Śāntiparva Adhyāya 119
शान्तिपर्व • अध्यायः 119
Śāntiparva Adhyāya 119 of the classical Mahābhārata with 21 verses.
Total: 21 Verses
•
Citations: MBh 12.119.1–21
•
250 Lexicon Terms
एवं शुनासमान्भृत्यान्स्वस्थाने यो नराधिपः । नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते ॥
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
शुनासमान्
श्वन् [m]
शुनासमान्
असम [adj]
भृत्यान्
भृत्य [m]
स्वस्थाने
स्व [adj]
स्वस्थाने
स्थान [n]
यो
यद् [pron]
नराधिपः
नराधिप [m]
नियोजयति
नियोजय् [10. Ā.]
कृत्येषु
कृत्य [n]
स
तद् [pron]
राज्यफलम्
राज्य [n]
राज्यफलम्
फल [n]
अश्नुते
अश् [1. P.]
न श्वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमभि सत्कृतः । आरोप्यः श्वा स्वकात्स्थानादुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते ॥
English Translation
Bhishma said Following the lesson drawn from the story of the dog, that king, who appoints his servants to offices for which each is, competent, enjoys the happiness of sovereignty. A dog should not, with becoming honours, be posted in a position far above that for which he is fit. If a dog be posted above that situation which is fit for him, he becomes inebriate with haughtiness.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
श्वा
श्वन् [m]
स्वस्थानम्
स्व [adj]
स्वस्थानम्
स्थान [n]
उत्क्रम्य
उत्क्रम् [6. P.]
प्रमाणम्
प्रमाण [mn]
अभि
अभि [ind]
सत्कृतः
सत्कृ [8. Ā.]
आरोप्यः
आरोपय् [10. Ā.]
श्वा
श्वन् [m]
स्वकात्
स्वक [adj]
स्थानाद्
स्थान [n]
उत्क्रम्यान्यत्
उत्क्रम् [6. P.]
उत्क्रम्यान्यत्
अन्य [pron]
प्रपद्यते
प्रपद् [4. P.]
स्वजातिकुलसंपन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः । प्रकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने प्रक्रिया क्षमा ॥
English Translation
Ministers should be appointed to offices for which they are competent and should possess accomplishments necessary for the same. Appointment of unworthy persons is not at all approved.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्वजातिकुलसम्पन्नाः
स्व [adj]
स्वजातिकुलसम्पन्नाः
जाति [f]
स्वजातिकुलसम्पन्नाः
कुल [n]
स्वजातिकुलसम्पन्नाः
सम्पद् [4. P.]
स्वेषु
स्व [adj]
कर्मस्ववस्थिताः
कर्मन् [n]
कर्मस्ववस्थिताः
अवस्था [1. Ā.]
प्रकर्तव्या
प्रकृ [8. Ā.]
बुधा
बुध [adj]
भृत्या
भृत्य [m]
नास्थाने
न [ind]
नास्थाने
अस्थान [n]
प्रक्रिया
प्रक्रिया [f]
क्षमा
क्षम [adj]
अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति । स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते ॥
English Translation
That king, who appoints servants to offices for which each is competent, succeeds, for such merit, to enjoy the happiness of sovereignty.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अनुरूपाणि
अनुरूप [adj]
कर्माणि
कर्मन् [n]
भृत्येभ्यो
भृत्य [m]
यः
यद् [pron]
प्रयच्छति
प्रयम् [1. Ā.]
स
स [ind]
भृत्यगुणसम्पन्नं
भृत्य [m]
भृत्यगुणसम्पन्नं
गुण [mn]
भृत्यगुणसम्पन्नं
सम्पद् [4. P.]
राजा
राजन् [m]
फलम्
फल [n]
उपाश्नुते
उपाश् [5. Ā.]
शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोर्जितः । व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा ॥
English Translation
A Sharabha should occupy the position of Sharabha; a lion should be elated with the power of lion; a tiger; should be placed in the position of a tiger, and a leopard should be placed in that of a leopard.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
शरभः
शरभ [m]
शरभस्थाने
शरभ [m]
शरभस्थाने
स्थान [n]
सिंहः
सिंह [m]
सिंह
सिंह [m]
इवोर्जितः
इव [ind]
इवोर्जितः
ऊर्जय् [Denom. Ā.]
