Udyogaparva Adhyāya 101
उद्योगपर्व • अध्यायः 101
Udyogaparva Adhyāya 101 of the classical Mahābhārata with 27 verses.
Total: 27 Verses
•
Citations: MBh 5.101.1–27
•
250 Lexicon Terms
इयं भोगवती नाम पुरी वासुकिपालिता । यादृशी देवराजस्य पुरीवर्यामरावती ॥
English Translation
Narada said This city is named Bhogavati, ruled by Vasuki, which is similar to the city of the king of the gods-Amaravati.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इयं
इदम् [pron]
भोगवती
भोगवती [f]
नाम
नाम [ind]
पुरी
पुरी [f]
वासुकिपालिता
वासुकि [m]
वासुकिपालिता
पालय् [10. Ā.]
यादृशी
यादृश [adj]
देवराजस्य
देवराज [m]
पुरीवर्यामरावती
पुरी [f]
पुरीवर्यामरावती
वर्य [adj]
पुरीवर्यामरावती
अमरावती [f]
एष शेषः स्थितो नागो येनेयं धार्यते सदा । तपसा लोकमुख्येन प्रभावमहता मही ॥
English Translation
This one staying here is Shesha the Naga, by whom is ever upheld the earth with all her greatness by force of his austerities which is the best in this world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एष
एतद् [pron]
शेषः
शेष [mn]
स्थितो
स्था [1. Ā.]
नागो
नाग [m]
येनेयं
यद् [pron]
येनेयं
इदम् [pron]
धार्यते
धारय् [10. Ā.]
सदा
सदा [ind]
तपसा
तपस् [n]
लोकमुख्येन
लोक [m]
लोकमुख्येन
मुख्य [adj]
प्रभावमहता
प्रभाव [m]
प्रभावमहता
महत् [adj]
मही
मही [f]
श्वेतोच्चयनिभाकारो नानाविधविभूषणः । सहस्रं धारयन्मूर्ध्नां ज्वालाजिह्वो महाबलः ॥
English Translation
His body is of the size of the Shvetachala or white mountain and decked with diverse sorts of ornaments and holding a thousand heads with tongues like blazing fire. His strength and prowess are great.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्वेतोच्चयनिभाकारो
श्वेत [adj]
श्वेतोच्चयनिभाकारो
उच्चय [m]
श्वेतोच्चयनिभाकारो
निभ [adj]
श्वेतोच्चयनिभाकारो
आकार [m]
नानाविधविभूषणः
नानाविध [adj]
नानाविधविभूषणः
विभूषण [n]
सहस्रं
सहस्र [mn]
धारयन्मूर्ध्नां
धारय् [10. Ā.]
धारयन्मूर्ध्नां
मूर्धन् [m]
ज्वालाजिह्वो
ज्वाला [f]
ज्वालाजिह्वो
जिह्वा [f]
महाबलः
महत् [adj]
महाबलः
बल [mn]
इह नानाविधाकारा नानाविधविभूषणाः । सुरसायाः सुता नागा निवसन्ति गतव्यथाः ॥
English Translation
Here live, passed the reach of pain, the sons of Surasa, Nagas, of many species and sizes and with diverse sorts of ornaments.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्रुमान्
द्रुम [m]
नानाविधाकारान्
नानाविध [adj]
नानाविधाकारान्
आकार [m]
नानाविधलताकुलान्
नानाविध [adj]
नानाविधलताकुलान्
लता [f]
नानाविधलताकुलान्
आकुल [adj]
सुरसायाः
सुरसा [f]
सुता
सुत [m]
नागा
नाग [m]
निवसन्ति
निवस् [1. Ā.]
गतव्यथाः
गम् [6. Ā.]
