अर्जुन उवाच
संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि
यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम्
arjuna uvāca .saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi .yacchreya etayorekaṃ tanme brūhi suniścitam
English Translation
Arjuna said Krishna, you extol sankhyayogaand then the yoga of Action. Pray tell me which of the two is decidedly conducive to my good.
हिन्दी अनुवाद
अर्जुन ने कहा—हे कृष्ण! आप कर्मों के संन्यास की और फिर कर्मयोग की प्रशंसा करते हैं। इसलिए इन दोनों में से जो एक मेरे लिये भलीभाँति निश्चित कल्याणकारक साधन हो, उसको कहिये|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संन्यासं
संन्यास [m]
कर्मणां
कर्मन् [n]
कृष्ण
कृष्ण [m]
पुनर्योगं
पुनर् [ind]
पुनर्योगं
योग [m]
च
च [ind]
शंससि
शंस् [2. Ā.]
यच्छ्रेय
यद् [pron]
यच्छ्रेय
श्रेयस् [adj]
एतयोरेकं
एतद् [pron]
एतयोरेकं
एक [pron]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
सुनिश्चितम्
सु [ind]
सुनिश्चितम्
निश्चितम् [ind]
श्रीभगवानुवाच
संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ
तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते
śrībhagavānuvāca .saṃnyāsaḥ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau .tayostu karmasaṃnyāsātkarmayogo viśiṣyate
English Translation
Shree Bhagavan said: The Yoga of Knowledge and the Yoga of Action both lead to supreme Bliss. Of the two, however, the Yoga of Actionis superior to the Yoga of Knowledge.
हिन्दी अनुवाद
श्रीभगवान ने कहा—कर्म संन्यास और कर्मयोग—ये दोनों ही परम कल्याण के करने वाले हैं, परंतु उन दोनों में भी कर्म संन्यास से कर्मयोग साधन में सुगम होने से श्रेष्ठ है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संन्यासः
संन्यास [m]
कर्मयोगश्च
कर्मन् [n]
कर्मयोगश्च
योग [m]
कर्मयोगश्च
च [ind]
निःश्रेयसकरावुभौ
निःश्रेयस [n]
निःश्रेयसकरावुभौ
कर [adj]
निःश्रेयसकरावुभौ
उभ् [pron]
कर्मेन्द्रियैः
कर्मेन्द्रिय [n]
कर्मयोगमसक्तः
कर्मन् [n]
कर्मयोगमसक्तः
योग [m]
कर्मयोगमसक्तः
असक्त [adj]
स
तद् [pron]
विशिष्यते
विशिष् [7. P.]
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति
निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते
jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅkṣati .nirdvandvo hi mahābāho sukhaṃ bandhātpramucyate
English Translation
He who neither hates nor desires, who is free from dualities, O mighty-armed Arjuna, is always regarded as a true renunciant; such a person is liberated from bondage and lives happily.
हिन्दी अनुवाद
हे अर्जुन! जो पुरुष न किसी से द्वेष करता है और न किसी की आकांक्षा करता है, वह कर्मयोगी सदा संन्यासी ही समझने योग्य है, क्योंकि राग-द्वेषादि द्वन्द्वों से रहित पुरुष सुखपूर्वक संसार बन्धन से मुक्त हो जाता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञेयः
ज्ञा [4. Ā.]
स
तद् [pron]
नित्यसंन्यासी
नित्य [adj]
नित्यसंन्यासी
संन्यासिन् [adj]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
द्वेष्टि
द्विष् [1. P.]
न
न [ind]
काङ्क्षति
काङ्क्ष् [2. Ā.]
निर्द्वंद्वो
निर्द्वंद्व [adj]
हि
हि [ind]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
सुखं
सुखम् [ind]
बन्धात्प्रमुच्यते
बन्ध [m]
बन्धात्प्रमुच्यते
प्रमुच् [6. Ā.]
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्
sāṅkhyayogau pṛthagbālāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ .ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam
English Translation
It is the ignorant, not the wise, who say that Sankhyayoga and Karmayoga lead to divergent results. For one who is firmly established in either gets the fruit of both
हिन्दी अनुवाद
उपर्युक्त संन्यास और कर्मयोग को मूर्ख लोग पृथक्-पृथक् फल देने वाले कहते हैं न कि पण्डित जन, क्योंकि दोनों में से एक में भी सम्यक् प्रकार से स्थित पुरुष दोनों के फलरूप परमात्मा को प्राप्त होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सांख्ययोगौ
सांख्य [n]
सांख्ययोगौ
योग [m]
पृथग्बालाः
पृथक् [ind]
पृथग्बालाः
बाल [m]
प्रवदन्ति
प्रवद् [1. Ā.]
