Aśvamedhikaparva Adhyāya 13
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 13
Aśvamedhikaparva Adhyāya 13 of the classical Mahābhārata with 22 verses.
Total: 22 Verses
•
Citations: MBh 14.13.1–22
•
250 Lexicon Terms
न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत । शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा ॥
English Translation
Vasudeva said O foremost of Bharata's race, salvation is not attained by removing the external things (like kingdom, etc.), but by giving up things which satisfy the flesh (body).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्राह्मण्यं
ब्राह्मण्य [n]
पुण्यम्
पुण्य [adj]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
शूद्रो
शूद्र [m]
भवति
भू [1. Ā.]
तादृशः
तादृश [adj]
न
न [ind]
बाह्यं
बाह्य [adj]
द्रव्यम्
द्रव्य [n]
उत्सृज्य
उत्सृज् [6. Ā.]
सिद्धिर्
सिद्धि [f]
भवति
भू [1. Ā.]
भारत
भारत [m]
बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः । यो धर्मो यत्सुखं चैव द्विषतामस्तु तत्तथा ॥
English Translation
The virtue and happiness which one attains who has renounced only the external objects, but who at the same time possessed by passions and weakness of the flesh, let these be the portion of our enemies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य
बाह्य [adj]
बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य
द्रव्य [n]
बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य
विमुच् [6. Ā.]
शारीरेषु
शारीर [adj]
च
च [ind]
गृध्यतः
गृध् [4. Ā.]
यो
यद् [pron]
धर्मो
धर्म [mn]
यत्
यद् [pron]
सुखं
सुख [n]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
द्विषताम्
द्विष् [1. P.]
अस्तु
अस् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
तथा
तथा [ind]
द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् । ममेति द्व्यक्षरो मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ॥
English Translation
The word with two letters is Mrityu (death,) and the word with three letters is Shashvata Brahman, the eternal spirit. The consciousness of ego, or the state of being addicted to worldly objects is Death, and the absence of that feeling is immortality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्व्यक्षरस्तु
द्वि [nr]
द्व्यक्षरस्तु
अक्षर [n]
द्व्यक्षरस्तु
तु [ind]
भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं
भू [1. Ā.]
भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं
मृत्यु [m]
भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं
त्रि [nr]
भवेन्मृत्युस्त्र्यक्षरं
अक्षर [n]
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
शाश्वतम्
शाश्वत [adj]
ममेति
मद् [pron]
ममेति
इति [ind]
द्व्यक्षरो
द्वि [nr]
द्व्यक्षरो
अक्षर [n]
मृत्युर्
मृत्यु [m]
न
न [ind]
ममेति
मद् [pron]
ममेति
इति [ind]
च
च [ind]
शाश्वतम्
शाश्वत [adj]
ब्रह्म मृत्युश्च तौ राजन्नात्मन्येव व्यवस्थितौ । अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंशयम् ॥
English Translation
And these two, Spirit and Death, O king, have their scats in the souls of all creatures, and remaining unseen, they, forsooth, rage war with each other.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ब्रह्म
ब्रह्मन् [n]
मृत्युश्च
मृत्यु [m]
मृत्युश्च
च [ind]
तौ
तद् [pron]
राजन्न्
राजन् [m]
आत्मन्येव
आत्मन् [m]
आत्मन्येव
एव [ind]
व्यवस्थितौ
व्यवस्था [1. Ā.]
अदृश्यमानौ
अदृश्यमान [adj]
भूतानि
भूत [mn]
योधयेताम्
योधय् [10. Ā.]
असंशयम्
असंशयम् [ind]
अविनाशोऽस्य सत्त्वस्य नियतो यदि भारत । भित्त्वा शरीरं भूतानामहिंसां प्रतिपद्यते ॥
English Translation
And if, O Bharata, it be true that no creature is ever killed, then one commits no sin for the death of a creature by destroying its body.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अविनाशो
अविनाश [m]
ऽस्य
इदम् [pron]
सत्त्वस्य
सत्त्व [n]
नियतो
नियम् [1. Ā.]
यदि
यदि [ind]
भारत
भारत [m]
भित्त्वा
भिद् [6. P.]
शरीरं
शरीर [n]
भूतानाम्
भूत [mn]
अहिंसां
अहिंसा [f]
प्रतिपद्यते
प्रतिपद् [4. P.]
