Aśvamedhikaparva Adhyāya 12
अश्वमेधिकपर्व • अध्यायः 12
Aśvamedhikaparva Adhyāya 12 of the classical Mahābhārata with 15 verses.
Total: 15 Verses
•
Citations: MBh 14.12.1–15
•
250 Lexicon Terms
द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा । परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वंद्वं नोपलभ्यते ॥
English Translation
There are two kinds of diseases, physical and mental. They are produced by the mutua? action of the body and mind on cach other, and they never originate without the interaction of the two.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विविधो
द्विविध [adj]
जायते
जन् [4. P.]
व्याधिः
व्याधि [m]
शारीरो
शारीर [adj]
मानसस्तथा
मानस [adj]
मानसस्तथा
तथा [ind]
परस्परं
परस्पर [adj]
तयोर्
तद् [pron]
जन्म
जन्मन् [n]
निर्द्वंद्वं
निर्द्वंद्व [adj]
नोपलभ्यते
न [ind]
नोपलभ्यते
उपलभ् [1. P.]
शरीरे जायते व्याधिः शारीरो नात्र संशयः । मानसो जायते व्याधिर्मनस्येवेति निश्चयः ॥
English Translation
The disease that is produced in the body, is called physical, and that which is produced in the mind, is called mental.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
द्विविधो
द्विविध [adj]
जायते
जन् [4. P.]
व्याधिः
व्याधि [m]
शारीरो
शारीर [adj]
मानसस्तथा
मानस [adj]
मानसस्तथा
तथा [ind]
मानसो
मानस [adj]
जायते
जन् [4. P.]
व्याधिर्
व्याधि [m]
मनस्येवेति
मनस् [n]
मनस्येवेति
एव [ind]
मनस्येवेति
इति [ind]
निश्चयः
निश्चय [m]
शीतोष्णे चैव वायुश्च गुणा राजञ्शरीरजाः । तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् । उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं च बाध्यते ॥
English Translation
The cold, the warin (phlegm and bile) as well as the windy humours, O king, are the essential changes created in the physical body, and when these humours are equally distributed, and are present in due proportions, they indicate good health.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शीतोष्णे
शीत [adj]
शीतोष्णे
उष्ण [adj]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
वायुश्च
वायु [m]
वायुश्च
च [ind]
गुणा
गुण [mn]
राजञ्
राजन् [m]
शरीरजाः
शरीर [n]
शरीरजाः
ज [adj]
तेषां
तद् [pron]
गुणानां
गुण [mn]
साम्यं
साम्य [n]
चेत्
चेद् [ind]
तद्
तद् [pron]
आहुः
अह् [1. P.]
स्वस्थलक्षणम्
स्वस्थ [adj]
स्वस्थलक्षणम्
लक्षण [n]
उष्णेन
उष्ण [adj]
बाध्यते
बाध् [1. P.]
शीतं
शीत [adj]
शीतेनोष्णं
शीत [adj]
शीतेनोष्णं
उष्ण [adj]
च
च [ind]
बाध्यते
बाध् [1. P.]
सत्त्वं रजस्तमश्चेति त्रयस्त्वात्मगुणाः स्मृताः । तेषां गुणानां साम्यं चेत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम् । तेषामन्यतमोत्सेके विधानमुपदिश्यते ॥
English Translation
The warm humour is influenced by the cold. and the cold by the warm. Goodness, Darkness and Ignorance are the attributes of the soul, and it is said by the learned, that their presence in equal parts, indicates health (of the mind). But if any of the three preponderate, some remedy is laid down.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सत्त्वं
सत्त्व [n]
रजस्तमश्चेति
रजस् [n]
रजस्तमश्चेति
तमस् [n]
रजस्तमश्चेति
च [ind]
रजस्तमश्चेति
इति [ind]
त्रयस्त्वात्मगुणाः
त्रि [nr]
त्रयस्त्वात्मगुणाः
तु [ind]
त्रयस्त्वात्मगुणाः
आत्मन् [m]
त्रयस्त्वात्मगुणाः
गुण [mn]
स्मृताः
स्मृ [1. Ā.]
