Special Call Prof. Jay L. Garfield Commemorative Volume · Submissions Open
Announcements Newsletters About Us Contact
Search
MBh
Mahābhārata • Parva 12 (Śāntiparva) • Adhyāya 329

Śāntiparva Adhyāya 329

शान्तिपर्व • अध्यायः 329

Śāntiparva Adhyāya 329 of the classical Mahābhārata with 51 verses.

Total: 51 Verses • Citations: MBh 12.329.1–51 • 250 Lexicon Terms • Page 2 of 2 (Verses 21 shown)
अथ देवा ऋषयश्चायुषः पुत्रं नहुषं नाम देवराजत्वेऽभिषिषिचुः । नहुषः पञ्चभिः शतैर्ज्योतिषां ललाटे ज्वलद्भिः सर्वतेजोहरैस्त्रिविष्टपं पालयां बभूव । अथ लोकाः प्रकृतिमापेदिरे स्वस्थाश्च बभूवुः ॥
अथोवाच नहुषः । सर्वं मां शक्रोपभुक्तमुपस्थितमृते शचीमिति । स एवमुक्त्वा शचीसमीपमगमदुवाच चैनाम् । सुभगेऽहमिन्द्रो देवानां भजस्व मामिति । तं शची प्रत्युवाच । प्रकृत्या त्वं धर्मवत्सलः सोमवंशोद्भवश्च । नार्हसि परपत्नीधर्षणं कर्तुमिति ॥
तामथोवाच नहुषः । ऐन्द्रं पदमध्यास्यते मया । अहमिन्द्रस्य राज्यरत्नहरो नात्राधर्मः कश्चित्त्वमिन्द्रभुक्तेति । सा तमुवाच । अस्ति मम किंचिद्व्रतमपर्यवसितम् । तस्यावभृथे त्वामुपगमिष्यामि कैश्चिदेवाहोभिरिति । स शच्यैवमभिहितो नहुषो जगाम ॥
अथ शची दुःखशोकार्ता भर्तृदर्शनलालसा नहुषभयगृहीता बृहस्पतिमुपागच्छत् । स च तामभिगतां दृष्ट्वैव ध्यानं प्रविश्य भर्तृकार्यतत्परां ज्ञात्वा बृहस्पतिरुवाच । अनेनैव व्रतेन तपसा चान्विता देवीं वरदामुपश्रुतिमाह्वय । सा तवेन्द्रं दर्शयिष्यतीति ॥
साथ महानियममास्थिता देवीं वरदामुपश्रुतिं मन्त्रैराह्वयत् । सोपश्रुतिः शचीसमीपमगात् । उवाच चैनामियमस्मि त्वयोपहूतोपस्थिता । किं ते प्रियं करवाणीति । तां मूर्ध्ना प्रणम्योवाच शची भगवत्यर्हसि मे भर्तारं दर्शयितुं त्वं सत्या मता चेति । सैनां मानसं सरोऽनयत् । तत्रेन्द्रं बिसग्रन्थिगतमदर्शयत् ॥
तामिन्द्रः पत्नीं कृशां ग्लानां च दृष्ट्वा चिन्तयां बभूव । अहो मम महद्दुःखमिदमद्योपगतम् । नष्टं हि मामियमन्विष्योपागमद्दुःखार्तेति । तामिन्द्र उवाच कथं वर्तयसीति । सा तमुवाच । नहुषो मामाह्वयति । कालश्चास्य मया कृत इति ॥
तामिन्द्र उवाच । गच्छ । नहुषस्त्वया वाच्योऽपूर्वेण मामृषियुक्तेन यानेन त्वमधिरूढ उद्वहस्व । इन्द्रस्य हि महान्ति वाहनानि मनसः प्रियाण्यधिरूढानि मया । त्वमन्येनोपयातुमर्हसीति । सैवमुक्ता हृष्टा जगाम । इन्द्रोऽपि बिसग्रन्थिमेवाविवेश भूयः ॥
अथेन्द्राणीमभ्यागतां दृष्ट्वोवाच नहुषः पूर्णः स काल इति । तं शच्यब्रवीच्छक्रेण यथोक्तम् । स महर्षियुक्तं वाहनमधिरूढः शचीसमीपमुपागच्छत् ॥
English Translation
The time you had fixed is over!-Shachi said to him, as directed by Indra. YO king a number of great Rishis to the car he rode, Nahusha started from his place for coming to where Shachi was living.
अथ मैत्रावरुणिः कुम्भयोनिरगस्त्यो महर्षीन्विक्रियमाणांस्तान्नहुषेणापश्यत् । पद्भ्यां च तेनास्पृश्यत । ततः स नहुषमब्रवीदकार्यप्रवृत्त पाप पतस्व महीम् । सर्पो भव यावद्भूमिर्गिरयश्च तिष्ठेयुस्तावदिति । स महर्षिवाक्यसमकालमेव तस्माद्यानादवापतत् ॥
English Translation
The foremost of Rishis, viz., Agastya born within a jar, of the semen of Maitra-varuna, saw those foremost of Rishis insulted by Nahusha in that way. Nahusha struck Him with his foot. Agastya said to him,-Wretch, as you are doing a highly improper act, do you fall down on the Earth! Be changed into a snake and do you continue to live in that form as long as the Earth and her hills continue!-As soon as these words were uttered by the great Rishi, Nahusha dropped down from that vehicle.
