Aśvamedhikaparva Adhyāya 92
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 92
Aśvamedhikaparva Adhyāya 92 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 14.92.1–23
•
250 Lexicon Terms
पितामहस्य मे यज्ञे धर्मपुत्रस्य धीमतः । यदाश्चर्यमभूत्किंचित्तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
English Translation
Janamejaya said. You should tell me of any wonderful incident which took place in the sacrifice of my grandsire.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तथा
तथा [ind]
तस्मिन्महायज्ञे
तद् [pron]
तस्मिन्महायज्ञे
महत् [adj]
तस्मिन्महायज्ञे
यज्ञ [m]
धर्मराजस्य
धर्मराज [m]
धीमतः
धीमत् [adj]
यद्
यद् [pron]
आश्चर्यम्
आश्चर्य [n]
अभूत्
भू [1. Ā.]
किंचित्
कश्चित् [pron]
तद्
तद् [pron]
भवान्
भवत् [adj]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
अर्हति
अर्ह् [1. Ā.]
श्रूयतां राजशार्दूल महदाश्चर्यमुत्तमम् । अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यदभूद्विभो ॥
English Translation
Vaishampayana said Hear, O chief of kings, of a most wonderful event which took place, O powerful monarch, at the conclusion of that great Horse-Sacrifice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुन्तीं
कुन्ती [f]
च
च [ind]
राजशार्दूल
राजन् [m]
राजशार्दूल
शार्दूल [m]
तदा
तदा [ind]
भरतसत्तमाः
भरत [m]
भरतसत्तमाः
सत्तम [adj]
अश्वमेधे
अश्वमेध [m]
महायज्ञे
महत् [adj]
महायज्ञे
यज्ञ [m]
द्विजातिपरिवेषकः
द्विजाति [m]
द्विजातिपरिवेषकः
परिवेषक [adj]
तर्पितेषु द्विजाग्र्येषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु । दीनान्धकृपणे चापि तदा भरतसत्तम ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तर्पितेषु
तर्पय् [10. Ā.]
द्विजाग्र्येषु
द्विजाग्र्य [m]
ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु
ज्ञाति [m]
ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु
सम्बन्धिन् [adj]
ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु
बन्धु [m]
शिवे
शिव [adj]
देशे
देश [m]
समे
सम [pron]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
तदा
तदा [ind]
भरतसत्तम
भरत [m]
भरतसत्तम
सत्तम [adj]
घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत । पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घुष्यमाणे
घुष् [1. Ā.]
महादाने
महत् [adj]
महादाने
दान [n]
दिक्षु
दिश् [f]
सर्वासु
सर्व [pron]
भारत
भारत [m]
पतत्सु
पत् [1. Ā.]
पुष्पवर्षेषु
पुष्प [n]
पुष्पवर्षेषु
वर्ष [mn]
धर्मराजस्य
धर्मराज [m]
मूर्धनि
मूर्धन् [m]
बिलान्निष्क्रम्य नकुलो रुक्मपार्श्वस्तदानघ । वज्राशनिसमं नादममुञ्चत विशां पते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बिलान्निष्क्रम्य
बिल [n]
बिलान्निष्क्रम्य
निष्क्रम् [6. P.]
नकुलो
नकुल [m]
रुक्मपार्श्वस्तदानघ
रुक्म [n]
रुक्मपार्श्वस्तदानघ
पार्श्व [mn]
रुक्मपार्श्वस्तदानघ
तदा [ind]
रुक्मपार्श्वस्तदानघ
अनघ [adj]
वज्राशनिसमं
वज्र [mn]
वज्राशनिसमं
अशनि [mf]
वज्राशनिसमं
सम [pron]
नादम्
नाद [m]
अमुञ्चत
मुच् [6. Ā.]
विशां
विश् [f]
पते
पति [m]
सकृदुत्सृज्य तं नादं त्रासयानो मृगद्विजान् । मानुषं वचनं प्राह धृष्टो बिलशयो महान् ॥
English Translation
Repeatedly uttering such deep sounds and thereby frightening all animals and birds, that proud dweller of a hole, with large body, spoke in a human voice and said, “You kings, this great sacrifice is not equal to a prastha of powdered daily given away by a liberal Brahmana of Kurukshetra who was observing the Unchcha vow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सकृद्
सकृत् [ind]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
तं
तद् [pron]
नादं
नाद [m]
त्रासयानो
त्रासय् [10. Ā.]