न
न [ind]
पण्डिताः
पण्डित [m]
एकमप्यास्थितः
एक [pron]
एकमप्यास्थितः
अपि [ind]
एकमप्यास्थितः
आस्था [1. Ā.]
सम्यगुभयोर्विन्दते
सम्यक् [ind]
सम्यगुभयोर्विन्दते
उभय [adj]
सम्यगुभयोर्विन्दते
विद् [2. Ā.]
फलम्
फल [n]
यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते
एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति
yatsāṅkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tadyogairapi gamyate .ekaṃ sāṅkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati
English Translation
Thestate which is reached by the Sankhyayogi is attained also by the Karmayogi. Therefore, he alone who sees Sankhyayoga and Karmayoga as onereally sees.
हिन्दी अनुवाद
ज्ञानयोगियों द्वारा जो परमधाम प्राप्त किया जाता है, कर्मयोगियों द्वारा भी वही प्राप्त किया जाता है। इसलिये जो पुरुष ज्ञान योग और कर्मयोग को फलस्वरूप में एक देखता है, वही यथार्थ देखता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यत्सांख्यैः
यद् [pron]
यत्सांख्यैः
सांख्य [n]
प्राप्यते
प्राप् [1. P.]
स्थानं
स्थान [n]
तद्योगैरपि
तद् [pron]
तद्योगैरपि
योग [m]
तद्योगैरपि
अपि [ind]
गम्यते
गम् [6. Ā.]
एकं
एक [pron]
सांख्यं
सांख्य [n]
च
च [ind]
योगं
योग [m]
च
च [ind]
यः
यद् [pron]
पश्यति
दृश् [6. P.]
स
तद् [pron]
पश्यति
दृश् [6. P.]
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति
saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ .yogayukto munirbrahma nacireṇādhigacchati
English Translation
Without Karmayoga, however, Sankhyayogais difficult to accomplish; whereas the Karmayogi, who keeps his mind fixed on God, reaches Brahma in no time, Arjuna.
हिन्दी अनुवाद
परंतु हे अर्जुन! कर्मयोग के बिना संन्यास अर्थात् मन, इन्द्रिय और शरीर द्वारा होने वाला सम्पूर्ण कर्मों में कर्तापन का त्याग, प्राप्त होना कठिन है और भगवत्त्वस्वरूप को मनन करने वाला कर्मयोगी परब्रह्म परमात्मा को शीघ्र ही प्राप्त हो जाता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संन्यासस्तु
संन्यास [m]
संन्यासस्तु
तु [ind]
महाबाहो
महत् [adj]
महाबाहो
बाहु [mf]
दुःखमाप्तुमयोगतः
दुःखम् [ind]
दुःखमाप्तुमयोगतः
आप् [1. P.]
दुःखमाप्तुमयोगतः
अ [ind]
दुःखमाप्तुमयोगतः
योग [m]
योगयुक्तो
योग [m]
योगयुक्तो
युज् [6. Ā.]
मुनिर्ब्रह्म
मुनि [m]
मुनिर्ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
नचिरेणाधिगच्छति
नचिरेण [ind]
नचिरेणाधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते
yogayukto viśuddhātmā vijitātmā jitendriyaḥ .sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate
English Translation
The Karamayogi, who has fully conquered his mind and mastered his senses, whose heart is pure, and who has identified himself with the self of all beings, remains untainted, even though performing action.
हिन्दी अनुवाद
जिसका मन अपने वश में है, जो जितेन्द्रिय एवं विशुद्ध अन्तःकरण वाला है और सम्पूर्ण प्राणियों का आत्मरूप परमात्मा ही जिसका आत्मा है, ऐसा कर्मयोगी कर्म करता हुआ भी लिप्त नहीं होता |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
योगयुक्तो
योग [m]
योगयुक्तो
युज् [6. Ā.]
विशुद्धात्मा
विशुध् [4. P.]
विशुद्धात्मा
आत्मन् [m]
विजितात्मा
विजि [1. Ā.]
विजितात्मा
आत्मन् [m]
जितेन्द्रियः
जि [9. P.]
जितेन्द्रियः
इन्द्रिय [n]
सर्वभूतात्मभूतात्मा
सर्व [pron]
सर्वभूतात्मभूतात्मा
भूत [mn]
सर्वभूतात्मभूतात्मा
आत्मन् [m]
सर्वभूतात्मभूतात्मा
भू [1. Ā.]