अथानिन्द्रं पुनस्त्रैलोक्यमभवत् । ततो देवा ऋषयश्च भगवन्तं विष्णुं शरणमिन्द्रार्थेऽभिजग्मुः । ऊचुश्चैनं भगवन्निन्द्रं ब्रह्मवध्याभिभूतं त्रातुमर्हसीति । ततः स वरदस्तानब्रवीदश्वमेधं यज्ञं वैष्णवं शक्रोऽभियजतु । ततः स्वं स्थानं प्राप्स्यतीति ॥
ततो देवा ऋषयश्चेन्द्रं नापश्यन्यदा तदा शचीमूचुर्गच्छ सुभगे इन्द्रमानयस्वेति । सा पुनस्तत्सरः समभ्यगच्छत् । इन्द्रश्च तस्मात्सरसः समुत्थाय बृहस्पतिमभिजगाम । बृहस्पतिश्चाश्वमेधं महाक्रतुं शक्रायाहरत् । ततः कृष्णसारङ्गं मेध्यमश्वमुत्सृज्य वाहनं तमेव कृत्वा इन्द्रं मरुत्पतिं बृहस्पतिः स्वस्थानं प्रापयामास ॥
ततः स देवराड्देवैरृषिभिः स्तूयमानस्त्रिविष्टपस्थो निष्कल्मषो बभूव । ब्रह्मवध्यां चतुर्षु स्थानेषु वनिताग्निवनस्पतिगोषु व्यभजत् । एवमिन्द्रो ब्रह्मतेजःप्रभावोपबृंहितः शत्रुवधं कृत्वा स्वस्थानं प्रापितः ॥
English Translation
The lord of heaven was then worshipped with hymns by all the gods and the Rishis. He continued to rule in heaven, purged off of the sin of Brahmanicide which was divided into four parts and ordained to live in woman, fire, trees, and kine. It was thus that Indra, strengthened by the energy of a Brahmana, succeeded in killing his enemy it was thus that Indra once more regained his position.
आकाशगङ्गागतश्च पुरा भरद्वाजो महर्षिरुपास्पृशंस्त्रीन्क्रमान्क्रमता विष्णुनाभ्यासादितः । स भरद्वाजेन ससलिलेन पाणिनोरसि ताडितः सलक्षणोरस्कः संवृत्तः ॥
English Translation
In days of yore, while the great Rishi Bharadvaja was saying his prayers by the side of the divine Ganga, one of the three feet of Vishnu, when he assumed his three-footed form, reached that place. Seeing that strange spectacle Bharadvaja attacked Vishnu with a handful of water, upon which Vishnu's bosom received a (mystic mark). Cursed by that foremost of Rishis, viz., Bhrigu, Agni was obliged to become a devourer of all things.
भृगुणा महर्षिणा शप्तोऽग्निः सर्वभक्षत्वमुपनीतः ॥
अदितिर्वै देवानामन्नमपचदेतद्भुक्त्वासुरान्हनिष्यन्तीति । तत्र बुधो व्रतचर्यासमाप्तावागच्छत् । अदितिं चावोचद्भिक्षां देहीति । तत्र देवैः पूर्वमेतत्प्राश्यं नान्येनेत्यदितिर्भिक्षां नादात् । अथ भिक्षाप्रत्याख्यानरुषितेन बुधेन ब्रह्मभूतेन विवस्वतो द्वितीये जन्मन्यण्डसंज्ञितस्याण्डं मारितमदित्याः । स मार्तण्डो विवस्वानभवच्छ्राद्धदेवः ॥
English Translation
Once on a time, Aditi, the mother of gods, cooked some food for her sons. She thought that, eating that food and strengthened by it, the gods would succeed in killing the Asuras. After the food had been cooked, Vudha, having finished the observance of an austere vow, came before Aditi and said her,Give me alms! Though thus solicited Aditi gave him none, thinking that no one should eat of the food she had cooked before her sons, the gods, had first taken it. Enraged at the conduct of Aditi who thus refused to give him alms, Vudha who was Brahma's self through the austere vow he had finished, cursed her, saying that as Aditi had refused him alms she would have a pain in her womb when Vivasvat, in his second birth in the womb of Aditi, would be born in the form of an egg. Aditi reminded Vivasvat at that time of the curse of Vudha, and it is, therefore, the Vivasvat, the god who is worshipped in Shraddhas, coming out of the womb of Aditi, passed by the name of Martanda.