मृगद्विजान्
मृग [m]
मृगद्विजान्
द्विज [m]
मानुषं
मानुष [adj]
वचनं
वचन [n]
प्राह
प्राह् [1. P.]
धृष्टो
धृष् [1. Ā.]
बिलशयो
बिल [n]
बिलशयो
शय [adj]
महान्
महत् [adj]
सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः । उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥
English Translation
Repeatedly uttering such deep sounds and thereby frightening all animals and birds, that proud dweller of a hole, with large body, spoke in a human voice and said, “You kings, this great sacrifice is not equal to a prastha of powdered daily given away by a liberal Brahmana of Kurukshetra who was observing the Unchcha vow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सक्तुप्रस्थेन
सक्तु [m]
सक्तुप्रस्थेन
प्रस्थ [mn]
वो
त्वद् [pron]
नायं
न [ind]
नायं
इदम् [pron]
यज्ञस्तुल्यो
यज्ञ [m]
यज्ञस्तुल्यो
तुल्य [adj]
नराधिपाः
नराधिप [m]
उञ्छवृत्तेर्
उञ्छ [m]
उञ्छवृत्तेर्
वृत्ति [f]
वदान्यस्य
वदान्य [adj]
कुरुक्षेत्रनिवासिनः
कुरुक्षेत्र [n]
कुरुक्षेत्रनिवासिनः
निवासिन् [adj]
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नकुलस्य विशां पते । विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते ब्राह्मणर्षभाः ॥
English Translation
Hearing these words of the mongoose, o king, all those foremost of Brahmanas became stricken with wonder.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्येतद्
इति [ind]
इत्येतद्
एतद् [pron]
वचनं
वचन [n]
श्रुत्वा
श्रु [4. P.]
जानमाना
ज्ञा [4. Ā.]
बलं
बल [mn]
तव
त्वद् [pron]
विस्मयं
विस्मय [m]
परमं
परम [adj]
जग्मुः
गम् [6. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
ते
तद् [pron]
ब्राह्मणर्षभाः
ब्राह्मण [m]
ब्राह्मणर्षभाः
ऋषभ [m]
ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते द्विजाः । कुतस्त्वं समनुप्राप्तो यज्ञं साधुसमागमम् ॥
English Translation
Approaching the mongoose, they then asked him, saying, 'Whence have you come to this sacrifice this resort of the good and the pious?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
समेत्य
समे [2. P.]
नकुलं
नकुल [m]
पर्यपृच्छन्त
परिप्रच्छ् [6. Ā.]
ते
तद् [pron]
द्विजाः
द्विज [m]
कुतस्त्वं
कुतस् [ind]
कुतस्त्वं
त्वद् [pron]
समनुप्राप्तो
समनुप्राप् [5. Ā.]
यज्ञं
यज्ञ [m]
साधुसमागमम्
साधु [adj]
साधुसमागमम्
समागम [m]
किं बलं परमं तुभ्यं किं श्रुतं किं परायणम् । कथं भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञं विगर्हसे ॥
English Translation
What is the extent of your power? What you learning? And what your refuge? How should we know you who thus censure this our sacrifice?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
बलं
बल [mn]
परमं
परम [adj]
तुभ्यं
त्वद् [pron]
किं
क [pron]
श्रुतं
श्रुत [n]
किं
क [pron]
परायणम्
परायण [n]
कथं
कथम् [ind]
भवन्तं
भवत् [adj]
विद्याम
विद् [6. Ā.]
यो
यद् [pron]
नो
मद् [pron]
यज्ञं
यज्ञ [m]
विगर्हसे
विगर्ह् [1. P.]