सर्वभूतात्मभूतात्मा
आत्मन् [m]
कुर्वन्नपि
कृ [2. Ā.]
कुर्वन्नपि
अपि [ind]
न
न [ind]
लिप्यते
लिप् [4. Ā.]
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
naiva kiñcitkaromīti yukto manyeta tattvavit .paśyañśruṇvanspṛśañjighrannaśnangacchansvapañśvasan
English Translation
The Sankhyayogi, however, who knows the reality of things, must believe, even though seeing, hearing, touching, smelling, eating or drinking, walking, sleeping, breathing, that he does nothing.
हिन्दी अनुवाद
तत्त्व को जानने वाला सांख्य योगी तो देखता हुआ, सुनता हुआ, स्पर्श करता हुआ, सूंघता हुआ, भोजन करता हुआ, गमन करता हुआ, सोता हुआ, श्वास लेता हुआ भी निःसन्देह ऐसा मानता है कि मैं कुछ भी नहीं करता हूँ |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
किंचित्करोमीति
कश्चित् [pron]
किंचित्करोमीति
कृ [2. Ā.]
किंचित्करोमीति
इति [ind]
युक्तो
युज् [6. Ā.]
मन्येत
मन् [8. P.]
तत्त्ववित्
तत्त्व [n]
तत्त्ववित्
विद् [adj]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
दृश् [6. P.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
श्रु [4. P.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
स्पृश् [6. Ā.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
घ्रा [3. Ā.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
अश् [1. Ā.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
गम् [6. Ā.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
स्वप् [1. Ā.]
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन्
श्वस् [1. Ā.]
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi .indriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan
English Translation
Speaking, letting go, grasping, opening or closing the eyes — holding that it is only the senses moving among their objects, he believes that he does nothing.
हिन्दी अनुवाद
बोलता हुआ, त्यागता हुआ, ग्रहण करता हुआ तथा आँखों को खोलता और मूँदता हुआ भी सब इन्द्रियाँ अपने-अपने अर्थों में प्रवृत्त हैं – ऐसा समझकर योगी निःसन्देह ऐसा मानता है कि मैं कुछ भी नहीं करता हूँ |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
प्रलप् [4. P.]
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
विसृज् [4. Ā.]
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
ग्रह् [6. Ā.]
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
उन्मिष् [6. P.]
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
निमिष् [6. P.]
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि
अपि [ind]
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य
इन्द्रिय [n]
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य
इन्द्रिय [n]
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य
अर्थ [mn]
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य
तद् [pron]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
प्रतिष्ठिता
प्रतिष्ठा [1. Ā.]
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा
brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā karoti yaḥ .lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā
English Translation
He who performs his duties, abandoning attachment and dedicating all actions to the Supreme, is not tainted by sin, just as a lotus leaf is untouched by water. He who acts offering all actions to God, and shaking off attachment, remains untouched by sin, as the lotus leaf by water.
हिन्दी अनुवाद
जो पुरुष सब कर्मों को परमात्मा में अर्पण करके और आसक्ति को त्याग कर कर्म करता है, वह पुरुष जल से कमल के पत्ते की भाँति पाप से लिप्त नहीं होता।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
योगस्थः
योग [m]
योगस्थः
स्थ [adj]
कुरु
कृ [2. Ā.]
कर्माणि
कर्मन् [n]
सङ्गं
सङ्ग [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
धनंजय
धनंजय [m]
लिप्यते
लिप् [4. Ā.]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
पापेन
पाप [n]
पद्मपत्रमिवाम्भसा
पद्म [mn]
पद्मपत्रमिवाम्भसा
पत्त्र [mn]
पद्मपत्रमिवाम्भसा
इव [ind]
पद्मपत्रमिवाम्भसा
अम्भस् [n]
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये
kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi .yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātmaśuddhaye
English Translation
The Karmayogis perform action only with their senses, mind, intellect and body as well, withdrawing the feeling of mine in respect of them and shaking off attachment simply for the sake of self-purification.
हिन्दी अनुवाद
कर्मयोगी ममताबुद्धिरहित केवल इन्द्रिय, मन, बुद्धि और शरीर द्वारा भी आसक्ति को त्यागकर अन्तःकरण की शुद्धि के लिये कर्म करते हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कायेन
काय [m]
मनसा
मनस् [n]
बुद्ध्या
बुद्धि [f]
केवलैरिन्द्रियैरपि
केवल [adj]
केवलैरिन्द्रियैरपि
इन्द्रिय [n]
केवलैरिन्द्रियैरपि
अपि [ind]
योगस्थः
योग [m]
योगस्थः
स्थ [adj]
कुरु
कृ [2. Ā.]
