Śāntiparva Adhyāya 188
शान्तिपर्व • अध्यायः 188
Śāntiparva Adhyāya 188 of the classical Mahābhārata with 23 verses.
Total: 23 Verses
•
Citations: MBh 12.188.1–23
•
250 Lexicon Terms
हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् । यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः ॥
English Translation
Bhishma said 'I shall not, O son of Pritha, describe to you for four kinds of Yoga meditation. Obtaining a knowledge of the same, the great Rishis, attain to eternal success even in this world. Pleased with knowledge, with hearts engaged in Liberation, and conversant with Yoga, great Rishis, act in such a way that their Yoga meditation may get on properly.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हन्त
हन्त [ind]
वक्ष्यामि
वच् [2. P.]
ते
त्वद् [pron]
पार्थ
पार्थ [m]
ध्यानयोगं
ध्यान [mn]
ध्यानयोगं
योग [m]
चतुर्विधम्
चतुर्विध [adj]
यं
यद् [pron]
ज्ञात्वा
ज्ञा [4. Ā.]
शाश्वतीं
शाश्वत [adj]
सिद्धिं
सिद्धि [f]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
परमर्षयः
परम [adj]
परमर्षयः
ऋषि [m]
यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः । महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथा
यथा [ind]
स्वनुष्ठितं
सु [ind]
स्वनुष्ठितं
अनुष्ठा [1. Ā.]
ध्यानं
ध्यान [mn]
तथा
तथा [ind]
कुर्वन्ति
कृ [2. Ā.]
योगिनः
योगिन् [m]
महर्षयो
महत् [adj]
महर्षयो
ऋषि [m]
ज्ञानतृप्ता
ज्ञान [n]
ज्ञानतृप्ता
तृप् [6. P.]
निर्वाणगतमानसाः
निर्वाण [mn]
निर्वाणगतमानसाः
गम् [6. Ā.]
निर्वाणगतमानसाः
मानस [n]
नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः । जन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः ॥
English Translation
O son of Pritha, being freed from the faults of the world, these are not born again. Freed from liability to re-birth, they live in their state of original purity.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नावर्तन्ते
न [ind]
नावर्तन्ते
आवृत् [1. Ā.]
पुनः
पुनर् [ind]
पार्थ
पार्थ [m]
मुक्ताः
मुच् [6. Ā.]
संसारदोषतः
संसार [mn]
संसारदोषतः
दोष [mn]
जन्मदोषपरिक्षीणाः
जन्मन् [n]
जन्मदोषपरिक्षीणाः
दोष [mn]
जन्मदोषपरिक्षीणाः
परिक्षि [5. P.]
स्वभावे
स्वभाव [m]
पर्यवस्थिताः
पर्यवस्था [1. Ā.]
निर्द्वंद्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यमाश्रिताः । असङ्गीन्यविवादीनि मनःशान्तिकराणि च ॥
English Translation
Freed from the influence of all pairs of opposite (such as heat and cold, joy and sorrow, etc.), ever existing in their own (pure) state, freed (from attachments), never accepting anything (in gift), they live in places separated from their wives and children, without others with whom disputes may arise, and favourable to perfect tranquillity of hearts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
निर्द्वंद्वा
निर्द्वंद्व [adj]
नित्यसत्त्वस्था
नित्य [adj]
नित्यसत्त्वस्था
सत्त्व [n]
नित्यसत्त्वस्था
स्थ [adj]
विमुक्ता
विमुच् [6. Ā.]
नित्यम्
नित्यम् [ind]
आश्रिताः
आश्रि [1. Ā.]
असङ्गीन्यविवादीनि
असङ्गिन् [adj]
असङ्गीन्यविवादीनि
अविवादिन् [adj]
मनःशान्तिकराणि
मनस् [n]
मनःशान्तिकराणि
शान्ति [f]
मनःशान्तिकराणि
कर [adj]
च
च [ind]
तत्र स्वाध्यायसंश्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः । पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः ॥
English Translation
There restraining speech, such a person sits like a piece of wood, killing all the senses, and with mind immersed in the Supreme Self by the help of meditation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तत्र
तत्र [ind]
स्वाध्यायसंश्लिष्टम्
स्वाध्याय [m]
स्वाध्यायसंश्लिष्टम्
संश्लिष् [4. P.]
एकाग्रं
एकाग्र [adj]
धारयेन्मनः
धारय् [10. Ā.]
धारयेन्मनः
मनस् [n]
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्रामम्
पिण्डीकृ [8. P.]