अविलुप्यागमं कृत्स्नं विधिज्ञैर्याजकैः कृतम् । यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च यथाकृतम् ॥
English Translation
Without having disregarded any portion of the scriptures, everything that should be done has been done here according to the scriptures and according to reason, with the help of various sacrificial rites.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अविलुप्यागमं
अविलुप्य [ind]
अविलुप्यागमं
आगम [m]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
विधिज्ञैर्
विधि [m]
विधिज्ञैर्
ज्ञ [adj]
याजकैः
याजक [m]
कृतम्
कृ [2. Ā.]
यथागमं
यथागम [adj]
यथान्यायं
यथान्यायम् [ind]
कर्तव्यं
कृ [2. Ā.]
च
च [ind]
यथाकृतम्
यथा [ind]
यथाकृतम्
कृ [2. Ā.]
पूजार्हाः पूजिताश्चात्र विधिवच्छास्त्रचक्षुषा । मन्त्रपूतं हुतश्चाग्निर्दत्तं देयममत्सरम् ॥
English Translation
Those who are deserving of adoration, have been duly adored here according to the way pointed out by the scriptures. Libations have bcen poured on the sacred fire with the help of proper Mantras. That which should be given, has been given away without pride.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पूजार्हाः
पूजा [f]
पूजार्हाः
अर्ह [adj]
पूजिताश्चात्र
पूजय् [10. Ā.]
पूजिताश्चात्र
च [ind]
पूजिताश्चात्र
अत्र [ind]
विधिवच्छास्त्रचक्षुषा
विधिवत् [ind]
विधिवच्छास्त्रचक्षुषा
शास्त्र [n]
विधिवच्छास्त्रचक्षुषा
चक्षुस् [n]
मन्त्रपूतं
मन्त्र [mn]
मन्त्रपूतं
पू [1. P.]
हुतश्चाग्निर्
हु [3. Ā.]
हुतश्चाग्निर्
च [ind]
हुतश्चाग्निर्
अग्नि [m]
दत्तं
दा [1. Ā.]
देयम्
दा [1. Ā.]
अमत्सरम्
अमत्सर [adj]
तुष्टा द्विजर्षभाश्चात्र दानैर्बहुविधैरपि । क्षत्रियाश्च सुयुद्धेन श्राद्धैरपि पितामहाः ॥
English Translation
The twice-born class have been pleased with gifts of various kinds. The Kshatriyas have been pleased with battles fought according to just methods. The grandfathers have been pleased with Sharaddhas,
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तुष्टा
तुष् [4. Ā.]
द्विजर्षभाश्चात्र
द्विजर्षभ [m]
द्विजर्षभाश्चात्र
च [ind]
द्विजर्षभाश्चात्र
अत्र [ind]
दानैर्
दान [n]
बहुविधैर्
बहुविध [adj]
अपि
अपि [ind]
क्षत्रियाश्च
क्षत्रिय [m]
क्षत्रियाश्च
च [ind]
सुयुद्धेन
सु [ind]
सुयुद्धेन
युद्ध [n]
श्राद्धैर्
श्राद्ध [n]
अपि
अपि [ind]
पितामहाः
पितामह [m]
पालनेन विशस्तुष्टाः कामैस्तुष्टा वरस्त्रियः । अनुक्रोशैस्तथा शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः ॥
English Translation
The Vaishyas have been pleased by the protection offered to them, and many foremost of women have been pleased by accomplishing their desires. The Shudras have been pleased b y kind speeches, and others with the residue of the profuse wealth collected on the spot.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पालनेन
पालन [n]
विशस्तुष्टाः
विश् [f]
विशस्तुष्टाः
तुष् [4. Ā.]
कामैस्तुष्टा
काम [m]
कामैस्तुष्टा
तुष् [4. Ā.]
वरस्त्रियः
वर [adj]
वरस्त्रियः
स्त्री [f]
अनुक्रोशैस्तथा
अनुक्रोश [m]
अनुक्रोशैस्तथा
तथा [ind]
शूद्रा
शूद्र [m]
दानशेषैः
दान [n]
दानशेषैः
शेष [mn]
पृथग्जनाः
पृथग्जन [m]
ज्ञातिसंबन्धिनस्तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः । देवा हविर्भिः पुण्यैश्च रक्षणैः शरणागताः ॥
English Translation
Kinsmen and relatives have been pleased by the purity of conduct shown by our king. The celestials have been pleased by libations of clarified butter and acts of merit, and dependents and followers by protection.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञातिसंबन्धिनस्तुष्टाः
ज्ञाति [m]
ज्ञातिसंबन्धिनस्तुष्टाः
सम्बन्धिन् [adj]
ज्ञातिसंबन्धिनस्तुष्टाः
तुष् [4. Ā.]