कर्माणि
कर्मन् [n]
सङ्गं
सङ्ग [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
धनंजय
धनंजय [m]
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते
yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnoti naiṣṭhikīm .ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nibadhyate
English Translation
One who is devoted to the path of selfless action attains lasting peace; one who is attached to the fruits of actions is bound by them. Offering the fruit of actions to God, the Karmayogi attains everlasting peace in the shape of God-Realization; whereas he who works with a selfish motive, being attached to the fruit of action through desire, gets tied down.
हिन्दी अनुवाद
युक्त कर्मफल त्याग कर शान्ति प्राप्त करता है, अयुक्त काम के कारण फलों में लिप्त होकर बंध जाता है। कर्मयोगी कर्मों के फल का त्याग करके भगवान की प्राप्ति रूप शांति को प्राप्त होता है और सकामपुरुष कामना की प्रेरणा से फल में आसक्त होकर बँधता है।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
युक्तः
युज् [6. Ā.]
कर्मफलं
कर्मन् [n]
कर्मफलं
फल [n]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
शान्तिमाप्नोति
शान्ति [f]
शान्तिमाप्नोति
आप् [1. P.]
नैष्ठिकीम्
नैष्ठिक [adj]
अयुक्तः
अ [ind]
अयुक्तः
युज् [6. Ā.]
कामकारेण
कामकार [m]
फले
फल [n]
सक्तो
सञ्ज् [1. Ā.]
निबध्यते
निबन्ध् [9. Ā.]
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्
sarvakarmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī .navadvāre pure dehī naiva kurvanna kārayan
English Translation
The self-controlled Sankhyayoga, doing nothing himself and getting nothing done by others, rests happily in God, the embodiment, neither acting nor causing othersto act
हिन्दी अनुवाद
अन्तःकरण जिसके वश में है, ऐसा सांख्ययोग का आचरण करने वाला पुरुष न करता हुआ और न करवाता हुआ ही नवद्वारों वाले शरीर रूप घर में सब कर्मों को मन से त्यागकर आनन्दपूर्वक सच्चिदानन्दधन परमात्मा के स्वरूप में स्थित रहता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सर्वकर्माणि
सर्व [pron]
सर्वकर्माणि
कर्मन् [n]
मनसा
मनस् [n]
संन्यस्यास्ते
संन्यस् [1. Ā.]
संन्यस्यास्ते
आस् [4. P.]
सुखं
सुखम् [ind]
वशी
वशिन् [adj]
नवद्वारे
नवन् [adj]
नवद्वारे
द्वार [n]
पुरे
पुर [n]
देही
देहिन् [m]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
कुर्वन्न
कृ [2. Ā.]
कुर्वन्न
न [ind]
कारयन्
कारय् [10. Ā.]
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते
na kartṛtvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ .na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate
English Translation
God determines not the doership nor the doings of men, nor even their contact with the fruit of actions; but it is Nature alone that functions.
हिन्दी अनुवाद
परमेश्वर मनुष्यों के न तो कर्तापन की, न कर्मों की और न कर्म फल के संयोग की ही रचना करते हैं; किंतु स्वभाव ही बर्त रहा है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
कर्तृत्वं
कर्तृ [m]
कर्तृत्वं
त्व [n]
न
न [ind]
कर्माणि
कर्मन् [n]
लोकस्य
लोक [m]
सृजति
सृज् [2. P.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
न
न [ind]
कर्मफलसंयोगं
कर्मन् [n]
कर्मफलसंयोगं
फल [n]
कर्मफलसंयोगं
संयोग [m]
स्वभावस्तु
स्वभाव [m]
स्वभावस्तु
तु [ind]
प्रवर्तते
प्रवृत् [1. Ā.]
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः
nādatte kasyacitpāpaṃ na caiva sukṛtaṃ vibhuḥ .ajñānenāvṛtaṃ jñānaṃ tena muhyanti jantavaḥ
English Translation
The omnipresent God does not receive the virtue or sin of anyone. Knowledge is enveloped in ignorance; hence it is that beings are constantly falling a prey to delusion.