लब्ध्वापि पृथिवीं सर्वां सहस्थावरजङ्गमाम् । ममत्वं यस्य नैव स्यात्किं तया स करिष्यति ॥
English Translation
Or What matters the world to a man, if having acquired the sovereignty of the entire earth with its mobile and immobile creation, he does not become attached to it.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
लब्ध्वापि
लभ् [1. P.]
लब्ध्वापि
अपि [ind]
पृथिवीं
पृथिवी [f]
सर्वां
सर्व [pron]
सहस्थावरजङ्गमाम्
सह [ind]
सहस्थावरजङ्गमाम्
स्थावर [adj]
सहस्थावरजङ्गमाम्
जङ्गम [adj]
ममत्वं
ममत्व [n]
यस्य
यद् [pron]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
स्यात्
अस् [2. P.]
किं
क [pron]
तया
तद् [pron]
स
तद् [pron]
करिष्यति
कृ [2. Ā.]
अथ वा वसतः पार्थ वने वन्येन जीवतः । ममता यस्य द्रव्येषु मृत्योरास्ये स वर्तते ॥
English Translation
But if the man who having renounced the world, has adopted the forest mode of life, living on wild roots and edibles, O son of Pritha, has a craving for the earthly things, and is addicted to them, he may be said to bear death in his mouth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथवा
अथवा [ind]
वसतः
वस् [2. P.]
पार्थ
पार्थ [m]
वने
वन [n]
वन्येन
वन्य [n]
जीवतः
जीव् [1. Ā.]
ममता
ममता [f]
यस्य
यद् [pron]
द्रव्येषु
द्रव्य [n]
मृत्योर्
मृत्यु [m]
आस्ये
आस्य [n]
स
तद् [pron]
वर्तते
वृत् [3. P.]
बाह्यान्तराणां शत्रूणां स्वभावं पश्य भारत । यन्न पश्यति तद्भूतं मुच्यते स महाभयात् ॥
English Translation
Do you, O Bharata, watch and observe the character of your external and internal enemies. And the man who is able to perceive the nature of the eternal reality is able to get over the influence of the great fear (perdition).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाह्यान्तराणां
बाह्य [adj]
बाह्यान्तराणां
अन्तर [adj]
शत्रूणां
शत्रु [m]
स्वभावं
स्वभाव [m]
पश्य
पश् [4. Ā.]
भारत
भारत [m]
यन्न
यत् [ind]
यन्न
न [ind]
पश्यति
दृश् [6. P.]
तद्
तद् [pron]
भूतं
भूत [mn]
मुच्यते
मुच् [6. Ā.]
स
तद् [pron]
महाभयात्
महत् [adj]
महाभयात्
भय [n]
कामात्मानं न प्रशंसन्ति लोके; न चाकामात्काचिदस्ति प्रवृत्तिः । दानं हि वेदाध्ययनं तपश्च; कामेन कर्माणि च वैदिकानि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कामात्मानं
काम [m]
कामात्मानं
आत्मन् [m]
न
न [ind]
प्रशंसन्ति
प्रशंस् [1. Ā.]
लोके
लोक [m]
न
न [ind]
चाकामात्
च [ind]
चाकामात्
अकाम [adj]
काचिद्
कश्चित् [pron]
अस्ति
अस् [2. P.]
प्रवृत्तिः
प्रवृत्ति [f]
दानं
दान [n]
हि
हि [ind]
वेदाध्ययनं
वेद [m]
वेदाध्ययनं
अध्ययन [n]
तपश्च
तपस् [n]
तपश्च
च [ind]
कामेन
काम [m]
कर्माणि
कर्मन् [n]
च
च [ind]
वैदिकानि
वैदिक [adj]
व्रतं यज्ञान्नियमान्ध्यानयोगा;न्कामेन यो नारभते विदित्वा । यद्यद्ध्ययं कामयते स धर्मो; न यो धर्मो नियमस्तस्य मूलम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
व्रतं
व्रत [n]
यज्ञान्नियमान्
यज्ञ [m]
यज्ञान्नियमान्
नियम [m]
ध्यानयोगान्
ध्यान [mn]
ध्यानयोगान्
योग [m]
कामेन
काम [m]
यो
यद् [pron]
नारभते
न [ind]
नारभते
आरभ् [1. P.]
विदित्वा
विद् [6. Ā.]
यद्
यद् [pron]
यद्ध्ययं
यद् [pron]
यद्ध्ययं
हि [ind]
यद्ध्ययं
इदम् [pron]
कामयते
कामय् [10. P.]
