Mausalaparva Adhyāya 9
मौसलपर्व • अध्यायः 9
Mausalaparva Adhyāya 9 of the classical Mahābhārata with 39 verses.
Total: 39 Verses
•
Citations: MBh 16.9.1–39
•
250 Lexicon Terms
प्रविशन्नर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः । ददर्शासीनमेकान्ते मुनिं सत्यवतीसुतम् ॥
English Translation
As Arjuna entered the hermitage of the truthful Rishi, he saw the son of Satyavati seated in a solitary spot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविशन्न्
प्रविश् [4. P.]
अर्जुनो
अर्जुन [m]
राजन्न्
राजन् [m]
आश्रमं
आश्रम [mn]
सत्यवादिनः
सत्य [n]
सत्यवादिनः
वादिन् [adj]
ददर्शासीनम्
दृश् [6. P.]
ददर्शासीनम्
आस् [4. P.]
एकान्ते
एकान्त [m]
मुनिं
मुनि [m]
सत्यवतीसुतम्
सत्यवती [f]
सत्यवतीसुतम्
सुत [m]
स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम् । अर्जुनोऽस्मीति नामास्मै निवेद्याभ्यवदत्ततः ॥
English Translation
Approaching that Rishi of high vows and gifted with a knowledge of al duties, he said, 'I am Arjuna'-~and then awaited his pleasure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तम्
तद् [pron]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
धर्मज्ञम्
धर्म [mn]
धर्मज्ञम्
ज्ञ [adj]
उपतस्थे
उपस्था [1. Ā.]
महाव्रतम्
महत् [adj]
महाव्रतम्
व्रत [n]
अर्जुनो
अर्जुन [m]
ऽस्मीति
अस् [2. P.]
ऽस्मीति
इति [ind]
नामास्मै
नामन् [n]
नामास्मै
इदम् [pron]
निवेद्याभ्यवदत्
निवेदय् [10. Ā.]
निवेद्याभ्यवदत्
अभिवद् [1. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः । आस्यतामिति चोवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः ॥
English Translation
Satyavati's son, endued with high penances, answered, saying, "Welcome!' Of tranquil soul the great ascetic further said, 'Take our seat.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वागतं
स्वागत [n]
ते
त्वद् [pron]
ऽस्त्व्
अस् [2. P.]
इति
इति [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
मुनिः
मुनि [m]
सत्यवतीसुतः
सत्यवती [f]
सत्यवतीसुतः
सुत [m]
आस्यताम्
आस् [4. P.]
इति
इति [ind]
चोवाच
च [ind]
चोवाच
वच् [2. P.]
प्रसन्नात्मा
प्रसद् [1. Ā.]
प्रसन्नात्मा
आत्मन् [m]
महामुनिः
महत् [adj]
महामुनिः
मुनि [m]
तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । निर्विण्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम् ॥
English Translation
Seeing that the son of Pritha was greatly cheerless and breathing heavy sighs repeatedly and filled with despair, Vyasa, addressed him, saying——Have you been sprinkled with water from anybody's nails or hair or the end of anybody's cloth, or from the mouth of a jar? Did you know any woman before the cessation of her menses? Have you killed a Brahmana?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अप्रतीतमनसं
अप्रतीत [adj]
अप्रतीतमनसं
मनस् [n]
निःश्वसन्तं
निःश्वस् [2. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
निर्विण्णमनसं
निर्विण्ण [adj]
निर्विण्णमनसं
मनस् [n]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
पार्थं
पार्थ [m]
व्यासो
व्यास [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इदम्
इदम् [pron]
अवीरजोऽभिघातस्ते ब्राह्मणो वा हतस्त्वया । युद्धे पराजितो वासि गतश्रीरिव लक्ष्यसे ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अवीरजो
अ [ind]
अवीरजो
वीर [m]
अवीरजो
ज [adj]
ऽभिघातस्
अभिघात [m]
ते
त्वद् [pron]
ब्राह्मणो
ब्राह्मण [m]
वा
वा [ind]
हतस्
हन् [6. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
युद्धे
युद्ध [n]
पराजितो
पराजि [2. P.]