हिन्दी अनुवाद
सर्वव्यापी परमेश्वर भी न किसी के पाप कर्म को और न किसी के शुभ कर्म को ही ग्रहण करता है; किंतु अज्ञान के द्वारा ज्ञान ढका हुआ है, उसी से सब अज्ञानी मनुष्य मोहित हो रहे हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नादत्ते
न [ind]
नादत्ते
आदा [4. Ā.]
कस्यचित्पापं
कश्चित् [pron]
कस्यचित्पापं
पाप [n]
न
न [ind]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
सुकृतं
सुकृत [n]
विभुः
विभु [adj]
अज्ञानेनावृतं
अज्ञान [n]
अज्ञानेनावृतं
आवृ [5. Ā.]
ज्ञानं
ज्ञान [n]
तेन
तेन [ind]
मुह्यन्ति
मुह् [4. Ā.]
जन्तवः
जन्तु [m]
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्
jñānena tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ .teṣāmādityavajjñānaṃ prakāśayati tatparam
English Translation
In the case, however, to those whose said ignorance has been set aside by true Knowledge of god, that wisdom shining like the sun reveals the supreme.
हिन्दी अनुवाद
परन्तु जिसका वह अज्ञान परमात्मा के तत्व ज्ञान द्वारा नष्ट कर दिया गया है, उनका वह ज्ञान सूर्य के सदृश उस सच्चिदानन्दधन परमात्मा को प्रकाशित कर देता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञानेन
ज्ञान [n]
तु
तु [ind]
तदज्ञानं
तद् [pron]
तदज्ञानं
अज्ञान [n]
येषां
यद् [pron]
नाशितमात्मनः
नाशय् [10. Ā.]
नाशितमात्मनः
आत्मन् [m]
तेषामादित्यवज्ज्ञानं
तद् [pron]
तेषामादित्यवज्ज्ञानं
आदित्य [m]
तेषामादित्यवज्ज्ञानं
वत् [ind]
तेषामादित्यवज्ज्ञानं
ज्ञान [n]
प्रकाशयति
प्रकाशय् [10. Ā.]
तत्परम्
तद् [pron]
तत्परम्
पर [pron]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः
tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ .gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ
English Translation
Those whose mind and intellect are wholly merged in Him, who remain constantly established in identity with Him, and have finally become one with Him, their sins being wiped out by wisdom, reach the state whence there is no return.
हिन्दी अनुवाद
जिनका मन तद्रूप हो रहा है, जिनकी बुद्धि तद्रूप हो रही है और सच्चिदानन्दधन परमात्मा में ही जिनकी निरन्तर एकीभाव से स्थिति है, ऐसे तत्परायण पुरुष ज्ञान के द्वारा पापरहित होकर अपुनरावृति को अर्थात् परमगति को प्राप्त होते हैं।
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
तद् [pron]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
बुद्धि [f]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
तद् [pron]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
आत्मन् [m]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
तद् [pron]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
निष्ठा [f]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
तद् [pron]
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः
परायण [n]
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं
गम् [6. Ā.]
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं
अपुनरावृत्ति [f]
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः
ज्ञान [n]
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः
निर्धू [5. Ā.]
ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः
कल्मष [mn]
विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः
vidyāvinayasampanne brāhmaṇe gavi hastini .śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ
English Translation
The wise look with the same eye on a Brahmana endowed with learning and culture, a cow, an elephant, a dog, and a pariah too.
हिन्दी अनुवाद
वे ज्ञानीजन विद्या और विनययुक्त ब्राह्मण में तथा गौ, हाथी, कुत्ते और चाण्डाल में भी समदर्शी ही होते हैं|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विद्याविनयसम्पन्ने
विद्या [f]
विद्याविनयसम्पन्ने
विनय [m]
विद्याविनयसम्पन्ने
सम्पद् [4. P.]
ब्राह्मणे
ब्राह्मण [m]
गवि
गो [mf]
हस्तिनि
हस्तिन् [m]
शुनि
श्वन् [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
श्वपाके
श्वपाक [m]
च
च [ind]
पण्डिताः
पण्डित [m]
समदर्शिनः
सम [pron]
समदर्शिनः
दर्शिन् [adj]
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः
ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ .nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ
English Translation
Even here is the mortal plane conquered by those whose mind is established in unity; since the Absolute is untouched by evil and knows no distinction, hence they are established in the Eternal.
हिन्दी अनुवाद
जिनका मन समभाव में स्थित है, उनके द्वारा इस जीवित अवस्था में ही सम्पूर्ण संसार जीत लिया गया है, क्योंकि सच्चिदानन्दघन परमात्मा निर्दोष और सम है, इससे वे सच्चिदानन्दघन परमात्मा में ही स्थित हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इहैव
इह [ind]
इहैव
एव [ind]
तैर्जितः
तद् [pron]
तैर्जितः
जि [9. P.]