गतव्यथाः
व्यथा [f]
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः कमण्डलुकलक्षणाः । सहस्रसंख्या बलिनः सर्वे रौद्राः स्वभावतः ॥
English Translation
And having the mark of gem, Svastika, circles and Kamandulu-all of them, each with the strength of a thousand, are by nature fierce.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः
मणि [m]
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः
स्वस्तिक [m]
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः
चक्र [n]
मणिस्वस्तिकचक्राङ्काः
अङ्क [mn]
कमण्डलुकलक्षणाः
कमण्डलुक [m]
कमण्डलुकलक्षणाः
लक्षण [n]
सहस्रसंख्या
सहस्र [mn]
सहस्रसंख्या
संख्या [f]
बलिनः
बलिन् [adj]
सर्वे
सर्व [pron]
रौद्राः
रौद्र [adj]
स्वभावतः
स्वभाव [m]
सहस्रशिरसः केचित्केचित्पञ्चशताननाः । शतशीर्षास्तथा केचित्केचित्त्रिशिरसोऽपि च ॥
English Translation
Some of them are thousand headed, some have five hundred faces, some, again, have a hundred heads and some three.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सहस्रशिरसः
सहस्र [mn]
सहस्रशिरसः
शिरस् [n]
केचित्
कश्चित् [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
पञ्चशताननाः
पञ्चन् [adj]
पञ्चशताननाः
शत [mn]
पञ्चशताननाः
आनन [n]
शतशीर्षास्तथा
शत [mn]
शतशीर्षास्तथा
शीर्ष [n]
शतशीर्षास्तथा
तथा [ind]
केचित्
कश्चित् [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
त्रिशिरसो
त्रि [nr]
त्रिशिरसो
शिरस् [n]
ऽपि
अपि [ind]
च
च [ind]
द्विपञ्चशिरसः केचित्केचित्सप्तमुखास्तथा । महाभोगा महाकायाः पर्वताभोगभोगिनः ॥
English Translation
Some have twice five heads, some have seven faces and all of them are addicted to great pleasures and have huge bodies resembling the mountains of this earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सहस्रशिरसः
सहस्र [mn]
सहस्रशिरसः
शिरस् [n]
केचित्
कश्चित् [pron]
केचित्
कश्चित् [pron]
पञ्चशताननाः
पञ्चन् [adj]
पञ्चशताननाः
शत [mn]
पञ्चशताननाः
आनन [n]
महाभोगा
महत् [adj]
महाभोगा
भोग [m]
महाकायाः
महत् [adj]
महाकायाः
काय [m]
पर्वताभोगभोगिनः
पर्वत [mn]
पर्वताभोगभोगिनः
आभोग [m]
पर्वताभोगभोगिनः
भोगिन् [adj]
बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । नागानामेकवंशानां यथाश्रेष्ठांस्तु मे शृणु ॥
English Translation
There are many thousands and millions and hundreds of millions of unaccountable Nagas, listen to me as I say the few names of the foremost among them of a single race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बहूनि
बहु [adj]
च
च [ind]
सहस्राणि
सहस्र [mn]
प्रयुतान्यर्बुदानि
प्रयुत [n]
प्रयुतान्यर्बुदानि
अर्बुद [mn]
च
च [ind]
नागानाम्
नाग [m]
एकवंशानां
एक [pron]
एकवंशानां
वंश [m]
यथाश्रेष्ठांस्तु
यथा [ind]
यथाश्रेष्ठांस्तु
श्रेष्ठ [adj]
यथाश्रेष्ठांस्तु
तु [ind]
मे
मद् [pron]
शृणु
श्रु [4. P.]