वासि
वा [ind]
वासि
अस् [2. P.]
गतश्रीर्
गम् [6. Ā.]
गतश्रीर्
श्री [f]
इव
इव [ind]
लक्ष्यसे
लक्षय् [10. Ā.]
न त्वा प्रत्यभिजानामि किमिदं भरतर्षभ । श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥
English Translation
Have you been defeated in battle? You look like one shorn of prosperity! I do not know that you have been defeated by any one. Why then, O chief Bharata's race, this exceedingly dejected look! You should O of Pritha, tell me all, if, indeed, there be no harm in telling it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
त्वा
त्वद् [pron]
प्रत्यभिजानामि
प्रत्यभिज्ञा [9. Ā.]
किम्
क [pron]
इदं
इदम् [pron]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
श्रोतव्यं
श्रु [4. P.]
चेन्मयैतद्
चेद् [ind]
चेन्मयैतद्
मद् [pron]
चेन्मयैतद्
एतद् [pron]
वै
वै [ind]
तन्मे
तद् [pron]
तन्मे
मद् [pron]
व्याख्यातुम्
व्याख्या [2. Ā.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः । स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
मेधवपुः
मेध [m]
मेधवपुः
वपुस् [n]
श्रीमान्
श्रीमत् [adj]
बृहत्पङ्कजलोचनः
बृहत् [adj]
बृहत्पङ्कजलोचनः
पङ्कज [n]
बृहत्पङ्कजलोचनः
लोचन [n]
स
तद् [pron]
कृष्णः
कृष्ण [m]
सह
सह [ind]
रामेण
राम [m]
त्यक्त्वा
त्यज् [1. Ā.]
देहं
देह [mn]
दिवं
दिव् [m]
गतः
गम् [6. Ā.]
मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः । बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मौसले
मौसल [adj]
वृष्णिवीराणां
वृष्णि [m]
वृष्णिवीराणां
वीर [m]
विनाशो
विनाश [m]
ब्रह्मशापजः
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मशापजः
शाप [m]
ब्रह्मशापजः
ज [adj]
बभूव
भू [1. Ā.]
वीरान्तकरः
वीर [m]
वीरान्तकरः
अन्त [m]
वीरान्तकरः
कर [adj]
प्रभासे
प्रभास [mn]
रोमहर्षणः
रोमन् [n]
रोमहर्षणः
हर्षण [adj]
ये ते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः । भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
शूरा
शूर [m]
महात्मानः
महात्मन् [adj]
श्वशुरा
श्वशुर [m]
मे
मद् [pron]
महारथाः
महत् [adj]
महारथाः
रथ [m]
भोजवृष्ण्यन्धका
भोज [m]
भोजवृष्ण्यन्धका
वृष्णि [m]
भोजवृष्ण्यन्धका
अन्धक [m]
ब्रह्मन्न्
ब्रह्मन् [m]
अन्योन्यं
अन्योन्य [adj]
तैर्
तद् [pron]
हतं
हन् [6. P.]
युधि
युध् [f]
गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः । त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
गदापरिघशक्तीनां
गदा [f]
गदापरिघशक्तीनां
परिघ [m]
गदापरिघशक्तीनां
शक्ति [f]
सहाः
सह [adj]
परिघबाहवः
परिघ [m]
परिघबाहवः
बाहु [mf]
याचितो
याच् [1. Ā.]
यः
यद् [pron]
पुरास्माभिः
पुरा [ind]
पुरास्माभिः
मद् [pron]
पश्य
पश् [4. Ā.]
कालस्य
काल [m]
पर्ययम्
पर्यय [m]
हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम् । निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हतं
हन् [6. P.]
पञ्चशतं
पञ्चन् [adj]
पञ्चशतं
शत [mn]
तेषां
तद् [pron]
सहस्रं
सहस्र [mn]
बाहुशालिनाम्
बाहु [mf]
बाहुशालिनाम्
शालिन् [adj]
निधनं
निधन [mn]
समनुप्राप्तं
समनुप्राप् [5. Ā.]
