Aśvamedhikaparva Adhyāya 96
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 96
Aśvamedhikaparva Adhyāya 96 of the classical Mahābhārata with 16 verses.
Total: 16 Verses
•
Citations: MBh 14.96.1–16
•
250 Lexicon Terms
कोऽसौ नकुलरूपेण शिरसा काञ्चनेन वै । प्राह मानुषवद्वाचमेतत्पृष्टो वदस्व मे ॥
English Translation
Janamejaya said Who was that mungoose with a golden head, which said all those words in a human voice? Asked by me, do you tell me this.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
को
क [pron]
ऽसौ
अदस् [pron]
नकुलरूपेण
नकुल [m]
नकुलरूपेण
रूप [n]
शिरसा
शिरस् [n]
काञ्चनेन
काञ्चन [adj]
वै
वै [ind]
प्राह
प्राह् [1. P.]
मानुषवद्
मानुष [m]
मानुषवद्
वत् [ind]
वाचम्
वाच् [f]
एतत्
एतद् [pron]
पृष्टो
प्रच्छ् [1. P.]
वदस्व
वद् [1. Ā.]
मे
मद् [pron]
एतत्पूर्वं न पृष्टोऽहं न चास्माभिः प्रभाषितम् । श्रूयतां नकुलो योऽसौ यथा वागस्य मानुषी ॥
English Translation
You did not ask me before and, therefore, I did not tell you, Hear as I tell you who that mungoose was and why he could assume a human voice.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतत्
एतद् [pron]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
न
न [ind]
पृष्टो
प्रच्छ् [1. P.]
ऽहं
मद् [pron]
न
न [ind]
चास्माभिः
च [ind]
चास्माभिः
मद् [pron]
प्रभाषितम्
प्रभाष् [1. P.]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
नकुलो
नकुल [m]
यो
यद् [pron]
ऽसौ
अदस् [pron]
यथा
यथा [ind]
वाग्
वाच् [f]
अस्य
इदम् [pron]
मानुषी
मानुष [adj]
श्राद्धं संकल्पयामास जमदग्निः पुरा किल । होमधेनुस्तमागाच्च स्वयं चापि दुदोह ताम् ॥
English Translation
Formerly, the Rishi Jamadagni desired to perform a Shraddha. His Homa-Cow came to him and the Rishi milked her himself.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्राद्धं
श्राद्ध [n]
संकल्पयामास
संकल्पय् [10. Ā.]
जमदग्निः
जमदग्नि [m]
पुरा
पुरा [ind]
किल
किल [ind]
होमधेनुस्
होमधेनु [f]
तम्
तद् [pron]
आगाच्
आगा [3. P.]
च
च [ind]
स्वयं
स्वयम् [ind]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
दुदोह
दुह् [4. Ā.]
ताम्
तद् [pron]
तत्क्षीरं स्थापयामास नवे भाण्डे दृढे शुचौ । तच्च क्रोधः स्वरूपेण पिठरं पर्यवर्तयत् ॥
English Translation
He then placed the milk in a vessel which was new, durable, and pure. The deity Dharma, assuming the form of anger, entered that vessel of milk.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्
तद् [pron]
क्षीरं
क्षीर [n]
स्थापयामास
स्थापय् [10. Ā.]
नवे
नव [adj]
भाण्डे
भाण्ड [n]
दृढे
दृढ [adj]
शुचौ
शुचि [adj]
तच्
तद् [pron]
च
च [ind]
क्रोधः
क्रोध [m]
स्वरूपेण
स्वरूप [n]
पिठरं
पिठर [m]
पर्यवर्तयत्
परिवर्तय् [10. Ā.]
जिज्ञासुस्तमृषिश्रेष्ठं किं कुर्याद्विप्रिये कृते । इति संचिन्त्य दुर्मेधा धर्षयामास तत्पयः ॥
English Translation
Indeed, Dharma desirous of determining what that foremost of Rishis would do when seeing some injury done to him. Having thought thus, Dharma spoiled that milk.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जिज्ञासुस्
जिज्ञासु [adj]
तम्
तद् [pron]
ऋषिश्रेष्ठं
ऋषि [m]
ऋषिश्रेष्ठं
श्रेष्ठ [adj]
किं
क [pron]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
विप्रिये
विप्रिय [n]
कृते
कृ [2. Ā.]
इति
इति [ind]
संचिन्त्य
संचिन्तय् [10. Ā.]
दुर्मेधा
दुर्मेधस् [adj]
धर्षयामास
धर्षय् [10. P.]