शौचेन
शौच [n]
च
च [ind]
नृपस्य
नृप [m]
नः
मद् [pron]
देवा
देव [m]
हविर्भिः
हविस् [n]
पुण्यैश्च
पुण्य [adj]
पुण्यैश्च
च [ind]
रक्षणैः
रक्षण [n]
शरणागताः
शरण [n]
शरणागताः
आगम् [6. P.]
यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि सत्यसंध द्विजातिषु । यथाश्रुतं यथादृष्टं पृष्टो ब्राह्मणकाम्यया ॥
English Translation
That, therefore, which is true, do you truly declare to these Brahmanas. Indeed, do you declare what is according to the scriptures and to actual experience, asked by the Brahmanas who are eager to know.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यद्
यद् [pron]
अत्र
अत्र [ind]
तथ्यं
तथ्य [adj]
तद्
तद् [pron]
ब्रूहि
ब्रू [2. Ā.]
सत्यसंध
सत्य [adj]
सत्यसंध
संधा [f]
द्विजातिषु
द्विजाति [m]
यथाश्रुतं
यथाश्रुत [adj]
यथादृष्टं
यथादृष्टम् [ind]
पृष्टो
प्रच्छ् [1. P.]
ब्राह्मणकाम्यया
ब्राह्मण [n]
ब्राह्मणकाम्यया
काम्या [f]
श्रद्धेयवाक्यः प्राज्ञस्त्वं दिव्यं रूपं बिभर्षि च । समागतश्च विप्रैस्त्वं तत्त्वतो वक्तुमर्हसि ॥
English Translation
Your words are creditable. You are wise. You have have, also, a celestial form. You have come into the midst of learned Brahmanas. You should explain yourself.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रद्धेयवाक्यः
श्रद्धा [1. P.]
श्रद्धेयवाक्यः
वाक्य [n]
प्राज्ञस्त्वं
प्राज्ञ [adj]
प्राज्ञस्त्वं
त्वद् [pron]
दिव्यं
दिव्य [adj]
रूपं
रूप [n]
बिभर्षि
भृ [1. Ā.]
च
च [ind]
समागतश्च
समागम् [6. P.]
समागतश्च
च [ind]
विप्रैस्त्वं
विप्र [m]
विप्रैस्त्वं
त्वद् [pron]
तत्त्वतो
तत्त्व [n]
वक्तुम्
वच् [2. P.]
अर्हसि
अर्ह् [1. Ā.]
इति पृष्टो द्विजैस्तैः स प्रहस्य नकुलोऽब्रवीत् । नैषानृता मया वाणी प्रोक्ता दर्पेण वा द्विजाः ॥
English Translation
Thus addressed by those twice-born persons, the mungoose, siniling, answered them as follows. “You twice-born ones, the words I have uttered are not false. Neither have I spoken them from pride.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इति
इति [ind]
पृष्टो
प्रच्छ् [1. P.]
द्विजैस्तैः
द्विज [m]
द्विजैस्तैः
तद् [pron]
स
तद् [pron]
प्रहस्य
प्रहस् [1. Ā.]
नकुलो
नकुल [m]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
नैषानृता
न [ind]
नैषानृता
एतद् [pron]
नैषानृता
अनृत [adj]
मया
मय [adj]
वाणी
वाणी [f]
प्रोक्ता
प्रवच् [2. P.]
दर्पेण
दर्प [m]
वा
वा [ind]
द्विजाः
द्विज [m]
यन्मयोक्तमिदं किंचिद्युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम् । सक्तुप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपाः । उञ्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥
English Translation
Repeatedly uttering such deep sounds and thereby frightening all animals and birds, that proud dweller of a hole, with large body, spoke in a human voice and said, “You kings, this great sacrifice is not equal to a prastha of powdered daily given away by a liberal Brahmana of Kurukshetra who was observing the Unchcha vow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यन्मयोक्तम्
यद् [pron]
यन्मयोक्तम्
मद् [pron]
यन्मयोक्तम्
वच् [2. P.]