समासाद्येतरेतरम्
समासादय् [10. P.]
समासाद्येतरेतरम्
इतरेतर [adj]
पुनः पुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम् । चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः ॥
English Translation
Thinking repeatedly of this destruction of the Yadava warriors of immeasurable energy and of the illustrious Krishna, I cannot get peace of mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुनः
पुनर् [ind]
पुनर्
पुनर् [ind]
न
न [ind]
मृश्यामि
मृश् [4. P.]
विनाशम्
विनाश [m]
अमितौजसाम्
अमित [adj]
अमितौजसाम्
ओजस् [n]
चिन्तयानो
चिन्तय् [10. Ā.]
यदूनां
यदु [m]
च
च [ind]
कृष्णस्य
कृष्ण [m]
च
च [ind]
यशस्विनः
यशस्विन् [adj]
शोषणं सागरस्येव पर्वतस्येव चालनम् । नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शोषणं
शोषण [n]
सागरस्येव
सागर [m]
सागरस्येव
इव [ind]
पर्वतस्येव
पर्वत [mn]
पर्वतस्येव
इव [ind]
चालनम्
चालन [n]
नभसः
नभस् [n]
पतनं
पतन [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
शैत्यम्
शैत्य [n]
अग्नेस्
अग्नि [m]
तथैव
तथा [ind]
तथैव
एव [ind]
च
च [ind]
अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः । न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः ॥
English Translation
The death of the holder of Sharnga is as incredible as the drying up of the ocean, the displacement of a mountain, the falling down of the heaven, or the cooling property of fie. Deprived of the company of the Vrishni heroes, I wish not to live in this world.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वीरा
वीर [m]
न
न [ind]
श्रद्दधुस्तस्य
श्रद्धा [1. P.]
श्रद्दधुस्तस्य
तद् [pron]
विनाशं
विनाश [m]
शार्ङ्गधन्वनः
शार्ङ्गधन्वन् [m]
न
न [ind]
चेह
च [ind]
चेह
इह [ind]
स्थातुम्
स्था [1. Ā.]
इच्छामि
इष् [1. P.]
लोके
लोक [m]
कृष्णविनाकृतः
कृष्ण [m]
कृष्णविनाकृतः
विनाकृत [adj]
इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन । मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः ॥
English Translation
Another event has taken place that is more painful than this, O you having penances for wealth. Repeatedly thinking of it, my heart is breaking.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इतः
इतस् [ind]
कष्टतरं
कष्टतर [adj]
चान्यच्छृणु
च [ind]
चान्यच्छृणु
अन्य [pron]
चान्यच्छृणु
श्रु [4. P.]
तद्
तद् [pron]
वै
वै [ind]
तपोधन
तपोधन [adj]
मनो
मनस् [n]
मे
मद् [pron]
दीर्यते
दृ [9. P.]
येन
यद् [pron]
चिन्तयानस्य
चिन्तय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
मुहुः
मुहुर् [ind]
पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः । आभीरैरनुसृत्याजौ हृताः पञ्चनदालयैः ॥
English Translation
In my very sight, O Brahmana, thousands of Vrishni ladies were carried away by the Abhiras of the country of the five waters, who attacked us.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पश्यतो
दृश् [6. P.]
वृष्णिदाराश्
वृष्णि [m]
वृष्णिदाराश्
दार [mn]
च
च [ind]
मम
मद् [pron]
ब्रह्मन्
ब्रह्मन् [m]
सहस्रशः
सहस्रशस् [ind]
आभीरैर्
आभीर [m]
अनुसृत्याजौ
अनुसृ [1. Ā.]
अनुसृत्याजौ
आजि [mf]
हृताः
हृ [2. P.]
पञ्चनदालयैः
पञ्चनद [n]
पञ्चनदालयैः
आलय [mn]
धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे । यथा पुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाभवत् ॥
English Translation
Taking up my bow, I found myself unequal to even string it. The power that had existed in my arms seemed to have disappeared on that occasion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धनुर्
धनुस् [n]
आदाय
आदा [4. Ā.]