तत्
तद् [pron]
पयः
पयस् [n]
तमाज्ञाय मुनिः क्रोधं नैवास्य चुकुपे ततः । स तु क्रोधस्तमाहेदं प्राञ्जलिर्मूर्तिमान्स्थितः ॥
English Translation
Knowing that the spoiler of his milk was Anger, the ascetic was not at all enraged with him. Anger, then, assuming the form of a Brahmana lady, showed him self to the Rishi.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तम्
तद् [pron]
आज्ञाय
आज्ञा [9. P.]
मुनिः
मुनि [m]
क्रोधं
क्रोध [m]
नैवास्य
न [ind]
नैवास्य
एव [ind]
नैवास्य
इदम् [pron]
चुकुपे
कुप् [4. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
क्रोधस्
क्रोध [m]
तम्
तद् [pron]
आहेदं
अह् [1. P.]
आहेदं
इदम् [pron]
प्राञ्जलिर्
प्राञ्जलि [adj]
मूर्तिमान्
मूर्तिमत् [adj]
स्थितः
स्था [1. Ā.]
जितोऽस्मीति भृगुश्रेष्ठ भृगवो ह्यतिरोषणाः । लोके मिथ्याप्रवादोऽयं यत्त्वयास्मि पराजितः ॥
English Translation
Indeed, Anger, finding that he had been vanquished by that foremost one of Bhrigu's race, addressed him, saying, 'O chief of Bhrigu's race, I have been conquered by you. There is a saying among men that the Bhrigus are very wrathful. I now find that that saying is false, since I have been subdued by you. was
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जितो
जि [9. P.]
ऽस्मीति
अस् [2. P.]
ऽस्मीति
इति [ind]
भृगुश्रेष्ठ
भृगु [m]
भृगुश्रेष्ठ
श्रेष्ठ [adj]
भृगवो
भृगु [m]
ह्य्
हि [ind]
अतिरोषणाः
अति [ind]
अतिरोषणाः
रोषण [adj]
लोके
लोक [m]
मिथ्याप्रवादो
मिथ्या [ind]
मिथ्याप्रवादो
प्रवाद [m]
ऽयं
इदम् [pron]
यत्
यत् [ind]
त्वयास्मि
त्वद् [pron]
त्वयास्मि
अस् [2. P.]
पराजितः
पराजि [2. P.]
सोऽहं त्वयि स्थितो ह्यद्य क्षमावति महात्मनि । बिभेमि तपसः साधो प्रसादं कुरु मे विभो ॥
English Translation
You are endued with a powerful soul. You are endued with forgiveness. I stand here today, acknowledging your sway. I fear your penances, O righteous one! Do you, O powerful Rishi, show me favour.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽहं
मद् [pron]
त्वयि
त्वद् [pron]
स्थितो
स्था [1. Ā.]
ह्य्
हि [ind]
अद्य
अद्य [ind]
क्षमावति
क्षमावत् [adj]
महात्मनि
महात्मन् [adj]
बिभेमि
भी [1. Ā.]
तपसः
तपस् [n]
साधो
साधु [adj]
प्रसादं
प्रसाद [m]
कुरु
कृ [2. Ā.]
मे
मद् [pron]
विभो
विभु [adj]
साक्षाद्दृष्टोऽसि मे क्रोध गच्छ त्वं विगतज्वरः । न ममापकृतं तेऽद्य न मन्युर्विद्यते मम ॥
English Translation
I have seen you, O Anger, in your embodied form. Go you wherever you like, without any anxiety. You have not done me any injury today. I have no grudge against you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
दृष्टो
दृश् [6. P.]
ऽसि
अस् [2. P.]
मे
मद् [pron]
क्रोध
क्रोध [m]
गच्छ
गम् [6. Ā.]
त्वं
त्वद् [pron]
विगतज्वरः
विगम् [6. P.]
विगतज्वरः
ज्वर [m]
प्रहरस्व
प्रहृ [2. P.]
यथाशक्ति
यथाशक्ति [ind]
न
न [ind]
मन्युर्
मन्यु [mf]
विद्यते
विद् [6. Ā.]
मम
मद् [pron]
यानुद्दिश्य तु संकल्पः पयसोऽस्य कृतो मया । पितरस्ते महाभागास्तेभ्यो बुध्यस्व गम्यताम् ॥
English Translation
Those for whom I had kept this milk are the highly blessed Pitris. Present yourself before them and ascertain their intentions.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यान्
यद् [pron]
उद्दिश्य
उद्दिश् [6. Ā.]
तु
तु [ind]
संकल्पः
संकल्प [m]
पयसो
पयस् [n]
ऽस्य
इदम् [pron]
कृतो
कृ [2. Ā.]
मया
मद् [pron]
पितरस्
पितृ [m]
ते
तद् [pron]
महाभागास्
महाभाग [adj]
तेभ्यो
तद् [pron]
बुध्यस्व
बुध् [1. Ā.]
