Śalyaparva Adhyāya 52
शल्यपर्व • अध्यायः 52
Śalyaparva Adhyāya 52 of the classical Mahābhārata with 22 verses.
Total: 22 Verses
•
Citations: MBh 9.52.1–22
•
250 Lexicon Terms
प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते; सनातना राम समन्तपञ्चकम् । समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो; वरेण सत्रेण महावरप्रदाः ॥
English Translation
The Rishis said "O Rama, this Samantapanchaka the eternal northern alter of Brahman the Lord of all crcatures. There the celestials, the givers of great boons, performed in days of yore a great sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रजापतेर्
प्रजापति [m]
उत्तरवेदिर्
उत्तर [adj]
उत्तरवेदिर्
वेदि [f]
उच्यते
वच् [2. P.]
सनातना
सनातन [adj]
राम
राम [m]
समन्तपञ्चकम्
समन्तपञ्चक [n]
समीजिरे
संयज् [1. Ā.]
यत्र
यत्र [ind]
पुरा
पुरा [ind]
दिवौकसो
दिवौकस् [m]
वरेण
वर [adj]
सत्रेण
सत्त्र [n]
महावरप्रदाः
महत् [adj]
महावरप्रदाः
वर [mn]
महावरप्रदाः
प्रद [adj]
पुरा च राजर्षिवरेण धीमता; बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । प्रकृष्टमेतत्कुरुणा महात्मना; ततः कुरुक्षेत्रमितीह पप्रथे ॥
English Translation
That foremost of royal sages, viz., the great, intelligent and energetic Kuru, had cultivated this field for many years. Hence it came to be called Kurukshetra (the field of Kuru)!"
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
च
च [ind]
राजर्षिवरेण
राजर्षि [m]
राजर्षिवरेण
वर [adj]
धीमता
धीमत् [adj]
बहूनि
बहु [adj]
वर्षाण्यमितेन
वर्ष [mn]
वर्षाण्यमितेन
अमित [adj]
तेजसा
तेजस् [n]
प्रकृष्टम्
प्रकृष् [6. P.]
एतत्
एतद् [pron]
कुरुणा
कुरु [m]
महात्मना
महात्मन् [adj]
ततः
ततस् [ind]
कुरुक्षेत्रम्
कुरुक्षेत्र [n]
इतीह
इति [ind]
इतीह
इह [ind]
पप्रथे
प्रथ् [1. P.]
किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रमेतन्महात्मना । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः ॥
English Translation
Rama said “Why did the great Kuru cultivated this field? I desire to have this described by you, you Rishis of great penances."
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किमर्थं
किमर्थम् [ind]
कुरुणा
कुरु [m]
कृष्टं
कृष् [6. Ā.]
क्षेत्रम्
क्षेत्र [mn]
एतन्महात्मना
एतद् [pron]
एतन्महात्मना
महात्मन् [adj]
एतद्
एतद् [pron]
इच्छाम्यहं
इष् [1. P.]
इच्छाम्यहं
मद् [pron]
श्रोतुं
श्रु [4. P.]
परं
पर [pron]
कौतूहलं
कौतूहल [n]
हि
हि [ind]
मे
मद् [pron]
पुरा किल कुरुं राम कृषन्तं सततोत्थितम् । अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात्पर्यपृच्छत कारणम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरा
पुरा [ind]
किल
किल [ind]
कुरुं
कुरु [m]
राम
राम [m]
कृषन्तं
कृष् [6. Ā.]
सततोत्थितम्
सतत [adj]
सततोत्थितम्
उत्था [1. Ā.]
अभ्येत्य
अभ्ये [2. P.]
शक्रस्त्रिदिवात्
शक्र [m]
शक्रस्त्रिदिवात्
त्रिदिव [n]
पर्यपृच्छत
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
कारणम्
कारण [n]
किमिदं वर्तते राजन्प्रयत्नेन परेण च । राजर्षे किमभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षितिः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किम्
क [pron]
इदं
इदम् [pron]
वर्तते
वृत् [3. P.]
राजन्
राजन् [m]
प्रयत्नेन
प्रयत्न [m]
परेण
पर [pron]
च
च [ind]
राजर्षे
राजर्षि [m]
किम्
क [pron]
अभिप्रेतं
अभिप्रे [2. P.]
येनेयं
यद् [pron]
येनेयं
इदम् [pron]
कृष्यते
कृष् [6. Ā.]