तत्राहं
तत्र [ind]
तत्राहं
मद् [pron]
नाशकं
न [ind]
नाशकं
शक् [4. P.]
तस्य
तद् [pron]
पूरणे
पूरण [n]
यथा
यथा [ind]
पुरा
पुरा [ind]
च
च [ind]
मे
मद् [pron]
वीर्यं
वीर्य [n]
भुजयोर्
भुज [m]
न
न [ind]
तथाभवत्
तथा [ind]
तथाभवत्
भू [1. Ā.]
अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने । शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः ॥
English Translation
O great ascetic, my weapons of various kinds failed to appear. Soon, again, my arrows became exhausted.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अस्त्राणि
अस्त्र [mn]
मे
मद् [pron]
प्रनष्टानि
प्रणश् [4. Ā.]
विविधानि
विविध [adj]
महामुने
महत् [adj]
महामुने
मुनि [m]
शराश्
शर [m]
च
च [ind]
क्षयम्
क्षय [m]
आपन्नाः
आपद् [4. P.]
क्षणेनैव
क्षण [m]
क्षणेनैव
एव [ind]
समन्ततः
समन्ततः [ind]
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः । चतुर्भुजः पीतवासा श्यामः पद्मायतेक्षणः ॥
English Translation
That person of immeasurable soul, of four arms, holding the conch, the discus, and the mace, clad in yellow robes, dark of complexion, and possessing eyes resembling lotus-petals, is no longer seen by me! Alas, reft of Govinda, what have I to live for, dragging my life in sorrow?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुरुषश्
पुरुष [m]
चाप्रमेयात्मा
च [ind]
चाप्रमेयात्मा
अप्रमेय [adj]
चाप्रमेयात्मा
आत्मन् [m]
शङ्खचक्रगदाधरः
शङ्ख [mn]
शङ्खचक्रगदाधरः
चक्र [n]
शङ्खचक्रगदाधरः
गदा [f]
शङ्खचक्रगदाधरः
धर [adj]
चतुर्भुजः
चतुर् [nr]
चतुर्भुजः
भुज [m]
श्यामः
श्याम [adj]
पद्मायतेक्षणः
पद्म [mn]
पद्मायतेक्षणः
आयम् [6. P.]
पद्मायतेक्षणः
ईक्षण [n]
यः स याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः । प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
याति
या [2. Ā.]
पुरस्तान्
पुरस्तात् [ind]
मे
मद् [pron]
रथस्य
रथ [m]
सुमहाद्युतिः
सु [ind]
सुमहाद्युतिः
महत् [adj]
सुमहाद्युतिः
द्युति [f]
प्रदहन्
प्रदह् [4. Ā.]
रिपुसैन्यानि
रिपु [m]
रिपुसैन्यानि
सैन्य [n]
न
न [ind]
पश्याम्य्
दृश् [6. P.]
अहम्
मद् [pron]
अद्य
अद्य [ind]
तम्
तद् [pron]
येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा । शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चाद्व्यनाशयम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
येन
यद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
प्रदग्धानि
प्रदह् [4. Ā.]
शत्रुसैन्यानि
शत्रु [m]
शत्रुसैन्यानि
सैन्य [n]
तेजसा
तेजस् [n]
क्षुरैर्
क्षुर [m]
गाण्डीवनिर्मुक्तैर्
गाण्डीव [mn]
गाण्डीवनिर्मुक्तैर्
निर्मुच् [6. P.]
नातियत्नाद्
न [ind]
नातियत्नाद्
अति [ind]
नातियत्नाद्
यत्न [m]
इवार्जुनः
इव [ind]
इवार्जुनः
अर्जुन [m]
तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम । परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
अपश्यन्
अ [ind]
अपश्यन्
दृश् [6. P.]
विषीदामि
विषद् [1. Ā.]
घूर्णामीव
घूर्ण् [1. Ā.]