स
तद् [pron]
धर्मो
धर्म [mn]
न
न [ind]
यो
यद् [pron]
धर्मो
धर्म [mn]
नियमस्तस्य
नियम [m]
नियमस्तस्य
तद् [pron]
मूलम्
मूल [mn]
अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । शृणु संकीर्त्यमानास्ता निखिलेन युधिष्ठिर ॥
English Translation
As an illustration of this truth, the sages, well-read in ancient learning, recite these verses called by the name of Kamagita, do you, Yudhishthira, listen to the recital of them in full.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अत्र
अत्र [ind]
गाथाः
गाथा [f]
कामगीताः
काम [m]
कामगीताः
गा [2. P.]
कीर्तयन्ति
कीर्तय् [10. Ā.]
पुराविदः
पुराविद् [m]
शृणु
श्रु [4. P.]
संकीर्त्यमानास्ता
संकीर्तय् [10. P.]
संकीर्त्यमानास्ता
तद् [pron]
निखिलेन
निखिलेन [ind]
युधिष्ठिर
युधिष्ठिर [m]
नाहं शक्योऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केनचित् । यो मां प्रयतते हन्तुं ज्ञात्वा प्रहरणे बलम् । तस्य तस्मिन्प्रहरणे पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥
English Translation
(Kama says), No creature is able to destroy me without following the proper methods (viz., subjugation of all desires and practice of Yoga, etc.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाहं
न [ind]
नाहं
मद् [pron]
शक्यो
शक्य [adj]
ऽनुपायेन
अनुपाय [adj]
हन्तुं
हन् [6. P.]
भूतेन
भूत [mn]
केनचित्
कश्चित् [pron]
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
बलम्
बल [mn]
तस्य
तद् [pron]
तस्मिन्
तद् [pron]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रादुर्भवाम्यहम्
प्रादुर्भू [1. P.]
प्रादुर्भवाम्यहम्
मद् [pron]
यो मां प्रयतते हन्तुं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । जङ्गमेष्विव कर्मात्मा पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥
English Translation
If a man knowing my power, tries to destroy me by muttering prayers, etc., I prevail over him by deluding him with the belief that I am the ego within him. If he desire to destroy me by means of sacrifices with many presents, I deceive hiin by appearing in his mind as a most virtuous creature amongst the mobile creation, and if he wish to destroy me by mastering the Vedas and its auxiliaries, I overreach him by appearing to his mind to be the soul of virtue amongst the immobile creation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
बलम्
बल [mn]
तस्य
तद् [pron]
तस्मिन्
तद् [pron]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रादुर्भवाम्यहम्
प्रादुर्भू [1. P.]
प्रादुर्भवाम्यहम्
मद् [pron]
यो मां प्रयतते हन्तुं वेदैर्वेदान्तसाधनैः । स्थावरेष्विव शान्तात्मा तस्य प्रादुर्भवाम्यहम् ॥
English Translation
If a man knowing my power, tries to destroy me by muttering prayers, etc., I prevail over him by deluding him with the belief that I am the ego within him. If he desire to destroy me by means of sacrifices with many presents, I deceive hiin by appearing in his mind as a most virtuous creature amongst the mobile creation, and if he wish to destroy me by mastering the Vedas and its auxiliaries, I overreach him by appearing to his mind to be the soul of virtue amongst the immobile creation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
बलम्
बल [mn]
जङ्गमेष्विव
जङ्गम [adj]
जङ्गमेष्विव
इव [ind]
कर्मात्मा
कर्मन् [n]
कर्मात्मा
आत्मन् [m]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रादुर्भवाम्यहम्
प्रादुर्भू [1. P.]
प्रादुर्भवाम्यहम्
मद् [pron]
यो मां प्रयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः । भावो भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
बलम्
बल [mn]
भावो
भाव [m]
भवामि
भू [1. Ā.]
तस्याहं
तद् [pron]
तस्याहं
मद् [pron]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
मां
मद् [pron]
नावबुध्यते
न [ind]
नावबुध्यते
अवबुध् [4. P.]
यो मां प्रयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः । ततस्तपसि तस्याथ पुनः प्रादुर्भवाम्यहम् ॥
English Translation
(Kama says), No creature is able to destroy me without following the proper methods (viz., subjugation of all desires and practice of Yoga, etc.)