तेषां
तद् [pron]
गुणानां
गुण [mn]
साम्यं
साम्य [n]
चेत्
चेद् [ind]
तद्
तद् [pron]
आहुः
अह् [1. P.]
स्वस्थलक्षणम्
स्वस्थ [adj]
स्वस्थलक्षणम्
लक्षण [n]
तेषाम्
तद् [pron]
अन्यतमोत्सेके
अन्यतम [adj]
अन्यतमोत्सेके
उत्सेक [m]
विधानम्
विधान [n]
उपदिश्यते
उपदिश् [6. Ā.]
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते । कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति । कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ॥
English Translation
Happiness is overcome by sorrow, and sorrow by pleasure. Some people while afflicted by sorrow, wish to recall (past) happiness, while others, while in the enjoyment of happiness, wish to recall past sorrow.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हर्षेण
हर्ष [m]
बाध्यते
बाध् [1. P.]
शोको
शोक [m]
हर्षः
हर्ष [m]
शोकेन
शोक [m]
बाध्यते
बाध् [1. P.]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
दुःखे
दुःख [n]
वर्तमानः
वृत् [3. P.]
सुखस्य
सुख [n]
स्मर्तुम्
स्मृ [1. Ā.]
इच्छति
इष् [1. P.]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
दुःखे
दुःख [n]
वर्तमानः
वृत् [3. P.]
सुखस्य
सुख [n]
स्मर्तुम्
स्मृ [1. Ā.]
इच्छति
इष् [1. P.]
स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा । स्मर्तुमिच्छसि कौन्तेय दिष्टं हि बलवत्तरम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
न
न [ind]
दुःखी
दुःखिन् [adj]
दुःखस्य
दुःख [n]
न
न [ind]
सुखी
सुखिन् [adj]
सुसुखस्य
सु [ind]
सुसुखस्य
सुख [n]
वा
वा [ind]
स्मर्तुम्
स्मृ [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
दिष्टं
दिष्ट [n]
हि
हि [ind]
बलवत्तरम्
बलवत्तर [adj]
अथ वा ते स्वभावोऽयं येन पार्थावकृष्यसे । दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् । मिषतां पाण्डवेयानां न तत्संस्मर्तुमिच्छसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथवा
अथवा [ind]
ते
त्वद् [pron]
स्वभावो
स्वभाव [m]
ऽयं
इदम् [pron]
येन
यद् [pron]
पार्थावकृष्यसे
पार्थ [m]
पार्थावकृष्यसे
अवकृष् [6. Ā.]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
सभागतां
सभा [f]
सभागतां
गम् [6. Ā.]
कृष्णाम्
कृष्णा [f]
एकवस्त्रां
एक [pron]
एकवस्त्रां
वस्त्र [mn]
रजस्वलाम्
रजस्वला [f]
मिषतां
मिष् [6. P.]
पाण्डवेयानां
पाण्डवेय [m]
न
न [ind]
तत्
तद् [pron]
संस्मर्तुम्
संस्मृ [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् । महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रव्राजनं
प्रव्राजन [n]
च
च [ind]
नगराद्
नगर [mn]
अजिनैश्च
अजिन [n]
अजिनैश्च
च [ind]
विवासनम्
विवासन [n]
मिषतां
मिष् [6. P.]