व्याघ्रो
व्याघ्र [m]
व्याघ्र
व्याघ्र [m]
इव
इव [ind]
स्थाप्यो
स्थापय् [10. Ā.]
द्वीपी
द्वीपिन् [m]
द्वीपी
द्वीपिन् [m]
यथा
यथा [ind]
तथा
तथा [ind]
कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि । प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा ॥
English Translation
Servants should according to the scriptural injunction, be appointed to offices for which each is competent. If you wish to achieve success, you should never appoint servants in offices higher than what they deserve.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कर्मस्विहानुरूपेषु
कर्मन् [n]
कर्मस्विहानुरूपेषु
इह [ind]
कर्मस्विहानुरूपेषु
अनुरूप [n]
न्यस्या
न्यस् [2. P.]
भृत्या
भृत्य [m]
यथाविधि
यथाविधि [ind]
प्रतिलोमं
प्रतिलोम [adj]
न
न [ind]
भृत्यास्ते
भृत्य [m]
भृत्यास्ते
तद् [pron]
स्थाप्याः
स्थापय् [10. Ā.]
कर्मफलैषिणा
कर्मन् [n]
कर्मफलैषिणा
फल [n]
कर्मफलैषिणा
एषिन् [adj]
यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः । भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः ॥
English Translation
That foolish king, who, disregarding precedent, appoints servants to offices for which they are not fit, fails to please his people.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यः
यद् [pron]
प्रमाणम्
प्रमाण [mn]
अतिक्रम्य
अतिक्रम् [6. P.]
प्रतिलोमं
प्रतिलोम [adj]
नराधिपः
नराधिप [m]
भृत्यान्
भृत्य [m]
स्थापयते
स्थापय् [10. Ā.]
ऽबुद्धिर्
अबुद्धि [adj]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
रञ्जयते
रञ्जय् [10. Ā.]
प्रजाः
प्रजा [f]
न बालिशा न च क्षुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः । नाकुलीना नराः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा हितैषिणा ॥
English Translation
A king, who wishes to have accomplished servants should never appoint persons who are shorn of intelligence, who are low-minded, who are without wisdom, who are not masters of their senses, and who are not highly born.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न
न [ind]
बालिशा
बालिश [m]
न
न [ind]
च
च [ind]
क्षुद्रा
क्षुद्र [adj]
न
न [ind]
चाप्रतिमितेन्द्रियाः
च [ind]
चाप्रतिमितेन्द्रियाः
अ [ind]
चाप्रतिमितेन्द्रियाः
प्रतिमा [3. Ā.]
चाप्रतिमितेन्द्रियाः
इन्द्रिय [n]
नाकुलीना
न [ind]
नाकुलीना
अकुलीन [adj]
नराः
नर [m]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
स्थाप्या
स्थापय् [10. Ā.]
राज्ञा
राजन् [m]
हितैषिणा
हित [n]
हितैषिणा
एषिन् [adj]
साधवः कुशलाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः । अक्षुद्राः शुचयो दक्षा नराः स्युः पारिपार्श्वकाः ॥
English Translation
Men, who are honest, born in high family, brave, learned, shorn of malice and envy, noble, pure in conduct, and clever in business, deserve to be appointed as minister.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
साधवः
साधु [adj]
कुशलाः
कुशल [adj]
शूरा
शूर [m]
ज्ञानवन्तो
ज्ञानवत् [adj]
ऽनसूयकाः
अनसूयक [adj]
अक्षुद्राः
अक्षुद्र [adj]
शुचयो
शुचि [adj]
दक्षा
दक्ष [adj]
नराः
नर [m]
स्युः
अस् [2. P.]
पारिपार्श्वकाः
पारिपार्श्वक [m]
न्यग्भूतास्तत्पराः क्षान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः । स्वे स्वे स्थानेऽपरिक्रुष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः ॥
English Translation
Persons, who are humble, always ready to perform their duties, of a peaceful nature, pure in mind, adorned with various other gifts of nature, and are never spoken ill of for the offices they hold should be the intimate companions of the king.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
न्यग्भूतास्तत्पराः
न्यग्भूत [adj]
न्यग्भूतास्तत्पराः
तद् [pron]
न्यग्भूतास्तत्पराः
पर [pron]
क्षान्ताश्चौक्षाः
क्षम् [1. P.]