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
बलम्
बल [mn]
तस्य
तद् [pron]
तस्मिन्
तद् [pron]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
पुनः
पुनर् [ind]
प्रादुर्भवाम्यहम्
प्रादुर्भू [1. P.]
प्रादुर्भवाम्यहम्
मद् [pron]
यो मां प्रयतते हन्तुं मोक्षमास्थाय पण्डितः । तस्य मोक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च । अवध्यः सर्वभूतानामहमेकः सनातनः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
प्रहरणे
प्रहरण [n]
बलम्
बल [mn]
तस्य
तद् [pron]
मोक्षरतिस्थस्य
मोक्ष [m]
मोक्षरतिस्थस्य
रति [f]
मोक्षरतिस्थस्य
स्थ [adj]
नृत्यामि
नृत् [4. Ā.]
च
च [ind]
हसामि
हस् [1. Ā.]
च
च [ind]
अवध्यः
अवध्य [adj]
सर्वभूतानाम्
सर्व [pron]
सर्वभूतानाम्
भूत [mn]
अहम्
मद् [pron]
एकः
एक [pron]
सनातनः
सनातन [adj]
तस्मात्त्वमपि तं कामं यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । धर्मं कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति ॥
English Translation
Therefore, you too, O prince, divert your desires (Kama) to virtue, so that, by this means, you may attain what is for your good.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
प्रयतते
प्रयत् [1. P.]
हन्तुं
हन् [6. P.]
यज्ञैर्
यज्ञ [m]
विविधदक्षिणैः
विविध [adj]
विविधदक्षिणैः
दक्षिणा [f]
धर्मं
धर्म [mn]
कुरु
कृ [2. Ā.]
महाराज
महत् [adj]
महाराज
राज [m]
तत्र
तत्र [ind]
ते
त्वद् [pron]
स
तद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता । अन्यैश्च विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ॥
English Translation
Do you, therefore, make preparations for the due performance of ihe Horse Sacrifice with presents, and various other sacrifices of great splendour, and accompanied with presents.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यजस्व
यज् [2. P.]
वाजिमेधेन
वाजिमेध [m]
विधिवद्
विधिवत् [ind]
दक्षिणावता
दक्षिणावत् [adj]
यजस्व
यज् [2. P.]
विविधैर्
विविध [adj]
यज्ञैर्
यज्ञ [m]
बह्वन्नैः
बहु [adj]
बह्वन्नैः
अन्न [n]
स्वाप्तदक्षिणैः
सु [ind]
स्वाप्तदक्षिणैः
आप्त [adj]
स्वाप्तदक्षिणैः
दक्षिणा [f]
मा ते व्यथास्तु निहतान्बन्धून्वीक्ष्य पुनः पुनः । न शक्यास्ते पुनर्द्रष्टुं ये हतास्मिन्रणाजिरे ॥
English Translation
Let not, therefore, grief overpower you again, on seeing your friends lying killed on the battle-field. You cannot see the men killed in this battle alive again.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मा
मा [ind]
ते
त्वद् [pron]
व्यथास्तु
व्यथा [f]
व्यथास्तु
अस् [2. P.]
निहतान्
निहन् [2. Ā.]
बन्धून्
बन्धु [m]
वीक्ष्य
वीक्ष् [4. P.]
पुनः
पुनर् [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
न
न [ind]
शक्यास्ते
शक्य [adj]
शक्यास्ते
तद् [pron]
पुनर्
पुनर् [ind]
द्रष्टुं
दृश् [6. P.]
त्वया
त्वद् [pron]
ह्यस्मिन्
हि [ind]
ह्यस्मिन्
इदम् [pron]
रणे
रण [m]
हताः
हन् [6. P.]
स त्वमिष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः । लोके कीर्तिं परां प्राप्य गतिमग्र्यां गमिष्यसि ॥
English Translation
Therefore, should you perform inagnificent sacrifices with presents, so that you may attain fame in this world, and reach the perfect way in the next.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यजस्व
यज् [2. P.]
विविधैर्
विविध [adj]
यज्ञैर्
यज्ञ [m]
बहुभिः
बहु [adj]
स्वाप्तदक्षिणैः
सु [ind]
स्वाप्तदक्षिणैः
आप्त [adj]
स्वाप्तदक्षिणैः
दक्षिणा [f]
लोके
लोक [m]
कीर्तिं
कीर्ति [f]
परां
पर [pron]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
गतिम्
गति [f]
अग्र्यां
अग्र्य [adj]
गमिष्यसि
गम् [6. Ā.]