सर्गो
सर्ग [m]
येषां
यद् [pron]
साम्ये
साम्य [n]
स्थितं
स्था [1. Ā.]
मनः
मनस् [n]
निर्दोषं
निर्दोष [adj]
हि
हि [ind]
समं
सम [pron]
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
तस्माद्ब्रह्मणि
तस्मात् [ind]
तस्माद्ब्रह्मणि
ब्रह्मन् [n]
ते
तद् [pron]
स्थिताः
स्था [1. Ā.]
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः
na prahṛṣyetpriyaṃ prāpya nodvijetprāpya cāpriyam .sthirabuddhirasammūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ
English Translation
One who, having obtained the beloved, does not rejoice, and having obtained the unlovely, is not disturbed; that steady-minded, unbewildered knower of Brahman is ever established in the One Supreme Spirit.
हिन्दी अनुवाद
जो पुरुष प्रिय को प्राप्त होकर हर्षित नहीं हो और अप्रिय को प्राप्त होकर उद्विग्न न हो, वह स्थिर बुद्धि संश्रय रहित ब्रह्मवेत्ता पुरुष सच्चिदानन्दघन परब्रह्म परमात्मा में एकीभाव से नित्य स्थित है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
प्रहृष्येत्प्रियं
प्रहृष् [4. Ā.]
प्रहृष्येत्प्रियं
प्रिय [adj]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
नोद्विजेत्प्राप्य
न [ind]
नोद्विजेत्प्राप्य
उद्विज् [6. P.]
नोद्विजेत्प्राप्य
प्राप् [1. P.]
चाप्रियम्
च [ind]
चाप्रियम्
अप्रिय [adj]
स्थिरबुद्धिरसंमूढो
स्थिर [adj]
स्थिरबुद्धिरसंमूढो
बुद्धि [f]
स्थिरबुद्धिरसंमूढो
असंमूढ [adj]
ब्रह्मविद्ब्रह्मणि
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मविद्ब्रह्मणि
विद् [adj]
ब्रह्मविद्ब्रह्मणि
ब्रह्मन् [n]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते
bāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yatsukham .sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute
English Translation
He whose mind remains unattached to sense-objects, derives through meditation the Sattvika joy which dwells in the mind; then that Yogi, having completely identified himself through meditation with Brahma enjoys eternal Bliss.
हिन्दी अनुवाद
बाहर के विषयों में आसक्ति रहित अन्तःकरण वाला साधक, आत्मा में स्थित जो ध्यान जनित सात्त्विक आनन्द है, उसको प्राप्त होता है; तदनन्तर वह सच्चिदानन्दधन परब्रह्म परमात्मा के ध्यान रूप योग में अभिन्नभाव से स्थित पुरुष अक्षय आनन्द का अनुभव करता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा
बाह्य [adj]
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा
स्पर्श [m]
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा
असक्त [adj]
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा
आत्मन् [m]
विन्दत्यात्मनि
विद् [2. Ā.]
विन्दत्यात्मनि
आत्मन् [m]
यत्सुखम्
यद् [pron]
यत्सुखम्
सुख [n]
स
तद् [pron]
ब्रह्मयोगयुक्तात्मा
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मयोगयुक्तात्मा
योग [m]
ब्रह्मयोगयुक्तात्मा
युज् [6. Ā.]
ब्रह्मयोगयुक्तात्मा
आत्मन् [m]
सुखमक्षयमश्नुते
सुख [n]
सुखमक्षयमश्नुते
अक्षय [adj]
सुखमक्षयमश्नुते
अश् [1. P.]
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः
ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te .ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ
English Translation
The pleasures which are born of sense-contacts are verily a source of suffering only. They have a beginning and an end. Arjuna, it is for this reason that a wise man does not indulge in them.
हिन्दी अनुवाद
जो ये इन्द्रिय तथा विषयों के संयोग से उत्पन्न होने वाले सब भोग हैं, वे यद्यपि विषयी पुरुषों को सुख रूप भासते हैं तो भी दुःख के ही हेतु हैं और आदि अन्त वाले अर्थात अनित्य हैं। इसलिए हे अर्जुन! बुद्धिमान विवेकी पुरुष उनमें नहीं रमता|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
हि
हि [ind]
संस्पर्शजा
संस्पर्श [m]
संस्पर्शजा
ज [adj]
भोगा
भोग [m]
दुःखयोनय
दुःख [n]
दुःखयोनय
योनि [mf]
एव
एव [ind]
ते
तद् [pron]
आद्यन्तवन्तः
आदि [m]
आद्यन्तवन्तः
अन्तवत् [adj]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
न
न [ind]
तेषु
तद् [pron]
रमते
रम् [4. Ā.]
