत्राभिरामं
अभिराम [adj]
च
च [ind]
राष्ट्रवृद्धिकरं
राष्ट्र [mn]
राष्ट्रवृद्धिकरं
वृद्धि [f]
राष्ट्रवृद्धिकरं
कर [adj]
च
च [ind]
यत्
यद् [pron]
अन्नपाने
अन्न [n]
अन्नपाने
पान [n]
शरीरे
शरीर [n]
च
च [ind]
हितं
हित [adj]
यत्
यद् [pron]
तद्
तद् [pron]
ब्रवीहि
ब्रू [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृतः । असुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः ॥
English Translation
How should a king, who has been put on the throne occupy it, surrounded by friends, ministers and servants, please his subjects?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अभिषिक्तो
अभिषिच् [4. P.]
हि
हि [ind]
यो
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
राज्यस्थो
राज्य [n]
राज्यस्थो
स्थ [adj]
मित्रसंवृतः
मित्र [mn]
मित्रसंवृतः
संवृ [9. P.]
असुहृत्
असुहृद् [m]
समुपेतो
समुपे [2. P.]
वा
वा [ind]
स
तद् [pron]
कथं
कथम् [ind]
रञ्जयेत्
रञ्जय् [10. Ā.]
प्रजाः
प्रजा [f]
यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः । इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः ॥
English Translation
That king, who, taken away by his natural propensities and proclivities, become devoted to evil companions, and flatters wicked men for his being under the influence of his senses, find all servants of good birth and blood displeased with him. Such a king never gets those objects the accomplishment of which depends upon one's having a number of good servants about him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
ह्यसत्प्रग्रहरतिः
हि [ind]
ह्यसत्प्रग्रहरतिः
असत् [adj]
ह्यसत्प्रग्रहरतिः
प्रग्रह [m]
ह्यसत्प्रग्रहरतिः
रति [f]
स्नेहरागबलात्कृतः
स्नेह [mn]
स्नेहरागबलात्कृतः
राग [m]
स्नेहरागबलात्कृतः
बलात्कृत [adj]
इन्द्रियाणाम्
इन्द्रिय [n]
अनीशत्वाद्
अनीश [adj]
अनीशत्वाद्
त्व [n]
असज्जनबुभूषकः
असत् [adj]
असज्जनबुभूषकः
जन [m]
असज्जनबुभूषकः
बुभूषक [adj]
तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः । न च भृत्यफलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते ॥
English Translation
That king, who, taken away by his natural propensities and proclivities, become devoted to evil companions, and flatters wicked men for his being under the influence of his senses, find all servants of good birth and blood displeased with him. Such a king never gets those objects the accomplishment of which depends upon one's having a number of good servants about him.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
भृत्या
भृत्य [m]
विगुणतां
विगुण [adj]
विगुणतां
ता [f]
यान्ति
या [2. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
कुलोद्गताः
कुल [n]
कुलोद्गताः
उद्गम् [6. P.]
न
न [ind]
च
च [ind]
भृत्यफलैर्
भृत्य [m]
भृत्यफलैर्
फल [n]
अर्थैः
अर्थ [mn]
स
तद् [pron]
राजा
राजन् [m]
सम्प्रयुज्यते
सम्प्रयुज् [7. P.]
एतान्मे संशयस्थस्य राजधर्मान्सुदुर्लभान् । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति ॥
English Translation
You, who are equal to Brihaspati himself in intelligence, should describe to me these duties of kings which are difficult to be ascertained and thereby resolve my doubt.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतान्मे
एतद् [pron]
एतान्मे
मद् [pron]
संशयस्थस्य
संशय [m]
संशयस्थस्य
स्थ [adj]
राजधर्मान्
राजन् [m]
राजधर्मान्
धर्म [mn]
सुदुर्लभान्
सु [ind]
सुदुर्लभान्
दुर्लभ [adj]
बृहस्पतिसमो
बृहस्पति [m]
बृहस्पतिसमो
सम [pron]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
भवाञ्
भवत् [adj]
शंसितुम्
शंस् [2. Ā.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
शंसिता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः । क्षत्ता चैव पटुप्रज्ञो यो नः शंसति सर्वदा ॥
English Translation
You, O foremost of men, are ever engaged in encompassing the good of our family. For this reason you always describe to us on the duties of the kings. Endued with great wisdom, Vidura also gives always valuable instruction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शंसिता
शंसितृ [m]
पुरुषव्याघ्र
पुरुष [m]
पुरुषव्याघ्र
व्याघ्र [m]
त्वं
त्वद् [pron]
नः
मद् [pron]
कुलहिते
कुल [n]
कुलहिते
हित [n]
रतः
रम् [4. Ā.]
