Skip to main content
Search
VR
Vālmīki Rāmāyaṇam • Kāṇḍa 2 (Ayodhyākāṇḍa) • Sarga 65

Ayodhyākāṇḍa Sarga 65

अयोध्याकाण्डम् • सर्गः 65

Ayodhyākāṇḍa Sarga 65 of the classical Vālmīki Rāmāyaṇa with 28 verses.

Total: 28 Verses • Citations: VR 2.65.1–28 • 175 Lexicon Terms
VR 2.65.1 उपजातिः
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान् । ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् । शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya vīryavān | hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm | śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ ||
English Translation
Issuing from the palace, the blazing Bharata endowed with prowess went in an easterly direction, and seeing before him the river called Sudāmā, crossed it. Then the auspicious descendant of Iksvāku crossed the broad Hrādinſ coursing westwards, as also the river Satadru.
VR 2.65.2 अनुष्टुप्
एलधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् । शिलामाकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्तनम् ॥
eladhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān | śilāmākurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakartanam ||
English Translation
Then crossing a river at Eladhana,' and coming to Aparaparvata”, he crossed the Sila? and the Akurvatī, and arrived at Agneya* and Salyakarsanam. 1. Some read Eladhani. 2. Some read Apharaparyata. 3. The river, according to some is so named because it transforms the surrounding objects to stone. 4. Some make Agneya an epithet to Salyakarsana, meaning, relating to the south-east.
VR 2.65.3 अनुष्टुप्
सत्यसंधः शुचिः श्रीमान्प्रेक्षमाणः शिलावहाम् । अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥
satyasaṃdhaḥ śuciḥ śrīmānprekṣamāṇaḥ śilāvahām | atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati ||
English Translation
And having purified himself and seen Silavaha,' that one of truthful purposes passed the Mahacailas,' and entered the forest of Caitraratha. 1. According to Tirtha, Silavaha is a strcam having Āgneya on one side and Salyakarşaņa on the other. 2. Lit, mighty mountains.
VR 2.65.4 अनुष्टुप्
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्रादिनीं पर्वतावृताम् । यमुनां प्राप्य संतीर्णो बलमाश्वासयत्तदा ॥
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvṛtām | yamunāṃ prāpya saṃtīrṇo balamāśvāsayattadā ||
English Translation
Next crossing the rapid river Kulingā and the Hrādinſ surrounded by hills, as well as the Yamunā, he ordered the forces to halt.
VR 2.65.5 अनुष्टुप्
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥
śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ | tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam ||
English Translation
Then cooling the limbs of the fatigued horses (with water) and refreshing them, Bharata himself bathed there and drank of the water; and then resumed the march, furnished with the water. Then the gentle prince by means of an excellent car, like to the wind-god himself, entered the mighty forest inhabited by various races of men.
VR 2.65.6 अनुष्टुप्
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् । भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam | bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt ||
VR 2.65.7 अनुष्टुप्
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्बूप्रस्थमुपागमत् । वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambūprasthamupāgamat | varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ ||
English Translation
Then proceeding by the south of Toraņa, he came to Jambuprastha. Then Dasaratha's son went to the beautiful village of Varūtha.
VR 2.65.8 अनुष्टुप्
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वासौ प्राङ्मुखो ययौ । उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvāsau prāṅmukho yayau | udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ ||
English Translation
Having for a while stayed at that romantic wood, he proceeded eastwards, and presented himself at the villa of Ujjihānāya, where abound trees (called) Priyaka.
VR 2.65.9 अनुष्टुप्
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः । अनुज्ञाप्याथ भरतो वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ | anujñāpyātha bharato vāhinīṃ tvarito yayau ||
English Translation
Coming to the Priyakas, Bharata speedily yoking the horses, set out without delay, issuing his orders to the forces.
VR 2.65.10 अनुष्टुप्
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानकां नदीम् । अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरंगमैः ॥
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānakāṃ nadīm | anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṃgamaiḥ ||
VR 2.65.11 उपजातिः
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत । ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् । एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ॥
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata | tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm | ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm ||
VR 2.65.12 अनुष्टुप्
कलिङ्ग नगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा । भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ॥
kaliṅga nagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā | bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ ||
VR 2.65.13 अनुष्टुप्
वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये । अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह ॥
vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryāmaruṇodaye | ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha ||
VR 2.65.14 अनुष्टुप्
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषिटः पथि । अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिमब्रवीत् ॥
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣiṭaḥ pathi | ayodhyāmagrato dṛṣṭvā rathe sārathimabravīt ||
VR 2.65.15 अनुष्टुप्