पाण्डवेयानां
पाण्डवेय [m]
न
न [ind]
तत्
तद् [pron]
संस्मर्तुम्
संस्मृ [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
जटासुरात्परिक्लेशश्चित्रसेनेन चाहवः । सैन्धवाच्च परिक्लेशो न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जटासुरात्
जटासुर [m]
परिक्लेशश्चित्रसेनेन
परिक्लेश [m]
परिक्लेशश्चित्रसेनेन
चित्रसेन [m]
चाहवः
च [ind]
चाहवः
आहव [m]
महारण्यनिवासश्च
महत् [adj]
महारण्यनिवासश्च
अरण्य [n]
महारण्यनिवासश्च
निवास [m]
महारण्यनिवासश्च
च [ind]
न
न [ind]
तस्य
तद् [pron]
स्मर्तुम्
स्मृ [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः । याज्ञसेन्यास्तदा पार्थ न तस्य स्मर्तुमिच्छसि ॥
English Translation
Nor it is meet, O son of Pritha, and conqueror of your foes, that you should recall the incident of Kichaka's kicking Draupadi, during the period of your exile passed in absolute concealment, nor the incidents of the fight which took place between yourself and Drona and Bhishma. The time has now arrived, when you must fight which each must do single-handed with his mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पुनर्
पुनर् [ind]
अज्ञातचर्यायां
अज्ञात [adj]
अज्ञातचर्यायां
चर्या [f]
कीचकेन
कीचक [m]
पदा
पद् [m]
वधः
वध [m]
महारण्यनिवासश्च
महत् [adj]
महारण्यनिवासश्च
अरण्य [n]
महारण्यनिवासश्च
निवास [m]
महारण्यनिवासश्च
च [ind]
न
न [ind]
तस्य
तद् [pron]
स्मर्तुम्
स्मृ [1. Ā.]
इच्छसि
इष् [1. P.]
यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम । मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् । तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यच्च
यद् [pron]
यच्च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
द्रोणभीष्माभ्यां
द्रोण [m]
द्रोणभीष्माभ्यां
भीष्म [m]
युद्धम्
युद्ध [n]
आसीद्
अस् [2. P.]
अरिंदम
अरिंदम [adj]
मनसैकेन
मनस् [n]
मनसैकेन
एक [pron]
योद्धव्यं
युध् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
युद्धम्
युद्ध [n]
उपस्थितम्
उपस्था [1. Ā.]
तस्माद्
तस्मात् [ind]
अभ्युपगन्तव्यं
अभ्युपगम् [1. Ā.]
युद्धाय
युद्ध [n]
भरतर्षभ
भरत [m]
भरतर्षभ
ऋषभ [m]
परमव्यक्तरूपस्य परं मुक्त्वा स्वकर्मभिः । यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर्न च बन्धुभिः । आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥
English Translation
In this war there will be no need for any weapons nor for friends nor attendants. The battle which is to be fought alone and singlehanded has now arrived for you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
परम्
पर [pron]
अव्यक्तरूपस्य
अव्यक्त [adj]
अव्यक्तरूपस्य
रूप [n]
परं
पर [pron]
मुक्त्वा
मुच् [6. Ā.]
स्वकर्मभिः
स्व [adj]
स्वकर्मभिः
कर्मन् [n]
यत्र
यत्र [ind]
नैव
न [ind]
नैव
एव [ind]
शरैः
शर [m]
कार्यं
कार्य [n]
न
न [ind]
भृत्यैर्
भृत्य [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
बन्धुभिः
बन्धु [m]
मनसैकेन
मनस् [n]
मनसैकेन
एक [pron]
योद्धव्यं
युध् [2. P.]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
युद्धम्
युद्ध [n]
उपस्थितम्
उपस्था [1. Ā.]
तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि । एतज्ज्ञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि ॥
English Translation
And if defeated in this struggle, you shall find yourself in the most wretched condition, and, O son of Kunti, knowing this, and acting accordingly, shall you attain success.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्मिन्न्
तद् [pron]
अनिर्जिते
अनिर्जित [adj]
युद्धे
युद्ध [n]
काम्
क [pron]
अवस्थां
अवस्था [f]
गमिष्यसि
गम् [6. Ā.]
एतज्ज्ञात्वा
एतद् [pron]
एतज्ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
तु
तु [ind]
कौन्तेय
कौन्तेय [m]
कृतकृत्यो
कृतकृत्य [adj]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् । पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम् ॥
English Translation
And knowing this wisdom and the destiny of all creatures, and following the conduct of your forefathers do you duly govern your kingdom.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एतां
एतद् [pron]
बुद्धिं
बुद्धि [f]
विनिश्चित्य
विनिश्चि [3. P.]
भूतानाम्
भूत [mn]
आगतिं
आगति [f]
गतिम्
गति [f]
पितृपैतामहे
पितृपैतामह [adj]
वृत्ते
वृत्त [n]
शाधि
शास् [1. P.]
राज्यं
राज्य [n]
यथोचितम्
यथोचित [adj]