क्षत्ता
क्षत्तृ [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
पटुप्रज्ञो
पटु [adj]
पटुप्रज्ञो
प्रज्ञा [f]
यो
यद् [pron]
नः
मद् [pron]
शंसति
शंस् [2. Ā.]
सर्वदा
सर्वदा [ind]
त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम् । अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम् ॥
English Translation
Hearing instructions from you which are productive of good to our family and kingdom, I shall be able to live happily like a person pleased with having drunk the immortal nectar.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वत्तः
त्वद् [pron]
कुलहितं
कुल [n]
कुलहितं
हित [adj]
वाक्यं
वाक्य [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
राज्यहितोदयम्
राज्य [n]
राज्यहितोदयम्
हित [adj]
राज्यहितोदयम्
उदय [m]
अमृतस्याव्ययस्येव
अमृत [n]
अमृतस्याव्ययस्येव
अव्यय [adj]
अमृतस्याव्ययस्येव
इव [ind]
तृप्तः
तृप् [6. P.]
स्वप्स्याम्यहं
स्वप् [1. Ā.]
स्वप्स्याम्यहं
मद् [pron]
सुखम्
सुखम् [ind]
कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः स्युर्वा गुणान्विताः । कीदृशैः किंकुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते ॥
English Translation
What classes of servants are to be considered as inferior and what as possessing all accomplishments? Helped by what class of servants or by servants of what kind of birth, should a king rule?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कीदृशाः
कीदृश [adj]
संनिकर्षस्था
संनिकर्ष [m]
संनिकर्षस्था
स्थ [adj]
भृत्याः
भृत्य [m]
स्युर्
अस् [2. P.]
वा
वा [ind]
गुणान्विताः
गुण [mn]
गुणान्विताः
अन्वित [adj]
कीदृशैः
कीदृश [adj]
किंकुलीनैर्
किंकुलीन [adj]
वा
वा [ind]
सह
सह [ind]
यात्रा
यात्रा [f]
विधीयते
विधा [3. Ā.]
न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता । राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनोऽभिशंसति ॥
English Translation
If the king choose to act alone and without servants, he can never protect his people. All persons, however, of high birth wish for the acquisition of sovereignty? us
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
ह्येको
हि [ind]
ह्येको
एक [pron]
भृत्यरहितो
भृत्य [m]
भृत्यरहितो
रहित [adj]
राजा
राजन् [m]
भवति
भू [1. Ā.]
रक्षिता
रक्षितृ [adj]
राज्यं
राज्य [n]
चेदं
च [ind]
चेदं
इदम् [pron]
जनः
जन [m]
सर्वस्तत्
सर्व [pron]
सर्वस्तत्
तद् [pron]
कुलीनो
कुलीन [adj]
ऽभिशंसति
अभिशंस् [1. P.]
न हि प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत । असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत । लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ ॥
English Translation
Bhishma said The king, O Bharata, cannot along govern his kingdom. Without servants to help him, he cannot accomplish any object. Even if he gains any object, he cannot retain it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
हि
हि [ind]
प्रशास्तुं
प्रशास् [2. Ā.]
राज्यं
राज्य [n]
हि
हि [ind]
शक्यम्
शक्य [adj]
एकेन
एक [pron]
भारत
भारत [m]
असहायवता
असहायवत् [adj]
तात
तात [m]
नैवार्थाः
न [ind]
नैवार्थाः
एव [ind]
नैवार्थाः
अर्थ [mn]
केचिद्
कश्चित् [pron]
अप्युत
अपि [ind]
अप्युत
उत [ind]
लब्धुं
लभ् [1. P.]