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्रामम्
इन्द्रिय [n]
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्रामम्
ग्राम [mn]
आसीनः
आस् [4. P.]
काष्ठवन्मुनिः
काष्ठ [n]
काष्ठवन्मुनिः
वत् [ind]
काष्ठवन्मुनिः
मुनि [m]
शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण स्पर्शं त्वचा न वेदयेत् । रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा ॥
English Translation
He has no perception of sound through the car; no perception of touch through the skin no perception of from through the eye; no perception of taste through the tongue.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शब्दं
शब्द [m]
न
न [ind]
विन्देच्छ्रोत्रेण
विद् [2. Ā.]
विन्देच्छ्रोत्रेण
श्रोत्र [n]
स्पर्शं
स्पर्श [m]
त्वचा
त्वच् [f]
न
न [ind]
वेदयेत्
वेदय् [10. Ā.]
रूपं
रूप [n]
न
न [ind]
चक्षुषा
चक्षुस् [n]
विद्याज्जिह्वया
विद् [6. Ā.]
विद्याज्जिह्वया
जिह्वा [f]
न
न [ind]
रसांस्तथा
रस [mn]
रसांस्तथा
तथा [ind]
घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन योगवित् । पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान् ॥
English Translation
He has no perception also of scents through the organ of smell. He would, immersed in Yoga and meditation, renounce all things.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
घ्रेयाण्यपि
घ्रा [3. Ā.]
घ्रेयाण्यपि
अपि [ind]
च
च [ind]
सर्वाणि
सर्व [pron]
जह्याद्
हा [1. P.]
ध्यानेन
ध्यान [mn]
योगवित्
योग [m]
योगवित्
विद् [adj]
पञ्चवर्गप्रमाथीनि
पञ्चवर्ग [m]
पञ्चवर्गप्रमाथीनि
प्रमाथिन् [adj]
नेच्छेच्चैतानि
न [ind]
नेच्छेच्चैतानि
इष् [1. P.]
नेच्छेच्चैतानि
च [ind]
नेच्छेच्चैतानि
एतद् [pron]
वीर्यवान्
वीर्यवत् [adj]
ततो मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः । समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः ॥
English Translation
Possessed of great energy of mind, he has no desire for anything that works up the five senses. The wise man, then should, withdrawing his five senses into the mind, fix the unstable mind with the five senses (into the Intellect).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मनसि
मनस् [n]
संसज्य
संसञ्ज् [1. Ā.]
पञ्चवर्गं
पञ्चवर्ग [m]
विचक्षणः
विचक्षण [adj]
समादध्यान्मनो
समाधा [1. P.]
समादध्यान्मनो
मनस् [n]
भ्रान्तम्
भ्रम् [4. Ā.]
इन्द्रियैः
इन्द्रिय [n]
सह
सह [ind]
पञ्चभिः
पञ्चन् [adj]
विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् । पूर्वे ध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनोऽन्तरम् ॥
English Translation
The Yogin should possessed of patience, fix his mind which always wanders, so that his five gates may be made firm regarding things that are themselves unstable. He should, in this sky of the heart, fix his mind into the path of meditation, making it independent of the body or any other refuge.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विसंचारि
विसंचारिन् [adj]
निरालम्बं
निरालम्ब [adj]
पञ्चद्वारं
पञ्चन् [adj]
पञ्चद्वारं
द्वार [n]
चलाचलम्
चलाचल [adj]
पूर्वे
पूर्व [pron]
ध्यानपथे
ध्यान [mn]
ध्यानपथे
पथ [m]
धीरः
धीर [adj]
समादध्यान्मनो
समाधा [1. P.]
समादध्यान्मनो
मनस् [n]
ऽन्तरम्
अन्तर [adj]
इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् । एष ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः ॥
English Translation
I have spoken of the path of meditation as the first, since the Yogin has first to destroy his senses and the mind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रियाणि
इन्द्रिय [n]
मनश्चैव
मनस् [n]
मनश्चैव
च [ind]
मनश्चैव
एव [ind]
विज्ञानान्यस्य
विज्ञान [n]
विज्ञानान्यस्य
इदम् [pron]
भारत
भारत [m]
एष
एतद् [pron]
ध्यानपथः
ध्यान [mn]
ध्यानपथः
पथ [m]
पूर्वो
पूर्व [pron]
मया
मद् [pron]
समनुवर्णितः
समनुवर्णय् [Denom. Ā.]