वासुकिस्तक्षकश्चैव कर्कोटकधनंजयौ । कालीयो नहुषश्चैव कम्बलाश्वतरावुभौ ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वासुकिस्तक्षकश्चैव
वासुकि [m]
वासुकिस्तक्षकश्चैव
तक्षक [m]
वासुकिस्तक्षकश्चैव
च [ind]
वासुकिस्तक्षकश्चैव
एव [ind]
कर्कोटकधनंजयौ
कर्कोटक [m]
कर्कोटकधनंजयौ
धनंजय [m]
कालीयो
कालीय [m]
नहुषश्चैव
नहुष [m]
नहुषश्चैव
च [ind]
नहुषश्चैव
एव [ind]
कम्बलाश्वतरावुभौ
कम्बल [m]
कम्बलाश्वतरावुभौ
अश्वतर [m]
कम्बलाश्वतरावुभौ
उभ् [pron]
बाह्यकुण्डो मणिर्नागस्तथैवापूरणः खगः । वामनश्चैलपत्रश्च कुकुरः कुकुणस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाह्यकुण्डो
बाह्यकुण्ड [m]
मणिर्
मणि [m]
नागस्तथैवापूरणः
नाग [m]
नागस्तथैवापूरणः
तथा [ind]
नागस्तथैवापूरणः
एव [ind]
नागस्तथैवापूरणः
आपूरण [m]
खगः
खग [mn]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
वामन [m]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
च [ind]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
एलपत्र [m]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
च [ind]
कुकुरः
कुकुर [m]
कुकुणस्तथा
कुकुण [m]
कुकुणस्तथा
तथा [ind]
आर्यको नन्दकश्चैव तथा कलशपोतकौ । कैलासकः पिञ्जरको नागश्चैरावतस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आर्यको
आर्यक [m]
नन्दकश्चैव
नन्दक [m]
नन्दकश्चैव
च [ind]
नन्दकश्चैव
एव [ind]
तथा
तथा [ind]
कलशपोतकौ
कलश [m]
कलशपोतकौ
पोतक [m]
कैलासकः
कैलासक [m]
पिञ्जरको
पिञ्जरक [m]
नागश्चैरावतस्तथा
नाग [m]
नागश्चैरावतस्तथा
च [ind]
नागश्चैरावतस्तथा
ऐरावत [m]
नागश्चैरावतस्तथा
तथा [ind]
सुमनोमुखो दधिमुखः शङ्खो नन्दोपनन्दकौ । आप्तः कोटनकश्चैव शिखी निष्ठूरिकस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुमनोमुखो
सुमनोमुख [m]
दधिमुखः
दधिमुख [m]
शङ्खो
शङ्ख [m]
नन्दोपनन्दकौ
नन्द [m]
नन्दोपनन्दकौ
उपनन्दक [m]
आप्तः
आप्त [m]
कोटनकश्चैव
कोटनक [m]
कोटनकश्चैव
च [ind]
कोटनकश्चैव
एव [ind]
शिखी
शिखिन् [m]
निष्ठूरिकस्तथा
निष्ठूरिक [m]
निष्ठूरिकस्तथा
तथा [ind]
तित्तिरिर्हस्तिभद्रश्च कुमुदो माल्यपिण्डकः । द्वौ पद्मौ पुण्डरीकश्च पुष्पो मुद्गरपर्णकः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तित्तिरिर्
तित्तिरि [m]
हस्तिभद्रश्च
हस्तिभद्र [m]
हस्तिभद्रश्च
च [ind]
कुमुदो
कुमुद [m]
माल्यपिण्डकः
माल्यपिण्डक [m]
द्वौ
द्वि [nr]
पद्मौ
पद्म [mn]
पुण्डरीकश्च
पुण्डरीक [mn]
पुण्डरीकश्च
च [ind]
पुष्पो
पुष्प [m]
मुद्गरपर्णकः
मुद्गरपर्णक [m]
करवीरः पीठरकः संवृत्तो वृत्त एव च । पिण्डारो बिल्वपत्रश्च मूषिकादः शिरीषकः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
करवीरः
करवीर [mn]
पीठरकः
पीठरक [m]
संवृत्तो
संवृत्त [m]
वृत्त
वृत्त [m]
एव
एव [ind]
च
च [ind]
पिण्डारो
पिण्डार [m]
बिल्वपत्त्रश्च
बिल्वपत्त्र [m]
बिल्वपत्त्रश्च
च [ind]
मूषिकादः
मूषिकाद [m]
शिरीषकः
शिरीषक [m]
दिलीपः शङ्खशीर्षश्च ज्योतिष्कोऽथापराजितः । कौरव्यो धृतराष्ट्रश्च कुमारः कुशकस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दिलीपः
दिलीप [m]
शङ्खशीर्षश्च
शङ्खशीर्ष [m]
शङ्खशीर्षश्च
च [ind]
ज्योतिष्को
ज्योतिष्क [m]
ऽथापराजितः
अथ [ind]
ऽथापराजितः
अपराजित [m]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
वामन [m]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
च [ind]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
एलपत्र [m]
वामनश्चैलपत्त्रश्च
च [ind]
कुकुरः
कुकुर [m]
कुकुणस्तथा
कुकुण [m]
कुकुणस्तथा
तथा [ind]
विरजा धारणश्चैव सुबाहुर्मुखरो जयः । बधिरान्धौ विकुण्डश्च विरसः सुरसस्तथा ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विरजा
विरजस् [m]
धारणश्चैव
धारण [m]
धारणश्चैव
च [ind]
धारणश्चैव
एव [ind]
सुबाहुर्
सुबाहु [m]
मुखरो
मुखर [m]
जयः
जय [m]
बधिरान्धौ
बधिर [m]
बधिरान्धौ
अन्ध [m]
विकुण्डश्च
विकुण्ड [m]
विकुण्डश्च
च [ind]
विरसः
विरस [m]
सुरसस्तथा
सुरस [m]
सुरसस्तथा
तथा [ind]
एते चान्ये च बहवः कश्यपस्यात्मजाः स्मृताः । मातले पश्य यद्यत्र कश्चित्ते रोचते वरः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एते
एतद् [pron]
चान्ये
च [ind]
चान्ये
अन्य [pron]
च
च [ind]
बहवो
बहु [adj]
हरियूथपयूथपाः
हरि [m]
हरियूथपयूथपाः
यूथप [m]
हरियूथपयूथपाः
यूथप [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
यद्यत्र
यदि [ind]
यद्यत्र
अत्र [ind]
ते
त्वद् [pron]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
रोचते
रुच् [1. P.]