लब्ध्वा
लभ् [1. P.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
सदा
सदा [ind]
रक्षितुं
रक्ष् [4. P.]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः । हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते ॥
English Translation
That king, whose servants are all gifted with knowledge and wisdom, who always seek the well being of their master, and who are of high birth and quiet disposition, enjoys the happiness of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
भृत्यजनः
भृत्य [m]
भृत्यजनः
जन [m]
सर्वो
सर्व [pron]
ज्ञानविज्ञानकोविदः
ज्ञान [n]
ज्ञानविज्ञानकोविदः
विज्ञान [n]
ज्ञानविज्ञानकोविदः
कोविद [adj]
हितैषी
हित [n]
हितैषी
एषिन् [adj]
कुलजः
कुल [n]
कुलजः
ज [adj]
स्निग्धः
स्निग्ध [adj]
स
स [ind]
राज्यफलम्
राज्य [n]
राज्यफलम्
फल [n]
अश्नुते
अश् [1. P.]
मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः । नृपतेर्मतिदाः सन्ति संबन्धज्ञानकोविदाः ॥
English Translation
That king, whose ministers are all born in respectable families, incapable of being alienated from him, who always live with him, who always give advice to their master, who are endued with wisdom and goodness, who have a knowledge of all things, who can provide for future events and contingencies, who have a good knowledge of the virtues of time, and who never regret for the past, succeeds in enjoying the happiness of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मन्त्रिणो
मन्त्रिन् [m]
यस्य
यद् [pron]
कुलजा
कुल [n]
कुलजा
ज [adj]
असंहार्याः
असंहार्य [adj]
सहोषिताः
सह [ind]
सहोषिताः
वस् [2. P.]
नृपतेर्
नृपति [m]
मतिदाः
मति [f]
मतिदाः
द [adj]
सन्ति
अस् [2. P.]
संबन्धज्ञानकोविदाः
सम्बन्ध [m]
संबन्धज्ञानकोविदाः
ज्ञान [n]
संबन्धज्ञानकोविदाः
कोविद [adj]
अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः । अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनागतविधातारः
अनागत [adj]
अनागतविधातारः
विधातृ [m]
कालज्ञानविशारदाः
काल [m]
कालज्ञानविशारदाः
ज्ञान [n]
कालज्ञानविशारदाः
विशारद [adj]
अतिक्रान्तम्
अतिक्रम् [6. P.]
अशोचन्तः
अ [ind]
अशोचन्तः
शुच् [6. P.]
स
तद् [pron]
राज्यफलम्
राज्य [n]
राज्यफलम्
फल [n]
अश्नुते
अश् [1. P.]
समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः । अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलमश्नुते ॥
English Translation
That king, whose servants partake of his sorrows and joys, who always do what he likes, who always try to accomplish their maser's objects, and all of whom are faithful, enjoys the happiness of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समदुःखसुखा
सम [pron]
समदुःखसुखा
दुःख [n]
समदुःखसुखा
सुख [n]
यस्य
यद् [pron]
सहायाः
सहाय [m]
सत्यकारिणः
सत्य [n]
सत्यकारिणः
कारिन् [adj]
अतिक्रान्तम्
अतिक्रम् [6. P.]
अशोचन्तः
अ [ind]
अशोचन्तः
शुच् [6. P.]
स
तद् [pron]
राज्यफलम्
राज्य [n]
राज्यफलम्
फल [n]
अश्नुते
अश् [1. P.]
यस्य नार्तो जनपदः संनिकर्षगतः सदा । अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग्भवेत् ॥
English Translation
That king, whose subjects are always happy and magnanimous, and who always went to path of the righteous, enjoys the happiness of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्य
यद् [pron]
स्फीतो
स्फीत [adj]
जनपदः
जनपद [m]
सम्पन्नः
सम्पद् [4. P.]