गम्यताम्
गम् [6. Ā.]
इत्युक्तो जातसंत्रासः स तत्रान्तरधीयत । पितॄणामभिषङ्गात्तु नकुलत्वमुपागतः ॥
English Translation
Thus addressed, stricken with fear, Anger vanished from the sight of the Rishi. Through the curse of the Pitris he became a mungoose.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इत्य्
इति [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
जातसंत्रासः
जन् [4. P.]
जातसंत्रासः
संत्रास [m]
स
तद् [pron]
तत्रान्तरधीयत
तत्र [ind]
तत्रान्तरधीयत
अन्तर्धा [3. Ā.]
पितॄणाम्
पितृ [m]
अभिषङ्गात्
अभिषङ्ग [m]
तु
तु [ind]
नकुलत्वम्
नकुल [m]
नकुलत्वम्
त्व [n]
उपागतः
उपागम् [1. P.]
स तान्प्रसादयामास शापस्यान्तो भवेदिति । तैश्चाप्युक्तो यदा धर्मं क्षेप्स्यसे मोक्ष्यसे तदा ॥
English Translation
He then began to please the Pitris in order to bring about an end of his curse. By them he was told these words ;-By speaking disrespectfully of Dharma you shall attain to the end of your curse.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तान्
तद् [pron]
प्रसादयामास
प्रसादय् [10. Ā.]
शापस्यान्तो
शाप [m]
शापस्यान्तो
अन्त [m]
भवेद्
भू [1. Ā.]
इति
इति [ind]
तैश्
तद् [pron]
चाप्य्
च [ind]
चाप्य्
अपि [ind]
उक्तो
वच् [2. P.]
यदा
यदा [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
क्षेप्स्यसे
क्षिप् [6. Ā.]
मोक्ष्यसे
मुच् [6. Ā.]
तदा
तदा [ind]
तैश्चोक्तो यज्ञियान्देशान्धर्मारण्यानि चैव ह । जुगुप्सन्परिधावन्स यज्ञं तं समुपासदत् ॥
English Translation
Thus addressed by them, he wandered over places where sacrifices were performed and over other sacred placed, employed in censuring great sacrifices. It was he who came to the great sacrifice of king Yudhishthira.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तैश्
तद् [pron]
चोक्तो
च [ind]
चोक्तो
वच् [2. P.]
यज्ञियान्
यज्ञिय [adj]
देशान्
देश [m]
धर्मारण्यानि
धर्म [mn]
धर्मारण्यानि
अरण्य [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
ह
ह [ind]
जुगुप्सन्
जुगुप्स् [Desid. P.]
परिधावन्
परिधाव् [1. Ā.]
स
तद् [pron]
यज्ञं
यज्ञ [m]
तं
तद् [pron]
समुपासदत्
समुपसद् [1. P.]
धर्मपुत्रमथाक्षिप्य सक्तुप्रस्थेन तेन सः । मुक्तः शापात्ततः क्रोधो धर्मो ह्यासीद्युधिष्ठिरः ॥
English Translation
Dispraising the son of Dharma by a reference to the prastha of powdered barley, Anger became freed from his curse, for Yudhishthira (as Dharma's son) was Dharma's self.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मपुत्रम्
धर्मपुत्र [m]
अथाक्षिप्य
अथ [ind]
अथाक्षिप्य
आक्षिप् [4. P.]
सक्तुप्रस्थेन
सक्तु [m]
सक्तुप्रस्थेन
प्रस्थ [mn]
तेन
तद् [pron]
सः
तद् [pron]
मुक्तः
मुच् [6. Ā.]
शापात्
शाप [m]
ततः
ततस् [ind]
क्रोधो
क्रोध [m]
धर्मो
धर्म [mn]
ह्य्
हि [ind]
आसीद्
अस् [2. P.]
युधिष्ठिरः
युधिष्ठिर [m]
एवमेतत्तदा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः । पश्यतां चापि नस्तत्र नकुलोऽन्तर्हितस्तदा ॥
English Translation
This is what took place in the sacrifice of that great king. The mungoose disappeared there in out very presence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एतत्
एतद् [pron]
तदा
तदा [ind]
वृत्तं
वृत् [3. P.]
तस्य
तद् [pron]
यज्ञे
यज्ञ [m]
महात्मनः
महात्मन् [adj]
पश्यतां
दृश् [6. P.]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
नस्
मद् [pron]
तत्र
तत्र [ind]
नकुलो
नकुल [m]
ऽन्तर्हितस्
अन्तर्धा [3. Ā.]
तदा
तदा [ind]