गुणतो
गुण [mn]
वरः
वर [m]
मातलिस्त्वेकमव्यग्रः सततं संनिरीक्ष्य वै । पप्रच्छ नारदं तत्र प्रीतिमानिव चाभवत् ॥
English Translation
Kanva said While Narada was speaking, Matali had been gazing steadfastly; and he asked Narada being highly pleased.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातलिस्त्वेकम्
मातलि [m]
मातलिस्त्वेकम्
तु [ind]
मातलिस्त्वेकम्
एक [pron]
अव्यग्रः
अव्यग्र [adj]
सततं
सततम् [ind]
संनिरीक्ष्य
संनिरीक्ष् [1. Ā.]
वै
वै [ind]
पप्रच्छ
प्रच्छ् [1. P.]
नारदं
नारद [m]
तत्र
तत्र [ind]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
इव
इव [ind]
चाभवत्
च [ind]
चाभवत्
भू [1. Ā.]
स्थितो य एष पुरतः कौरव्यस्यार्यकस्य च । द्युतिमान्दर्शनीयश्च कस्यैष कुलनन्दनः ॥
English Translation
This one standing before Aryaka of the Kauravya race-this effulgent being worthy to look at-whose race dose he delight?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्थितो
स्था [1. Ā.]
य
यद् [pron]
एष
एतद् [pron]
पुरतः
पुरतस् [ind]
कौरव्यस्यार्यकस्य
कौरव्य [m]
कौरव्यस्यार्यकस्य
आर्यक [m]
च
च [ind]
द्युतिमान्
द्युतिमत् [adj]
दर्शनीयश्च
दर्शनीय [adj]
दर्शनीयश्च
च [ind]
कस्यैष
क [pron]
कस्यैष
एतद् [pron]
कुलनन्दनः
कुल [n]
कुलनन्दनः
नन्दन [m]
कः पिता जननी चास्य कतमस्यैष भोगिनः । वंशस्य कस्यैष महान्केतुभूत इव स्थितः ॥
English Translation
Who is his mother and what race dose he come from? Of what race dose he stand like the flagstaff?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कः
क [pron]
पिता
पितृ [m]
जननी
जननी [f]
चास्य
च [ind]
चास्य
इदम् [pron]
कतमस्यैष
कतम [pron]
कतमस्यैष
एतद् [pron]
भोगिनः
भोगिन् [adj]
वंशस्य
वंश [m]
कस्यैष
क [pron]
कस्यैष
एतद् [pron]
महान्
महत् [adj]
केतुभूत
केतु [m]
केतुभूत
भू [1. Ā.]
इव
इव [ind]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
प्रणिधानेन धैर्येण रूपेण वयसा च मे । मनः प्रविष्टो देवर्षे गुणकेश्याः पतिर्वरः ॥
English Translation
By his intelligence, patience, beauty and age is my heart attracted, O divine Rishi. He will make husband for Gunakeshi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रणिधानेन
प्रणिधान [n]
धैर्येण
धैर्य [n]
रूपेण
रूप [n]
वयसा
वयस् [n]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
मनः
मनस् [n]
प्रविष्टो
प्रविश् [4. P.]