बुधः
बुध [adj]
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः
śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prākśarīravimokṣaṇāt .kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sa sukhī naraḥ
English Translation
He who is able to endure the force of desire and anger born of the mind before the destruction of the body, he is a yogi and he is happy.
हिन्दी अनुवाद
जो साधक इस मनुष्य शरीर में, शरीर का नाश होने से पहले- पहले ही काम-क्रोध से उत्पन्न होने वाले वेग को सहन करने में समर्थ हो जाता है, वही पुरुष योगी है और वही सुखी है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शक्नोतीहैव
शक् [4. P.]
शक्नोतीहैव
इह [ind]
शक्नोतीहैव
एव [ind]
यः
यद् [pron]
सोढुं
सह् [1. P.]
प्राक्शरीरविमोक्षणात्
प्राक् [ind]
प्राक्शरीरविमोक्षणात्
शरीरविमोक्षण [n]
कामक्रोधोद्भवं
काम [m]
कामक्रोधोद्भवं
क्रोध [m]
कामक्रोधोद्भवं
उद्भव [adj]
वेगं
वेग [m]
स
तद् [pron]
युक्तः
युज् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
सुखी
सुखिन् [adj]
नरः
नर [m]
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति
yo.antaḥsukho.antarārāmastathāntarjyotireva yaḥ .sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto.adhigacchati
English Translation
He who is happy within himself, enjoys within himself the delight of the soul, and even so is illumined by the inner light, such a Yogiidentified with Brahma attains Brahma, who is all Peace.
हिन्दी अनुवाद
जो पुरुष अन्तरात्मा में ही सुखवाला है, आत्मा में ही रमण करने वाला है तथा जो आत्मा में ही ज्ञान वाला है, वह सच्चिदानन्दघन परब्रह्म परमात्मा के साथ एकीभाव को प्राप्त सांख्ययोगी शान्त ब्रह्म को प्राप्त होता है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
ऽन्तःसुखो
अन्तर् [ind]
ऽन्तःसुखो
सुख [adj]
ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
अन्तर [adj]
ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
आराम [m]
ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
तथा [ind]
ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
अन्तर् [ind]
ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
ज्योतिस् [n]
ऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव
एव [ind]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
योगी
योगिन् [m]
ब्रह्मनिर्वाणं
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मनिर्वाणं
निर्वाण [mn]
ब्रह्मभूतो
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मभूतो
भू [1. Ā.]
ऽधिगच्छति
अधिगम् [1. Ā.]
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः
labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ .chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ
English Translation
The seers whose sins have been wiped out, whose doubts have been dispelled by Knowledge, whose disciplined mind is firmly established in God and who are actively engaged in the service of all beings, attain Brahma, who is all peace.
हिन्दी अनुवाद
जिनके सब पाप नष्ट हो गये हैं, जिनके सब संशय ज्ञान के द्वारा निःश्चित हो गये हैं, जो सम्पूर्ण प्राणियों के हित में रत हैं और जिनका जीता हुआ मन निश्चल भाव से परमात्मा में स्थित है, वे ब्रह्मवेत्ता पुरुष शान्त ब्रह्म को प्राप्त होते हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लभन्ते
लभ् [1. P.]
ब्रह्मनिर्वाणमृषयः
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मनिर्वाणमृषयः
निर्वाण [mn]
ब्रह्मनिर्वाणमृषयः
ऋषि [m]
क्षीणकल्मषाः
क्षि [9. Ā.]
क्षीणकल्मषाः
कल्मष [mn]
छिन्नद्वैधा
छिद् [1. P.]
छिन्नद्वैधा
द्वैध [n]
यतात्मानः
यम् [6. P.]
यतात्मानः
आत्मन् [m]
सर्वभूतहिते
सर्व [pron]
सर्वभूतहिते
भूत [mn]
सर्वभूतहिते
हित [n]
रताः
रम् [4. Ā.]
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्
kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām .abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām
English Translation
To those wise men who are free from lust and anger, who have subdued their mind and have realized the Supreme Brahman, the all-pervading peaceful Supreme Brahman is present everywhere.