क्षितिः
क्षिति [f]
इह ये पुरुषाः क्षेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतो । ते गमिष्यन्ति सुकृताँल्लोकान्पापविवर्जितान् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इह
इह [ind]
ये
यद् [pron]
पुरुषाः
पुरुष [m]
क्षेत्रे
क्षेत्र [mn]
मरिष्यन्ति
मृ [4. Ā.]
शतक्रतो
शतक्रतु [m]
ते
तद् [pron]
गमिष्यन्ति
गम् [6. Ā.]
सुकृतांल्
सु [ind]
सुकृतांल्
कृ [2. Ā.]
लोकान्
लोक [m]
पापविवर्जितान्
पाप [n]
पापविवर्जितान्
विवर्जय् [10. Ā.]
अवहस्य ततः शक्रो जगाम त्रिदिवं प्रभुः । राजर्षिरप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुंधराम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्रुचावतीं
स्रुचावती [f]
ततः
ततस् [ind]
पुण्यां
पुण्य [adj]
जगाम
गम् [6. Ā.]
त्रिदिवं
त्रिदिव [n]
पुनः
पुनर् [ind]
राजर्षिर्
राजर्षि [m]
अप्यनिर्विण्णः
अपि [ind]
अप्यनिर्विण्णः
अनिर्विण्ण [adj]
कर्षत्येव
कृष् [6. Ā.]
कर्षत्येव
एव [ind]
वसुंधराम्
वसुंधरा [f]
आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयोऽवहस्य च । शतक्रतुरनिर्विण्णं पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह ॥
English Translation
Shakra repeatedly come to him and repeatedly receiving the same reply went away and ridiculed him. Kuru, however, was not at all depressed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आगम्यागम्य
आगम् [6. P.]
आगम्यागम्य
आगम् [6. P.]
चैवैनं
च [ind]
चैवैनं
एव [ind]
चैवैनं
एनद् [pron]
भूयो
भूयस् [ind]
भूयो
भूयस् [ind]
ऽवहस्य
अवहस् [1. P.]
च
च [ind]
शतक्रतुर्
शतक्रतु [m]
अनिर्विण्णं
अनिर्विण्ण [adj]
पृष्ट्वा
प्रच्छ् [1. P.]
पृष्ट्वा
प्रच्छ् [1. P.]
जगाम
गम् [6. Ā.]
ह
ह [ind]
यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष वसुधां नृपः । ततः शक्रोऽब्रवीद्देवान्राजर्षेर्यच्चिकीर्षितम् ॥
English Translation
Seeing the king till the soil with great perseverance, Shakra summoned the celestials and informed them of the king's work.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदा
यदा [ind]
तु
तु [ind]
तपसोग्रेण
तपस् [n]
तपसोग्रेण
उग्र [adj]
चकर्ष
कृष् [6. Ā.]
वसुधां
वसुधा [f]
नृपः
नृप [m]
ततः
ततस् [ind]
शक्रो
शक्र [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
देवान्
देव [m]
राजर्षेर्
राजर्षि [m]
यच्चिकीर्षितम्
यद् [pron]
यच्चिकीर्षितम्
चिकीर्ष् [Desid. Ā.]
तच्छ्रुत्वा चाब्रुवन्देवाः सहस्राक्षमिदं वचः । वरेण च्छन्द्यतां शक्र राजर्षिर्यदि शक्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्छ्रुत्वा
तद् [pron]
तच्छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
चाब्रुवन्
च [ind]
चाब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
देवाः
देव [m]
सहस्राक्षम्
सहस्राक्ष [m]
इदं
इदम् [pron]
वचः
वचस् [n]
वरेण
वर [mn]
छन्द्यतां
छन्दय् [10. Ā.]
शक्र
शक्र [m]
राजर्षिर्
राजर्षि [m]
यदि
यदि [ind]
शक्यते
शक् [4. P.]
यदि ह्यत्र प्रमीता वै स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः । अस्माननिष्ट्वा क्रतुभिर्भागो नो न भविष्यति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यदि
यदि [ind]
ह्यत्र
हि [ind]
ह्यत्र
अत्र [ind]
प्रमीता
प्रमीत [adj]
वै
वै [ind]
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
मानवाः
मानव [m]
अस्मान्
मद् [pron]
अनिष्ट्वा
अन् [ind]
अनिष्ट्वा
इष् [1. P.]