इदं
इदम् [pron]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम्
त्वद् [pron]
युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम्
च [ind]
युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम्
अपि [ind]
युष्माभिश्चाप्युपश्रुतम्
उपश्रु [5. Ā.]
सक्तुप्रस्थेन
सक्तु [m]
सक्तुप्रस्थेन
प्रस्थ [mn]
वो
त्वद् [pron]
नायं
न [ind]
नायं
इदम् [pron]
यज्ञस्तुल्यो
यज्ञ [m]
यज्ञस्तुल्यो
तुल्य [adj]
नराधिपाः
नराधिप [m]
उञ्छवृत्तेर्
उञ्छ [m]
उञ्छवृत्तेर्
वृत्ति [f]
वदान्यस्य
वदान्य [adj]
कुरुक्षेत्रनिवासिनः
कुरुक्षेत्र [n]
कुरुक्षेत्रनिवासिनः
निवासिन् [adj]
इत्यवश्यं मयैतद्वो वक्तव्यं द्विजपुंगवाः । शृणुताव्यग्रमनसः शंसतो मे द्विजर्षभाः ॥
English Translation
Forsooth, I should say this, O focmost of Brahmanas. Listen to me with rapt attention as I truly describe to you what took place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्यवश्यं
इति [ind]
इत्यवश्यं
अवश्यम् [ind]
मयैतद्
मद् [pron]
मयैतद्
एतद् [pron]
वो
त्वद् [pron]
वक्तव्यं
वच् [2. P.]
द्विजपुंगवाः
द्विज [m]
द्विजपुंगवाः
पुंगव [m]
शृणुताव्यग्रमनसः
श्रु [4. P.]
शृणुताव्यग्रमनसः
अव्यग्र [adj]
शृणुताव्यग्रमनसः
मनस् [n]
शंसतो
शंस् [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
द्विजर्षभाः
द्विजर्षभ [m]
अनुभूतं च दृष्टं च यन्मयाद्भुतमुत्तमम् । उञ्छवृत्तेर्यथावृत्तं कुरुक्षेत्रनिवासिनः ॥
English Translation
Wonderful and excellent was the event that happened. It was seen by me and its consequences were felt by me. The incident relates to a liberal Brahmana living in Kurukshetra in the observance of the Unchcha VOW.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुभूतं
अनुभू [1. Ā.]
च
च [ind]
दृष्टं
दृश् [6. P.]
च
च [ind]
यन्मयाद्भुतम्
यद् [pron]
यन्मयाद्भुतम्
मद् [pron]
यन्मयाद्भुतम्
अद्भुत [adj]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
उञ्छवृत्तेर्
उञ्छ [m]
उञ्छवृत्तेर्
वृत्ति [f]
वदान्यस्य
वदान्य [adj]
कुरुक्षेत्रनिवासिनः
कुरुक्षेत्र [n]
कुरुक्षेत्रनिवासिनः
निवासिन् [adj]
स्वर्गं येन द्विजः प्राप्तः सभार्यः ससुतस्नुषः । यथा चार्धं शरीरस्य ममेदं काञ्चनीकृतम् ॥
English Translation
On account of that incident he attained to Heaven, O twice-born ones, along with his wife and son and daughter-in-law. And in consequence of what then took place half my body became changed into gold.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वर्गं
स्वर्ग [m]
येन
यद् [pron]
द्विजः
द्विज [m]
प्राप्तः
प्राप् [1. P.]
सभार्यः
स [ind]
सभार्यः
भार्या [f]
ससुतस्नुषः
स [ind]
ससुतस्नुषः
सुत [m]
ससुतस्नुषः
स्नुषा [f]
यथा
यथा [ind]
चार्धं
च [ind]
चार्धं
अर्ध [mn]
शरीरस्य
शरीर [n]
ममेदं
मद् [pron]
ममेदं
इदम् [pron]
काञ्चनीकृतम्
काञ्चनीकृ [8. Ā.]