तस्य तत्पूर्वसंरुद्धं मनःषष्ठमनन्तरम् । स्फुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युदम्बुधरे यथा ॥
English Translation
The mind, which constitutes the sixth, when thus controlled, tries of flash out like the capricious and fickle lightning playing among the clouds.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
तत्
तद् [pron]
पूर्वसंरुद्धं
पूर्व [pron]
पूर्वसंरुद्धं
संरुध् [7. P.]
मनःषष्ठम्
मनस् [n]
मनःषष्ठम्
षष्ठ [adj]
अनन्तरम्
अनन्तर [adj]
स्फुरिष्यति
स्फुर् [6. Ā.]
समुद्भ्रान्तं
समुद्भ्रम् [1. P.]
विद्युद्
विद्युत् [fn]
अम्बुधरे
अम्बुधर [m]
यथा
यथा [ind]
जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः । एवमेवास्य तच्चित्तं भवति ध्यानवर्त्मनि ॥
English Translation
As a drop of water on a leaf in unstable and moves about on all sides, so becomes the Yogin's mind when first fix on the path of meditation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
जलबिन्दुर्
जल [n]
जलबिन्दुर्
बिन्दु [mn]
यथा
यथा [ind]
लोलः
लोल [adj]
पर्णस्थः
पर्ण [mn]
पर्णस्थः
स्थ [adj]
सर्वतश्चलः
सर्वतस् [ind]
सर्वतश्चलः
चल [adj]
एवम्
एवम् [ind]
एवास्य
एव [ind]
एवास्य
इदम् [pron]
तच्चित्तं
तद् [pron]
तच्चित्तं
चित्त [n]
भवति
भू [1. Ā.]
ध्यानवर्त्मनि
ध्यान [mn]
ध्यानवर्त्मनि
वर्त्मन् [n]
समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति । पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत् ॥
English Translation
When fixed, for some time the inind stays in that path. When, however, it goes astray again into the path of the wind, it becomes as fleet as the wind.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
समाहितं
समाहित [adj]
क्षणं
क्षण [m]
किंचिद्
कश्चित् [pron]
ध्यानवर्त्मनि
ध्यान [mn]
ध्यानवर्त्मनि
वर्त्मन् [n]
तिष्ठति
स्था [1. Ā.]
पुनर्
पुनर् [ind]
वायुपथं
वायु [m]
वायुपथं
पथ [m]
भ्रान्तं
भ्रम् [4. Ā.]
मनो
मनस् [n]
भवति
भू [1. Ā.]
वायुवत्
वायु [m]
वायुवत्
वत् [ind]
अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः । समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित् ॥
English Translation
The person who has mastered the science of Yoga,-without losing his heart by this, never regarding the loss of the toil undergone, shaking off idleness and malice,-should, again, direct his mind to meditation.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनिर्वेदो
अनिर्वेद [m]
गतक्लेशो
गम् [6. Ā.]
गतक्लेशो
क्लेश [m]
गततन्द्रीर्
गम् [6. Ā.]
गततन्द्रीर्
तन्द्रा [f]
अमत्सरः
अमत्सर [adj]
समादध्यात्
समाधा [1. P.]
पुनश्चेतो
पुनर् [ind]
पुनश्चेतो
चेतस् [n]
ध्यानेन
ध्यान [mn]
ध्यानयोगवित्
ध्यान [mn]
ध्यानयोगवित्
योग [m]
ध्यानयोगवित्
विद् [adj]
विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते । मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः ॥
English Translation
When one observing the vow of silence, begins to set his mind of Yoga, then discrimination, knowledge, and power to avoid cvil follow him in the trail.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
विचारश्च
विचार [m]
विचारश्च
च [ind]
वितर्कश्च
वितर्क [m]
वितर्कश्च
च [ind]
विवेकश्चोपजायते
विवेक [m]
विवेकश्चोपजायते
च [ind]
विवेकश्चोपजायते
उपजन् [4. P.]
मुनेः
मुनि [m]
समादधानस्य
समाधा [1. P.]
प्रथमं
प्रथमम् [ind]
ध्यानम्
ध्यान [mn]
आदितः
आदितस् [ind]
मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् । न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम् ॥
English Translation
He should, though disturbed by the fickleness of his mind, fix it in meditation. The Yogin should never despair, but seek own his well-being.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मनसा
मनस् [n]
क्लिश्यमानस्तु
क्लिश् [9. Ā.]
क्लिश्यमानस्तु
तु [ind]
समाधानं
समाधान [n]
च
च [ind]
कारयेत्
कारय् [10. Ā.]
न
न [ind]
निर्वेदं
निर्वेद [m]
मुनिर्
मुनि [m]
गच्छेत्
गम् [6. Ā.]