क्रतुभिर्
क्रतु [m]
भागो
भाग [m]
नो
मद् [pron]
न
न [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिमब्रवीत् । अलं खेदेन भवतः क्रियतां वचनं मम ॥
English Translation
If only by dying there men were to come to heaven, without having performed sacrifices to us, our very existence will be imperilled'Thus spoken to, Shakra returned to that royal saint and. said-Do not work any more! Act according to my words!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आगम्य
आगम् [6. P.]
च
च [ind]
ततः
ततस् [ind]
शक्रस्तदा
शक्र [m]
शक्रस्तदा
तदा [ind]
राजर्षिम्
राजर्षि [m]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अलं
अलम् [ind]
खेदेन
खेद [m]
भवतः
भवत् [adj]
क्रियतां
कृ [2. Ā.]
वचनं
वचन [n]
मम
मद् [pron]
मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः । युधि वा निहताः सम्यगपि तिर्यग्गता नृप ॥
English Translation
If only by dying there men were to come to heaven, without having performed sacrifices to us, our very existence will be imperilled'Thus spoken to, Shakra returned to that royal saint and. said-Do not work any more! Act according to my words!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मानवा
मानव [m]
ये
यद् [pron]
निराहारा
निराहार [adj]
देहं
देह [mn]
त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः
त्यज् [1. Ā.]
त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः
अतन्द्रित [adj]
युधि
युध् [f]
वा
वा [ind]
निहताः
निहन् [2. Ā.]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
अपि
अपि [ind]
तिर्यग्गता
तिर्यञ्च् [adj]
तिर्यग्गता
गम् [6. Ā.]
नृप
नृप [m]
ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भवन्त्विति महामते । तथास्त्विति ततो राजा कुरुः शक्रमुवाच ह ॥
English Translation
Those men that will die here, having fasted with all their senses awake, and those that will die here in battle, shall, O king, come to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
स्वर्गभाजो
स्वर्ग [m]
स्वर्गभाजो
भाज् [adj]
राजेन्द्र
राजन् [m]
राजेन्द्र
इन्द्र [m]
भवन्त्विति
भू [1. Ā.]
भवन्त्विति
इति [ind]
महामते
महामति [adj]
तथास्त्विति
तथा [ind]
तथास्त्विति
अस् [2. P.]
तथास्त्विति
इति [ind]
ततो
ततस् [ind]
राजा
राजन् [m]
कुरुः
कुरु [m]
शक्रम्
शक्र [m]
उवाच
वच् [2. P.]
ह
ह [ind]
ततस्तमभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना । जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिषूदनः ॥
English Translation
They shall enjoy the blessings of heaven, O king!'-Thus addressed, king Kuru answered Shakra, saying-'So be it!'-Taking Kuru's leave, the slayer of Vala, viz., Shakra, then, with a glad heart speedily returned to heaven.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तम्
ततस् [ind]
ततस्तम्
तद् [pron]
अभ्यनुज्ञाप्य
अभ्यनुज्ञापय् [10. P.]
प्रहृष्टेनान्तरात्मना
प्रहृष् [4. Ā.]
प्रहृष्टेनान्तरात्मना
अन्तरात्मन् [m]
जगाम
गम् [6. Ā.]
त्रिदिवं
त्रिदिव [n]
भूयः
भूयस् [ind]
क्षिप्रं
क्षिप्रम् [ind]
बलनिषूदनः
बल [m]
बलनिषूदनः
निषूदन [m]
एवमेतद्यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । शक्रेण चाप्यनुज्ञातं पुण्यं प्राणान्विमुञ्चताम् ॥
English Translation
Thus, O foremost of Yadu's race, that royal sage had, formerly cultivated this plain and Shakra had promised great merit to those that would give up their lives here.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एतद्
एतद् [pron]
यदुश्रेष्ठ
यदु [m]
यदुश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
कृष्टं
कृष् [6. Ā.]
राजर्षिणा
राजर्षि [m]
पुरा
पुरा [ind]
शक्रेण
शक्र [m]
चाप्यनुज्ञातं
च [ind]
चाप्यनुज्ञातं
अपि [ind]
चाप्यनुज्ञातं
अनुज्ञा [9. Ā.]
पुण्यं
पुण्य [n]
प्राणान्
प्राण [m]
विमुञ्चताम्
विमुच् [6. Ā.]
अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः । कुरुक्षेत्रे निबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अपि
अपि [ind]
चात्र
च [ind]
चात्र
अत्र [ind]
स्वयं
स्वयम् [ind]
शक्रो
शक्र [m]
जगौ
गा [2. P.]
गाथां
गाथा [f]
सुराधिपः
सुराधिप [m]
कुरुक्षेत्रे
कुरुक्षेत्र [n]
निबद्धां
निबन्ध् [9. Ā.]
वै
वै [ind]
तां
तद् [pron]
शृणुष्व
श्रु [4. P.]
हलायुध
हलायुध [m]
पांसवोऽपि कुरुक्षेत्राद्वायुना समुदीरिताः । अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पांसवो
पांसु [m]
ऽपि
अपि [ind]
कुरुक्षेत्राद्
कुरुक्षेत्र [n]
वायुना
वायु [m]
समुदीरिताः
समुदीरय् [10. P.]
अपि
अपि [ind]
दुष्कृतकर्माणं
दुष्कृत [adj]
दुष्कृतकर्माणं
कर्मन् [n]
नयन्ति
नी [2. P.]
परमां
परम [adj]
गतिम्
गति [f]
सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्च; तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः । इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर्नृसिंह; संन्यस्य देहान्सुगतिं प्रपन्नाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुरर्षभा
सुर [m]
सुरर्षभा
ऋषभ [m]
ब्राह्मणसत्तमाश्च
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणसत्तमाश्च
सत्तम [adj]
ब्राह्मणसत्तमाश्च
च [ind]
तथा
तथा [ind]
नृगाद्या
नृग [m]
नृगाद्या
आद्य [adj]
नरदेवमुख्याः
नर [m]
नरदेवमुख्याः
देव [m]
नरदेवमुख्याः
मुख्य [adj]
इष्ट्वा
यज् [2. P.]
महार्हैः
महार्ह [adj]
क्रतुभिर्
क्रतु [m]
नृसिंह
नृसिंह [m]
संन्यस्य
संन्यस् [1. Ā.]
देहान्
देह [mn]
सुगतिं
सु [ind]
सुगतिं
गति [f]
प्रपन्नाः
प्रपद् [4. P.]
तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं; रामह्रदानां च मचक्रुकस्य । एतत्कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं; प्रजापतेरुत्तरवेदिरुच्यते ॥
English Translation
The space between the Tarantuka and the Arantuka and the lakes of Rama and Chamachakra is known Kurukshetra. Samantapanchaka is called the northern (sacrificial) alter of Brahman, the Lord of all creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तरन्तुकारन्तुकयोर्
तरन्तुक [n]
तरन्तुकारन्तुकयोर्
अरन्तुक [m]
यद्
यद् [pron]
अन्तरं
अन्तर [n]
रामह्रदानां
रामह्रद [m]
च
च [ind]
मचक्रुकस्य
मचक्रुक [m]
एतत्
एतद् [pron]
कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं
कुरुक्षेत्र [n]
कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं
समन्तपञ्चक [n]
प्रजापतेर्
प्रजापति [m]
उत्तरवेदिर्
उत्तर [adj]
उत्तरवेदिर्
वेदि [f]
उच्यते
वच् [2. P.]
शिवं महत्पुण्यमिदं दिवौकसां; सुसंमतं स्वर्गगुणैः समन्वितम् । अतश्च सर्वेऽपि वसुंधराधिपा; हता गमिष्यन्ति महात्मनां गतिम् ॥
English Translation
This place endued with all virtues is auspicious and highly sacred, and is much respected by the celestials. It is for this that Kshatriyas slain in battle here obtain sacred and blissful regions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शिवं
शिव [adj]
महत्
महत् [adj]
पुण्यम्
पुण्य [adj]
इदं
इदम् [pron]
दिवौकसां
दिवौकस् [m]
सुसंमतं
सु [ind]
सुसंमतं
सम्मन् [8. Ā.]
स्वर्गगुणैः
स्वर्ग [m]
स्वर्गगुणैः
गुण [mn]
समन्वितम्
समन्वित [adj]
अतश्च
अतस् [ind]
अतश्च
च [ind]
सर्वे
सर्व [pron]
ऽपि
अपि [ind]
वसुंधराधिपा
वसुंधरा [f]
वसुंधराधिपा
अधिप [m]
हता
हन् [6. P.]
गमिष्यन्ति
गम् [6. Ā.]
महात्मनां
महात्मन् [adj]
गतिम्
गति [f]