घूर्णामीव
इव [ind]
च
च [ind]
सत्तम
सत्तम [adj]
परिनिर्विण्णचेताश्
परिनिर्विण्ण [adj]
परिनिर्विण्णचेताश्
चेतस् [n]
च
च [ind]
शान्तिं
शान्ति [f]
नोपलभे
न [ind]
नोपलभे
उपलभ् [1. P.]
ऽपि
अपि [ind]
च
च [ind]
विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे । श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः ॥
English Translation
I dare not live, reft of the heroic Janardana. As soon as I heard that Vishnu had left the earth, my eyes became dim and all things disappeared from my vision.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विना
विना [ind]
जनार्दनं
जनार्दन [m]
वीरं
वीर [m]
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
जीवितुम्
जीव् [1. Ā.]
उत्सहे
उत्सह् [1. P.]
श्रुत्वैव
श्रु [4. P.]
श्रुत्वैव
एव [ind]
हि
हि [ind]
गतं
गम् [6. Ā.]
विष्णुं
विष्णु [m]
ममापि
मद् [pron]
ममापि
अपि [ind]
मुमुहुर्
मुह् [4. Ā.]
दिशः
दिश् [f]
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः । उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम ॥
English Translation
O best of men, you should tell me what is good for me now, for I am now a wanderer with an empty heart, despoiled of my kinsmen and of my prowess.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य
प्रणश् [4. Ā.]
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य
ज्ञाति [m]
प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य
वीर्य [n]
शून्यस्य
शून्य [adj]
परिधावतः
परिधाव् [1. Ā.]
उपदेष्टुं
उपदिश् [6. Ā.]
मम
मद् [pron]
श्रेयो
श्रेयस् [n]
भवान्
भवत् [adj]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
सत्तम
सत्तम [adj]
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकमहारथाः । विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥
English Translation
Vyasa said The powerful car-warriors of the Vrishni and the Andhaka races have all been consumed by the Brahmanas' course. O chief of Kuru's race, you should not grieve for their destruction.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा
शाप [m]
ब्रह्मशापविनिर्दग्धा
विनिर्दह् [1. P.]
वृष्ण्यन्धकमहारथाः
वृष्णि [m]
वृष्ण्यन्धकमहारथाः
अन्धक [m]
वृष्ण्यन्धकमहारथाः
महत् [adj]
वृष्ण्यन्धकमहारथाः
रथ [m]
येनाहं
यद् [pron]
येनाहं
मद् [pron]
कुरुशार्दूल
कुरु [m]
कुरुशार्दूल
शार्दूल [m]
न
न [ind]
शक्नोमि
शक् [4. P.]
विचेष्टितुम्
विचेष्ट् [1. Ā.]
भवितव्यं तथा तद्धि दिष्टमेतन्महात्मनाम् । उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम् ॥
English Translation
That which has taken place, had been ordained. It was the destiny of those great warriors. Krishna allowed it to take place although he was fully competent to befell it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
भवितव्यं
भू [1. Ā.]
तथा
तथा [ind]
तद्धि
तद् [pron]
तद्धि
हि [ind]
दिष्टम्
दिष्ट [n]
एतन्
एतद् [pron]
महात्मनाम्
महात्मन् [adj]
उपेक्षितं
उपेक्ष् [1. P.]
च
च [ind]
कृष्णेन
कृष्ण [m]
शक्तेनापि
शक् [4. P.]
शक्तेनापि
अपि [ind]
व्यपोहितुम्
व्यपोह् [1. Ā.]
त्रैलोक्यमपि कृष्णो हि कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् । प्रसहेदन्यथा कर्तुं किमु शापं मनीषिणाम् ॥
English Translation
Govinda was able to after the very course of the universe with all its mobile and immobile creatures. What need then be said of the curse of even great Brahmanas?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रैलोक्यम्
त्रैलोक्य [n]
अपि
अपि [ind]
कृष्णो
कृष्ण [m]
हि
हि [ind]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
स्थावरजङ्गमम्
स्थावर [adj]
स्थावरजङ्गमम्
जङ्गम [adj]
प्रसहेद्
प्रसह् [1. P.]
