Canonical Ref: MBh 12.329.49
Sanskrit (Devanāgarī)
नारायणो लोकहितार्थं वडवामुखो नाम महर्षिः पुराभवत् । तस्य मेरौ तपस्तप्यतः समुद्र आहूतो नागतः । तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा समुद्रः स्तिमितजलः कृतः । स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य लवणभावो जनितः । उक्तश्चापेयो भविष्यसि । एतच्च ते तोयं वडवामुखसंज्ञितेन पीयमानं मधुरं भविष्यति । तदेतदद्यापि वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना तोयं सामुद्रं पीयते ॥
English Scholarly Translation
In days of yore, for doing good to the world, Narayana was born as the great Rishi Vadavamukha. While practising severe austerities on the breast of Meru, he called the Ocean to his presence. The Ocean, however, disobeyed his command. Engaged at this, the Rishi, with the heat of his body, solidified the waters of the Ocean and made them as saltish in taste as the hurnan sweat. The Rishi further said, your waters will henceforth be not drinkable. Only when the Equine-head, roving within you, will drink your waters, they will be as sweet as honey!-It is for this curse that the waters of the Ocean to this day are saltish and are drunk by no one else than the Equine-head.
Linguistic & Morphemic Analysis (Padaccheda)
Grammatical Parsing
नारायणो
Lemma: नारायण
POS: m
लोकहितार्थं
Lemma: लोक
POS: m
लोकहितार्थं
Lemma: हित
POS: n
लोकहितार्थं
Lemma: अर्थ
POS: mn
वडवामुखो
Lemma: वडवामुख
POS: m
नाम
Lemma: नाम
POS: ind
महर्षिः
Lemma: महत्
POS: adj
महर्षिः
Lemma: ऋषि
POS: m
पुराभवत्
Lemma: पुरा
POS: ind
पुराभवत्
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: भवत्
तस्य
Lemma: तद्
POS: pron
मेरौ
Lemma: मेरु
POS: m
तपस्तप्यतः
Lemma: तपस्
POS: n
तपस्तप्यतः
Lemma: तप्
POS: 4. Ā.
समुद्र
Lemma: समुद्र
POS: m
आहूतो
Lemma: आह्वा
POS: 4. Ā.
नागतः
Lemma: न
POS: ind
नागतः
Lemma: आगम्
POS: 6. P.
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा
Lemma: तद्
POS: pron
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा
Lemma: अमर्षित
POS: adj
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा
Lemma: आत्मन्
POS: m
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा
Lemma: गात्र
POS: n
तेनामर्षितेनात्मगात्रोष्मणा
Lemma: ऊष्मन्
POS: m
समुद्रः
Lemma: समुद्र
POS: m
स्तिमितजलः
Lemma: स्तिमित
POS: adj
स्तिमितजलः
Lemma: जल
POS: n
कृतः
Lemma: कृ
POS: 2. Ā.
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य
Lemma: स्वेद
POS: m
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य
Lemma: प्रस्यन्दन
POS: n
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य
Lemma: सदृश
POS: adj
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य
Lemma: च
POS: ind
स्वेदप्रस्यन्दनसदृशश्चास्य
Lemma: इदम्
POS: pron
लवणभावो
Lemma: लवण
POS: n
लवणभावो
Lemma: भाव
POS: m
जनितः
Lemma: जनय्
POS: 10. Ā.
उक्तश्चापेयो
Lemma: वच्
POS: 2. P.
उक्तश्चापेयो
Lemma: च
POS: ind
उक्तश्चापेयो
Lemma: अपेय
POS: adj
भविष्यसि
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: भविष्यसि
एतच्च
Lemma: एतद्
POS: pron
एतच्च
Lemma: च
POS: ind
ते
Lemma: त्वद्
POS: pron
तोयं
Lemma: तोय
POS: n
वडवामुखसंज्ञितेन
Lemma: वडबामुख
POS: n
वडवामुखसंज्ञितेन
Lemma: संज्ञित
POS: adj
पीयमानं
Lemma: पा
POS: 1. Ā.
मधुरं
Lemma: मधुर
POS: adj
भविष्यति
Lemma: भू
POS: 1. Ā. • Verb: भविष्यति
तद्
Lemma: तद्
POS: pron
एतद्
Lemma: एतद्
POS: pron
अद्यापि
Lemma: अद्य
POS: ind
अद्यापि
Lemma: अपि
POS: ind
वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना
Lemma: वडबामुख
POS: n
वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना
Lemma: संज्ञित
POS: adj
वडवामुखसंज्ञितेनानुवर्तिना
Lemma: अनुवर्तिन्
POS: adj
तोयं
Lemma: तोय
POS: n
सामुद्रं
Lemma: सामुद्र
POS: adj
पीयते
Lemma: पा
POS: 1. Ā. • Verb: पीयते
Canonical CTS URN Reference
Mahābhārata, MBh 12.329.49. Poorvam Open Research Engine (PORE) Corpus.