क्षान्ताश्चौक्षाः
चौक्ष [adj]
प्रकृतिजाः
प्रकृति [f]
प्रकृतिजाः
ज [adj]
शुभाः
शुभ [adj]
स्वे
स्व [adj]
स्वे
स्व [adj]
स्थाने
स्थान [n]
ऽपरिक्रुष्टास्ते
अ [ind]
ऽपरिक्रुष्टास्ते
परिक्रुश् [1. P.]
ऽपरिक्रुष्टास्ते
तद् [pron]
स्यू
अस् [2. P.]
राज्ञो
राजन् [m]
बहिश्चराः
बहिश्चर [adj]
सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत् । असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम् ॥
English Translation
A lion should always associate with a lion, If one that is not a lion associates with a lion, it acquires all the advantages that belong to a lion.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सिंहस्य
सिंह [m]
सततं
सततम् [ind]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
सिंह
सिंह [m]
एव
एव [ind]
जनो
जन [m]
भवेत्
भू [1. Ā.]
असिंहः
अ [ind]
असिंहः
सिंह [m]
सिंहसहितः
सिंह [m]
सिंहसहितः
सहित [adj]
सिंहवल्
सिंह [m]
सिंहवल्
वत् [ind]
लभते
लभ् [1. P.]
फलम्
फल [n]
यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः । न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः ॥
English Translation
That lion, however who while performing the duties of a lion, has a pack of dogs only for his companions, never succeeds for such companionship, in performing those duties.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यस्तु
यद् [pron]
यस्तु
तु [ind]
सिंहः
सिंह [m]
श्वभिः
श्वन् [m]
कीर्णः
कृ [6. Ā.]
सिंहकर्मफले
सिंह [m]
सिंहकर्मफले
कर्मन् [n]
सिंहकर्मफले
फल [n]
रतः
रम् [4. Ā.]
न
न [ind]
स
तद् [pron]
सिंहफलं
सिंह [m]
सिंहफलं
फल [n]
भोक्तुं
भुज् [6. P.]
शक्तः
शक् [4. P.]
श्वभिर्
श्वन् [m]
उपासितः
उपास् [4. P.]
एवमेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः । कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम् ॥
English Translation
Thus, O monarch, a king may succeed in subjugating the entire Earth if he has for his ministers men endued with courage, wisdom, great learning, and high-birth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवम्
एवम् [ind]
एतैर्
एतद् [pron]
मनुष्येन्द्र
मनुष्य [m]
मनुष्येन्द्र
इन्द्र [m]
शूरैः
शूर [m]
प्राज्ञैर्
प्राज्ञ [adj]
बहुश्रुतैः
बहु [adj]
बहुश्रुतैः
श्रुत [n]
संगृहीतमनुष्येण
संग्रह् [6. P.]
संगृहीतमनुष्येण
मनुष्य [m]
कृत्स्ना
कृत्स्न [adj]
जेतुं
जि [9. P.]
वसुंधरा
वसुंधरा [f]
नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाविद्यो नामहाधनः । संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर ॥
English Translation
O foremost of kings, kings should never keep a servant who is shorn of learning, sincerity, wisdom and great wealth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नावैद्यो
न [ind]
नावैद्यो
अ [ind]
नावैद्यो
वैद्य [m]
नानृजुः
न [ind]
नानृजुः
अनृजु [adj]
पार्श्वे
पार्श्व [mn]
नाविद्यो
न [ind]
नाविद्यो
अ [ind]
नाविद्यो
विद्या [f]
नामहाधनः
न [ind]
नामहाधनः
अ [ind]
नामहाधनः
महाधन [adj]
संग्राह्यो
संग्रह् [6. P.]
वसुधापालैर्
वसुधा [f]
वसुधापालैर्
पाल [m]
भृत्यो
भृत्य [m]
भृत्यवतां
भृत्यवत् [adj]
वर
वर [adj]
बाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा जनाः । ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषां सान्त्वं प्रयोजयेत् ॥
English Translation
Those men who are devoted to the master proceed unimpeded like arrows. Kings should always speak sweet words to those servants who are always busy with doing good to their masters.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
बाणवद्
बाण [m]
बाणवद्
वत् [ind]
विसृता
विसृ [3. Ā.]
यान्ति
या [2. Ā.]
स्वामिकार्यपरा
स्वामिन् [m]
स्वामिकार्यपरा
कार्य [n]
स्वामिकार्यपरा
पर [pron]
जनाः
जन [m]
ये
यद् [pron]
भृत्याः
भृत्य [m]
पार्थिवहितास्तेषां
पार्थिव [m]
पार्थिवहितास्तेषां
हि [5. Ā.]