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी । अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ॥
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī | ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā ||
VR 2.65.16 अनुष्टुप्
यज्वभिर्गुणसंपन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिवरपालिता ॥
yajvabhirguṇasaṃpannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ | bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣivarapālitā ||
VR 2.65.17 अनुष्टुप्
अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् । समन्तान्नरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम् ॥
ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān | samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śṛṇomyaham ||
VR 2.65.18 अनुष्टुप्
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः । समन्ताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यदा ॥
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ | samantādvipradhāvadbhiḥ prakāśante mamānyadā ||
English Translation
The gardens where from persons having sported in the evening used to rush out (at day break) wear a different aspect now. Forsaken by the pleasure-seekers, the garden appear to weep.
VR 2.65.19 अनुष्टुप्
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः । अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ | araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me ||
VR 2.65.20 अनुष्टुप्
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः । निर्यान्तो वाभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ॥
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ | niryānto vābhiyānto vā naramukhyā yathāpuram ||
English Translation
O charioteer, the city appears to me like a wilderness. And I do not as formerly behold the flower of the city leaving or entering her on cars or elephants or horses.
VR 2.65.21 अनुष्टुप्
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च । निमित्तान्यमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ॥
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca | nimittānyamanojñāni tena sīdati te manaḥ ||
English Translation
I witness various evil, unsightly, and unpleasant* omens, and hence my mind is depressed. *The commentator renders amongnani, inauspicious. I venture to differ from him.,
VR 2.65.22 अनुष्टुप्
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः । द्वाःस्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ ॥
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ | dvāḥsthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastaiḥ sahito yayau ||
English Translation
And Bharata having his vehicles fatigued, entered by the Vaijayanta* gate, and went on, followed by the gate-keepers, who enquired after his welfare. *Vijayantena. Another meaning is, By the gate resembling that of Indra's palace.
VR 2.65.23 अनुष्टुप्
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वाःस्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् । सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ॥
sa tvanekāgrahṛdayo dvāḥsthaṃ pratyarcya taṃ janam | sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ ||
English Translation
Then courteously telling the warders to desist, he with an agitated heart spoke to the tired charioteer of Aśvapati, “O sinless one, why have I been brought in this haste without any (adequate) reason?" My heart apprehended some evil; and my disposition gives way.
VR 2.65.24 अनुष्टुप्
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने । आकारास्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे ॥
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane | ākārāstānahaṃ sarvāniha paśyāmi sārathe ||
English Translation
O charioteer, I see around me all those signs which I had heard told as occurring on the occasion of he death of monarchs.
VR 2.65.25 अनुष्टुप्
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् । सस्त्री पुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam | sastrī puṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure ||
English Translation
And in temples and Caityas birds and beasts appear dispirited. And in the city I behold men and women pale and woe-begone and emaciated and anxious, with tears filling their eyes.
VR 2.65.26 अनुष्टुप्
इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः । तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥
ityevamuktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ | tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau ||
English Translation
Having said this to the charioteer, Bharata, beholding these inauspicious sights, entered the palace of the king with a depressed heart.
VR 2.65.27 उपजातिः
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां; रजोरुणद्वारकपाटयन्त्राम् । दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरी प्रकाशां; दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ॥
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ; rajoruṇadvārakapāṭayantrām | dṛṣṭvā purīmindrapurī prakāśāṃ; duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva ||
English Translation
Beholding the city resembling the city of Indra, with her crossings and houses and roads void of people, and the doors and hinges covered with dust, Bharata was filled with greater grief.
VR 2.65.28 उपजातिः
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि; यान्यन्न्यदा नास्य पुरे बभूवुः । अवाक्शिरा दीनमना नहृष्टः; पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi; yānyannyadā nāsya pure babhūvuḥ | avākśirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ; piturmahātmā praviveśa veśma ||
English Translation
And witnessing many unpleasant things which he had never seen during the life of the monarch, that high-souled one entered the mansion of his father, bending his head, depressed in spirits, and with his mind extremely aggrieved.
← Previous (Ch. 140) Full Table of Contents Next (Ch. 142) →