प्रियराजकः
प्रिय [adj]
प्रियराजकः
राजक [m]
अक्षुद्रः
अक्षुद्र [adj]
सत्पथालम्बी
सत् [adj]
सत्पथालम्बी
पथ [m]
सत्पथालम्बी
आलम्बिन् [adj]
स
तद् [pron]
राज्यफलभाग्
राज्य [n]
राज्यफलभाग्
फल [n]
राज्यफलभाग्
भाज् [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
कोशाक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्जनैः । आप्तैस्तुष्टैश्च सततं धार्यते स नृपोत्तमः ॥
English Translation
He is the best of kings, the various sources of whose revenue are managed and supervised by contented and trustworthy men who know fully the means of multiplying the finances.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोशाक्षपटलं
कोश [mn]
कोशाक्षपटलं
अक्षपटल [n]
यस्य
यद् [pron]
कोशवृद्धिकरैर्
कोश [mn]
कोशवृद्धिकरैर्
वृद्धि [f]
कोशवृद्धिकरैर्
कर [adj]
जनैः
जन [m]
आप्तैस्तुष्टैश्च
आप्त [m]
आप्तैस्तुष्टैश्च
तुष् [4. Ā.]
आप्तैस्तुष्टैश्च
च [ind]
सततं
सततम् [ind]
धार्यते
धारय् [10. Ā.]
स
तद् [pron]
नृपोत्तमः
नृप [m]
नृपोत्तमः
उत्तम [adj]
कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः । पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणीभवेत् ॥
English Translation
That king acquires great riches and merit whose repositories and barns are looked after by trustworthy, devoted, and uncovetous and scrupulous servants always always bent upon gathering.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोष्ठागारम्
कोष्ठागार [n]
असंहार्यैर्
असंहार्य [adj]
आप्तैः
आप्त [m]
संचयतत्परैः
संचय [m]
संचयतत्परैः
तत्पर [adj]
पात्रभूतैर्
पात्र [n]
पात्रभूतैर्
भू [1. Ā.]
अलुब्धैश्च
अलुब्ध [adj]
अलुब्धैश्च
च [ind]
पाल्यमानं
पालय् [10. Ā.]
गुणीभवेत्
गुणीभू [1. Ā.]
व्यवहारश्च नगरे यस्य कर्मफलोदयः । दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग्भवेत् ॥
English Translation
That king in whose city justice is administered properly which leads to the fining the plaintiff or the defendant, if his case is untrue, and in which criminal laws are administered after the manner of Shankha and Likhita, acquires the merit of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्यवहारश्च
व्यवहार [m]
व्यवहारश्च
च [ind]
नगरे
नगर [mn]
यस्य
यद् [pron]
कर्मफलोदयः
कर्मन् [n]
कर्मफलोदयः
फल [n]
कर्मफलोदयः
उदय [m]
दृश्यते
दृश् [6. P.]
शङ्खलिखितः
शङ्खलिखित [adj]
स
तद् [pron]
धर्मफलभाग्
धर्म [mn]
धर्मफलभाग्
फल [n]
धर्मफलभाग्
भाज् [adj]
भवेत्
भू [1. Ā.]
संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित् । षड्वर्गं प्रतिगृह्णन्स धर्मात्फलमुपाश्नुते ॥
English Translation
That king, who wins over subjects by kindness, who is master of the duties of kings, and who is mindful of six cardinal objects, acquires the merit of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संगृहीतमनुष्यश्च
संग्रह् [6. P.]
संगृहीतमनुष्यश्च
मनुष्य [m]
संगृहीतमनुष्यश्च
च [ind]
यो
यद् [pron]
राजा
राजन् [m]
राजधर्मवित्
राजन् [m]
राजधर्मवित्
धर्म [mn]
राजधर्मवित्
विद् [adj]
षड्वर्गं
षड्वर्ग [m]
प्रतिगृह्णन्
प्रतिग्रह् [9. Ā.]
स
तद् [pron]
धर्मात्
धर्म [mn]
फलम्
फल [n]
उपाश्नुते
उपाश् [5. Ā.]