पार्थिवहितास्तेषां
तद् [pron]
सान्त्वं
सान्त्व [n]
प्रयोजयेत्
प्रयोजय् [10. P.]
कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः । कोशमूला हि राजानः कोशमूलकरो भव ॥
English Translation
Kings, should, always, diligently look after their treasuries. Indeed, kings depend on their treasuries A king should, always, try to swell his treasures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोशश्च
कोश [mn]
कोशश्च
च [ind]
सततं
सततम् [ind]
रक्ष्यो
रक्ष् [4. P.]
यत्नम्
यत्न [m]
आस्थाय
आस्था [1. Ā.]
राजभिः
राजन् [m]
कोशमूला
कोश [mn]
कोशमूला
मूल [mn]
हि
हि [ind]
राजानः
राजन् [m]
कोशमूलकरो
कोश [mn]
कोशमूलकरो
मूल [mn]
कोशमूलकरो
कर [adj]
भव
भू [1. Ā.]
कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितम् । सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्यपरो भव ॥
English Translation
Let your barns, O king, be filled with corn. And let them be entrusted to honest servants. Do your try to increase your wealth and corn.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कोष्ठागारं
कोष्ठागार [n]
च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
नित्यं
नित्यम् [ind]
स्फीतं
स्फीत [adj]
धान्यैः
धान्य [n]
सुसंचितम्
सु [ind]
सुसंचितम्
संचि [5. Ā.]
सदास्तु
सदा [ind]
सदास्तु
अस् [2. P.]
सत्सु
सत् [adj]
संन्यस्तं
संन्यस् [1. Ā.]
धनधान्यपरो
धन [n]
धनधान्यपरो
धान्य [n]
धनधान्यपरो
पर [pron]
भव
भू [1. Ā.]
नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः । वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते ॥
English Translation
Let your servants, skilled in battle, always attend to their duties. It is desirable that they should be skilful in the management of horses.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नित्ययुक्ताश्च
नित्य [adj]
नित्ययुक्ताश्च
युज् [6. Ā.]
नित्ययुक्ताश्च
च [ind]
ते
त्वद् [pron]
भृत्या
भृत्य [m]
भवन्तु
भू [1. Ā.]
रणकोविदाः
रण [m]
रणकोविदाः
कोविद [adj]
वाजिनां
वाजिन् [m]
च
च [ind]
प्रयोगेषु
प्रयोग [m]
वैशारद्यम्
वैशारद्य [n]
इहेष्यते
इह [ind]
इहेष्यते
इष् [1. P.]
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसंवृतः । पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन ॥
English Translation
O delighter of the Kurus, Look to the wants of your kinsmen and friends. Be encircled by friends and relatives. Seek the good of your city.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी
ज्ञाति [m]
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी
बन्धु [m]
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी
जन [m]
ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी
अवेक्षिन् [adj]
मित्रसंबन्धिसंवृतः
मित्र [mn]
मित्रसंबन्धिसंवृतः
सम्बन्धिन् [adj]
मित्रसंबन्धिसंवृतः
संवृ [9. P.]
पौरकार्यहितान्वेषी
पौर [m]
पौरकार्यहितान्वेषी
कार्य [n]
पौरकार्यहितान्वेषी
हित [n]
पौरकार्यहितान्वेषी
अन्वेषिन् [adj]
भव
भू [1. Ā.]
कौरवनन्दन
कौरव [m]
कौरवनन्दन
नन्दन [m]
एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मया । श्वा ते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥
English Translation
By mentioning the example of the dog I have instructed you about the duties you should adopt towards your subjects. What further do you wish to hear?'
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एषा
एतद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
नैष्ठिकी
नैष्ठिक [adj]
बुद्धिः
बुद्धि [f]
प्रज्ञा
प्रज्ञा [f]
चाभिहिता
च [ind]
चाभिहिता
अभिधा [3. Ā.]
मया
मद् [pron]
श्वा
श्वन् [m]
ते
त्वद् [pron]
निदर्शनं
निदर्शन [n]
तात
तात [m]
किं
क [pron]
भूयः
भूयस् [ind]
श्रोतुम्
श्रु [4. P.]
इच्छसि
इष् [1. P.]