अन्यथा
अन्यथा [ind]
कर्तुं
कृ [2. Ā.]
किमु
किमु [ind]
शापं
शाप [m]
मनीषिणाम्
मनीषिन् [adj]
रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः । तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः ॥
English Translation
for you He who used to proceed in front of your car, arined with discus and mace, through affection was the four-armed Vasudeva, that ancient Rishi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रथस्य
रथ [m]
पुरतो
पुरतस् [ind]
याति
या [2. Ā.]
यः
यद् [pron]
स
तद् [pron]
चक्रगदाधरः
चक्र [n]
चक्रगदाधरः
गदा [f]
चक्रगदाधरः
धर [adj]
तव
त्वद् [pron]
स्नेहात्
स्नेह [mn]
पुराणर्षिर्
पुराण [adj]
पुराणर्षिर्
ऋषि [m]
वासुदेवश्
वासुदेव [m]
चतुर्भुजः
चतुर् [nr]
चतुर्भुजः
भुज [m]
कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः । मोक्षयित्वा जगत्सर्वं गतः स्वस्थानमुत्तमम् ॥
English Translation
That great one of expansive eyes, viz., Krishna, having lightened the burthen of the Earth and cast off his (human) body, has attained to his own high seat.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
भारावतरणं
भार [m]
भारावतरणं
अवतरण [n]
पृथिव्याः
पृथिवी [f]
पृथुलोचनः
पृथु [adj]
पृथुलोचनः
लोचन [n]
मोक्षयित्वा
मोक्षय् [10. Ā.]
जगत्
जगन्त् [n]
सर्वं
सर्व [pron]
गतः
गम् [6. Ā.]
स्वस्थानम्
स्व [adj]
स्वस्थानम्
स्थान [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
त्वया त्विह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ । कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज ॥
English Translation
By you also, O foremost of men, with Bhima for your helpmate and the twins, O mighty-armed hero, has the great work of the gods been done.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्वया
त्वद् [pron]
त्विह
तु [ind]
त्विह
इह [ind]
महत्
महत् [adj]
कर्म
कर्मन् [n]
देवानां
देव [m]
पुरुषर्षभ
पुरुष [m]
पुरुषर्षभ
ऋषभ [m]
भीमसेनो
भीमसेन [m]
महातेजा
महत् [adj]
महातेजा
तेजस् [n]
यमाभ्यां
यम [m]
सह
सह [ind]
भारत
भारत [m]
कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुंगव । गमनं प्राप्तकालं च तद्धि श्रेयो मतं मम ॥
English Translation
O foremost one of Kuru's race, I regard you and your brothers as crowned with success, for you have accomplished the great purpose of your lives! The Time has come for your departure from the world. Even this, O powerful one, is what is beneficial for you now.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतकृत्यांश्
कृतकृत्य [adj]
च
च [ind]
वो
त्वद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
संसिद्धान्
संसिध् [4. Ā.]
कुरुपुंगव
कुरु [m]
कुरुपुंगव
पुंगव [m]
गमनं
गमन [n]
प्राप्तकालं
प्राप् [1. P.]
प्राप्तकालं
काल [m]
च
च [ind]
तद्धि
तद् [pron]
तद्धि
हि [ind]
श्रेयो
श्रेयस् [n]
मतं
मन् [8. P.]
मम
मद् [pron]
बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत । भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये ॥
English Translation
Even thus, understanding and prowess and foresight. O Bharata, arise when days of prosperity have gone. These very acquisitions disappear when the hour of adversity comes.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बलं
बल [mn]
बुद्धिश्
बुद्धि [f]
च
च [ind]
तेजश्
तेजस् [n]
च
च [ind]
प्रतिपत्तिश्
प्रतिपत्ति [f]
च
च [ind]
भारत
भारत [m]
भवन्ति
भू [1. Ā.]
भवकालेषु
भव [m]
भवकालेषु
काल [m]
विपद्यन्ते
विपद् [4. P.]