कुर्याद्
कृ [2. Ā.]
एवात्मनो
एव [ind]
एवात्मनो
आत्मन् [m]
हितम्
हित [adj]
पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः । सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पांसुभस्मकरीषाणां
पांसु [m]
पांसुभस्मकरीषाणां
भस्मन् [n]
पांसुभस्मकरीषाणां
करीष [mn]
यथा
यथा [ind]
वै
वै [ind]
राशयश्चिताः
राशि [mf]
राशयश्चिताः
चि [1. Ā.]
सहसा
सहस् [n]
वारिणा
वारि [n]
सिक्ता
सिच् [4. Ā.]
न
न [ind]
यान्ति
या [2. Ā.]
परिभावनाम्
परिभावना [f]
किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् । क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम् ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किंचित्
कश्चित् [pron]
स्निग्धं
स्निग्ध [adj]
यथा
यथा [ind]
च
च [ind]
स्याच्छुष्कचूर्णम्
अस् [2. P.]
स्याच्छुष्कचूर्णम्
शुष्क [adj]
स्याच्छुष्कचूर्णम्
चूर्ण [mn]
अभावितम्
अभावित [adj]
क्रमशस्तु
क्रमशस् [ind]
क्रमशस्तु
तु [ind]
शनैर्
शनैस् [ind]
गच्छेत्
गम् [6. Ā.]
सर्वं
सर्व [pron]
तत्
तद् [pron]
परिभावनम्
परिभावन [n]
एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् । संहरेत्क्रमशश्चैव स सम्यक्प्रशमिष्यति ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एवेन्द्रियग्रामं
एव [ind]
एवेन्द्रियग्रामं
इन्द्रिय [n]
एवेन्द्रियग्रामं
ग्राम [mn]
शनैः
शनैस् [ind]
संपरिभावयेत्
संपरिभावय् [10. Ā.]
संहरेत्
संहृ [1. Ā.]
क्रमशश्चैव
क्रमशस् [ind]
क्रमशश्चैव
च [ind]
क्रमशश्चैव
एव [ind]
स
तद् [pron]
सम्यक्
सम्यक् [ind]
प्रशमिष्यति
प्रशम् [1. P.]
स्वयमेव मनश्चैव पञ्चवर्गश्च भारत । पूर्वं ध्यानपथं प्राप्य नित्ययोगेन शाम्यति ॥
English Translation
One succeeds, O Bharata, by directing one's mind and to the path of senses meditation, in controlling them perfectly by steadfast Yoga.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वयम्
स्वयम् [ind]
एव
एव [ind]
मनश्चैव
मनस् [n]
मनश्चैव
च [ind]
मनश्चैव
एव [ind]
पञ्चवर्गश्च
पञ्चवर्ग [m]
पञ्चवर्गश्च
च [ind]
भारत
भारत [m]
पूर्वं
पूर्वम् [ind]
ध्यानपथं
ध्यान [mn]
ध्यानपथं
पथ [m]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
नित्ययोगेन
नित्य [adj]
नित्ययोगेन
योग [m]
शाम्यति
शम् [1. P.]
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् । सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः ॥
English Translation
The happiness that he fells who has succeeded in controlling his mind and senses is such that its like can never be experienced through exertion or Destiny.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
तत्
तद् [pron]
पुरुषकारेण
पुरुषकार [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
दैवेन
दैव [n]
केनचित्
कश्चित् [pron]
सुखम्
सुख [n]
एष्यति
इ [5. Ā.]
तत्
तद् [pron]
तस्य
तद् [pron]
यद्
यद् [pron]
एवं
एवम् [ind]
संयतात्मनः
संयम् [1. Ā.]
संयतात्मनः
आत्मन् [m]
सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि । गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम् ॥
English Translation
Enjoying such felicity, be continues to find pleasure in the act of meditation. Yogins attain, in this way, to the highly blessed state of Nirvana.'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सुखेन
सुख [n]
तेन
तद् [pron]
संयुक्तो
संयुज् [7. Ā.]
रंस्यते
रम् [4. Ā.]
ध्यानकर्मणि
ध्यान [mn]
ध्यानकर्मणि
कर्मन् [n]
गच्छन्ति
गम् [6. Ā.]
योगिनो
योगिन् [m]
ह्येवं
हि [ind]
ह्येवं
एवम् [ind]
निर्वाणं
निर्वाण [mn]
तन्निरामयम्
तद् [pron]
तन्निरामयम्
निरामय [adj]