देवर्षे
देवर्षि [m]
गुणकेश्याः
गुणकेशी [f]
पतिर्
पति [m]
वरः
वर [m]
मातलिं प्रीतिमनसं दृष्ट्वा सुमुखदर्शनात् । निवेदयामास तदा माहात्म्यं जन्म कर्म च ॥
English Translation
Kanya said Seeing Matali, of cheerful mind owing to his seeing Sumukha, Narada informed him the greatness, the birth and the works of that youth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मातलिं
मातलि [m]
प्रीतिमनसं
प्रीति [f]
प्रीतिमनसं
मनस् [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सुमुखदर्शनात्
सुमुख [m]
सुमुखदर्शनात्
दर्शन [n]
निवेदयामास
निवेदय् [10. Ā.]
तदा
तदा [ind]
गृहान्
गृह [mn]
राज्यं
राज्य [n]
च
च [ind]
कौरवः
कौरव [m]
ऐरावतकुले जातः सुमुखो नाम नागराट् । आर्यकस्य मतः पौत्रो दौहित्रो वामनस्य च ॥
English Translation
Narad said Born in the race of Airavata, he is the chief of the Nagas, named Sumukha, the grandson of Aryaka and on his mother's side he is the grandson of Vamana.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऐरावतकुले
ऐरावत [m]
ऐरावतकुले
कुल [n]
जातः
जन् [4. P.]
सुमुखो
सुमुख [m]
नाम
नाम [ind]
नागराट्
नाग [m]
नागराट्
राज् [m]
आर्यकस्य
आर्यक [m]
मतः
मन् [8. P.]
पौत्रो
पौत्र [m]
दौहित्रो
दौहित्र [m]
वामनस्य
वामन [m]
च
च [ind]
एतस्य हि पिता नागश्चिकुरो नाम मातले । नचिराद्वैनतेयेन पञ्चत्वमुपपादितः ॥
English Translation
His father is the Naga named Chikura, O Matali and quite recently he was killed by the son of Vinata.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतस्य
एतद् [pron]
हि
हि [ind]
पिता
पितृ [m]
नागश्चिकुरो
नाग [m]
नागश्चिकुरो
चिकुर [mn]
नाम
नाम [ind]
मातले
मातलि [m]
नचिराद्
नचिरात् [ind]
वैनतेयेन
वैनतेय [m]
पञ्चत्वम्
पञ्चत्व [n]
उपपादितः
उपपादय् [10. Ā.]
ततोऽब्रवीत्प्रीतमना मातलिर्नारदं वचः । एष मे रुचितस्तात जामाता भुजगोत्तमः ॥
English Translation
Then did Matali, being of heart, speak to Narada these words-'O Sire, this best of the Naga race selected son-in-law.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
प्रीतमना
प्री [9. Ā.]
प्रीतमना
मनस् [n]
मातलिर्
मातलि [m]
नारदं
नारद [m]
वचः
वचस् [n]
एष
एतद् [pron]
मे
मद् [pron]
रुचितस्तात
रुच् [1. P.]
रुचितस्तात
तात [m]
जामाता
जामातृ [m]
भुजगोत्तमः
भुजग [m]
भुजगोत्तमः
उत्तम [adj]
क्रियतामत्र यत्नो हि प्रीतिमानस्म्यनेन वै । अस्य नागपतेर्दातुं प्रियां दुहितरं मुने ॥
English Translation
Accomplish; take some pains, for I am pleased with him-O Muni, take some pains to bestow on this Naga my beloved daughter.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
क्रियताम्
कृ [2. Ā.]
अत्र
अत्र [ind]
यत्नो
यत्न [m]
हि
हि [ind]
प्रीतिमान्
प्रीतिमत् [adj]
अस्म्यनेन
अस् [2. P.]
अस्म्यनेन
इदम् [pron]
वै
वै [ind]
अस्य
इदम् [pron]
नागपतेर्
नाग [m]
नागपतेर्
पति [m]
दातुं
दा [1. Ā.]
प्रियां
प्रिय [adj]
दुहितरं
दुहितृ [f]
मुने
मुनि [m]