हिन्दी अनुवाद
काम-क्रोध से रहित, जीते हुए चितवाले, परब्रह्म परमात्मा का साक्षात्कार किये हुए ज्ञानी पुरुषों के लिये सब ओर से शान्त परब्रह्म परमात्मा ही परिपूर्ण हैं |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामक्रोधवियुक्तानां
काम [m]
कामक्रोधवियुक्तानां
क्रोध [m]
कामक्रोधवियुक्तानां
वियुज् [4. P.]
यतीनां
यति [m]
यतचेतसाम्
यम् [6. P.]
यतचेतसाम्
चेतस् [n]
अभितो
अभितस् [ind]
ब्रह्मनिर्वाणं
ब्रह्मन् [n]
ब्रह्मनिर्वाणं
निर्वाण [mn]
वर्तते
वृत् [3. P.]
विदितात्मनाम्
विद् [6. Ā.]
विदितात्मनाम्
आत्मन् [m]
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ
sparśānkṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhruvoḥ .prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau
English Translation
Shutting out all thoughts of external enjoyments, with the gaze fixed on the space between the eye-brows, having regulated the Pranaand the Apanabreaths flowing within the nostrils;
हिन्दी अनुवाद
बाहर के विषय-भोगों को न चिन्तन करता हुआ बाहर ही त्यागकर और नेत्रों की दृष्टि को भृकुटी के बीच में स्थित करके तथा नासिका में विचरनेवाले प्राण और अपानवायु को सम करके,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्पर्शान्कृत्वा
स्पर्श [m]
स्पर्शान्कृत्वा
कृ [2. Ā.]
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे
बहिस् [ind]
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे
बाह्य [adj]
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे
चक्षुस् [n]
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे
च [ind]
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे
एव [ind]
बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे
अन्तर [n]
भ्रुवोः
भ्रू [f]
प्राणापानौ
प्राण [m]
प्राणापानौ
अपान [mn]
समौ
सम [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
नासाभ्यन्तरचारिणौ
नासा [f]
नासाभ्यन्तरचारिणौ
अभ्यन्तर [n]
नासाभ्यन्तरचारिणौ
चारिन् [adj]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः
yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ .vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ
English Translation
he who has brought his senses, mind and intellect under control, who is devoted to liberation, free from desire, fear and anger, he is always free.
हिन्दी अनुवाद
जिसकी इन्द्रियाँ, मन और बुद्धि जीती हुई हैं—ऐसा जो मोक्षपरायण मुनि इच्छा, भय और क्रोध से रहित हो गया है, वह सदा मुक्त ही है|
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
यम् [6. P.]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
इन्द्रिय [n]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
मनस् [n]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
बुद्धि [f]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
मुनि [m]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
मोक्ष [m]
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः
परायण [n]
विगतेच्छाभयक्रोधो
विगम् [6. P.]
विगतेच्छाभयक्रोधो
इच्छा [f]
विगतेच्छाभयक्रोधो
भय [n]
विगतेच्छाभयक्रोधो
क्रोध [m]
यः
यद् [pron]
सदा
सदा [ind]
मुक्त
मुच् [6. Ā.]
एव
एव [ind]
सः
तद् [pron]
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति
bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram .suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati
English Translation
Having Known Me in reality as the enjoyer of all sacrifices and austerities, the supreme Lord of all the worlds, and the disinterested friend of all beings, My devotee attains peace.
हिन्दी अनुवाद
मेरा भक्त मुझको सब यज्ञ और तपों का भोगने वाला, सम्पूर्ण लोकों के ईश्वरों का भी ईश्वर तथा सम्पूर्ण भूत-प्राणियों का सुहृद अर्थात् स्वार्थरहित दयालु और प्रेमी, ऐसा तत्व से जानकर शान्ति को प्राप्त होता है |
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भोक्तारं
भोक्तृ [m]
यज्ञतपसां
यज्ञ [m]
यज्ञतपसां
तपस् [n]
सर्वलोकमहेश्वरम्
सर्व [pron]
सर्वलोकमहेश्वरम्
लोक [m]
सर्वलोकमहेश्वरम्
महत् [adj]
सर्वलोकमहेश्वरम्
ईश्वर [m]
सुहृदं
सुहृद् [m]
सर्वभूतानां
सर्व [pron]
सर्वभूतानां
भूत [mn]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
मां
मद् [pron]
शान्तिमृच्छति
शान्ति [f]
शान्तिमृच्छति
ऋछ् [5. Ā.]