विपर्यये
विपर्यय [m]
कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय । काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया ॥
English Translation
All this has Time for its root. Time is, indeed, the seed of the of the universe, O not FINISH MA Dhananjaya! It is Time, again, which withdraws everything at its pleasure.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालमूलम्
काल [m]
कालमूलम्
मूल [mn]
इदं
इदम् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
जगद्बीजं
जगन्त् [n]
जगद्बीजं
बीज [mn]
धनंजय
धनंजय [m]
काल
काल [m]
एव
एव [ind]
समादत्ते
समादा [3. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
एव
एव [ind]
यदृच्छया
यदृच्छा [f]
स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः । स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः ॥
English Translation
One becomes powerful, and, again, losing that power, becomes weak. One becomes a master and rules others, and again, losing that position, becomes a servant for obeying the order of others.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
एव
एव [ind]
बलवान्
बलवत् [adj]
भूत्वा
भू [1. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
भवति
भू [1. Ā.]
दुर्बलः
दुर्बल [adj]
स
तद् [pron]
एवेशश्
एव [ind]
एवेशश्
ईश [m]
च
च [ind]
भूत्वेह
भू [1. Ā.]
भूत्वेह
इह [ind]
परैर्
पर [pron]
आज्ञाप्यते
आज्ञापय् [10. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम् । पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति ॥
English Translation
Your weapons, having achieved success, have gone away to the place they came from. They will, again, come into your hands when the Time for their coming approaches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृतकृत्यानि
कृतकृत्य [adj]
चास्त्राणि
च [ind]
चास्त्राणि
अस्त्र [mn]
गतान्य्
गम् [6. Ā.]
अद्य
अद्य [ind]
यथागतम्
यथागत [adj]
पुनर्
पुनर् [ind]
एष्यन्ति
इ [5. Ā.]
ते
त्वद् [pron]
हस्तं
हस्त [mn]
यदा
यदा [ind]
कालो
काल [m]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत । एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ ॥
English Translation
The Time has come, O Bharata, for you all to attain to the highest end. This is what I consider to be highly beneficial for you all, O chief of Bharata's race.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कालो
काल [m]
गन्तुं
गम् [6. Ā.]
गतिं
गति [f]
मुख्यां
मुख्य [adj]
भवताम्
भवत् [adj]
अपि
अपि [ind]
भारत
भारत [m]
एतच्छ्रेयो
एतद् [pron]
एतच्छ्रेयो
श्रेयस् [n]
हि
हि [ind]
वो
त्वद् [pron]
मन्ये
मन् [8. P.]
परमं
परम [adj]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः । अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम् ॥
English Translation
Having heard these words of Vyasa of great energy, the son of Pritha, receiving his permission, returned to the city of Hastinapur.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतद्
एतद् [pron]
वचनम्
वचन [n]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
व्यासस्यामिततेजसः
व्यास [m]
व्यासस्यामिततेजसः
अमित [adj]
व्यासस्यामिततेजसः
तेजस् [n]
अनुज्ञातो
अनुज्ञा [9. Ā.]
ययौ
या [2. Ā.]
पार्थो
पार्थ [m]
नगरं
नगर [mn]
नागसाह्वयम्
नागसाह्वय [n]
प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम् । आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धकजनं प्रति ॥
English Translation
Entering it, the hero approached Yudhishthira and informed him of all that had taken place about the Vrishnis. JSALA PARVA
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समाश्वास्य
समाश्वासय् [10. Ā.]
च
च [ind]
राजानं
राजन् [m]
धर्मात्मानं
धर्म [mn]
धर्मात्मानं
आत्मन् [m]
युधिष्ठिरम्
युधिष्ठिर [m]
आचष्ट
आचक्ष् [1. P.]
तद्
तद् [pron]
यथावृत्तं
यथावृत्त [n]
वृष्ण्यन्धकजनं
वृष्णि [m]
वृष्ण्यन्धकजनं
अन्धक [m]
वृष्ण्यन्धकजनं
जन [m]
प्रति
प्रति [ind]