दक्षस्य वै दुहितरः षष्टिरासन् । ताभ्यः कश्यपाय त्रयोदश प्रादाद्दश धर्माय दश मनवे सप्तविंशतिमिन्दवे । तासु तुल्यासु नक्षत्राख्यां गतासु सोमो रोहिण्यामभ्यधिकां प्रीतिमकरोत् । ततस्ताः शेषाः पत्न्य ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपं गत्वेममर्थं शशंसुः । भगवन्नस्मासु तुल्यप्रभावासु सोमो रोहिणीमधिकं भजतीति । सोऽब्रवीद्यक्ष्मैनमावेक्ष्यतीति ॥
दक्षशापात्सोमं राजानं यक्ष्माविवेश । स यक्ष्मणाविष्टो दक्षमगमत् । दक्षश्चैनमब्रवीन्न समं वर्तस इति । तत्रर्षयः सोममब्रुवन्क्षीयसे यक्ष्मणा । पश्चिमस्यां दिशि समुद्रे हिरण्यसरस्तीर्थम् । तत्र गत्वात्मानमभिषेचयस्वेति । अथागच्छत्सोमस्तत्र हिरण्यसरस्तीर्थम् । गत्वा चात्मनः स्नपनमकरोत् । स्नात्वा चात्मानं पाप्मनो मोक्षयामास । तत्र चावभासितस्तीर्थे यदा सोमस्तदाप्रभृति तीर्थं तत्प्रभासमिति नाम्ना ख्यातं बभूव । तच्छापादद्यापि क्षीयते सोमोऽमावास्यान्तरस्थः । पौर्णमासीमात्रेऽधिष्ठितो मेघलेखाप्रतिच्छन्नं वपुर्दर्शयति । मेघसदृशं वर्णमगमत्तदस्य शशलक्ष्म विमलमभवत् ॥
स्थूलशिरा महर्षिर्मेरोः प्रागुत्तरे दिग्भागे तपस्तेपे । तस्य तपस्तप्यमानस्य सर्वगन्धवहः शुचिर्वायुर्विवायमानः शरीरमस्पृशत् । स तपसा तापितशरीरः कृशो वायुनोपवीज्यमानो हृदयपरितोषमगमत् । तत्र तस्यानिलव्यजनकृतपरितोषस्य सद्यो वनस्पतयः पुष्पशोभां न दर्शितवन्त इति स एताञ्शशाप न सर्वकालं पुष्पवन्तो भविष्यथेति ॥
English Translation
Once on a time, a Rishi name Sthulashiras was practising very severe austerities on the northern breasts of the mountains of Meru. While engaged in those austerities a pure breeze, full of all sorts of delicious perfumes, began to blow there and fan his body. Scorched as his body was by the very severe austerities he was practising, and living as he did upon air alone to the excusion of every sort of food, he became highly pleased at that delicious breeze which blew around him. While he was thus pleased with the delicious breeze that fanned him, the trees around him, showed their flowers for making a display and extorting his praise. Displeased at this conduct of the trees which has the outcome of jealousy, the Rishi cursed them, saying,-Henceforth, you shall not be able to put fourth your flowers at all times.
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् । तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः । तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः । स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः । उक्तश्चापेयो भविष्यसि । एतच्च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति । तदेतदद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥
English Translation
In days of yore, for doing good to the world, Narayana was born as the great Rishi Vadavamukha. While practising severe austerities on the breast of Meru, he called the Ocean to his presence. The Ocean, however, disobeyed his command. Engaged at this, the Rishi, with the heat of his body, solidified the waters of the Ocean and made them as saltish in taste as the hurnan sweat. The Rishi further said, your waters will henceforth be not drinkable. Only when the Equine-head, roving within you, will drink your waters, they will be as sweet as honey!-It is for this curse that the waters of the Ocean to this day are saltish and are drunk by no one else than the Equine-head.
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे । भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति । तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति । तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति । अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥
English Translation
The daughter, named Uma, of the Himavat mountains, was sought by Rudra in marriage. (Ater Himavat) had promised the hand of Uma to Mahadeva the great Rishi Bhrigu, approaching Himvat, said to him-Give this daughter of yours to in marriage!-Himavat replied to him-Rudra is the bridegroom already selected by me for my daughter!-Enraged at this reply, Bhrigu said-Since you refuse my suit for the hand of your daughter and insult me thus, you will no longer contain jewels and gems!—To this day, on account of the Rishi's words, the mountains of Himavat have not any jewels and gems. Such is the glory of the Brahmanas.
तदेवंविधं माहात्म्यं ब्राह्मणानाम् । क्षत्रमपि शाश्वतीमव्ययां पृथिवीं पत्नीमभिगम्य बुभुजे । तदेतद्ब्रह्माग्नीषोमीयम् । तेन जगद्धार्यते ॥
English Translation
It is through the favour of the Brahmanas that the Kshatriyas are able to possess the eternal and undecaying Earth as their wife and me enjoy her. The power of the Brahmanas, again, is made up of Agni and Soma. The universe is kept up by that power and, therefore, is upheld by Agni and Soma united together.
← Previous (Ch. 1656) Full Table of Contents Next (Ch. 1658) →