प्रविष्टायां हुताशं तु वेदवत्यां स रावणः । पुष्पकं तत्समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥
praviṣṭāyāṃ hutāśaṃ tu vedavatyāṃ sa rāvaṇaḥ | puṣpakaṃ tatsamāruhya paricakrāma medinīm ||
English Translation
When Vedavati had entered into the fire, Rāvana, ascending Puşpaka, began to range the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविष्टायां
प्रविश् [4. P.]
हुताशं
हुताश [m]
तु
तु [ind]
वेदवत्यां
वेदवती [f]
स
तद् [pron]
रावणः
रावण [m]
पुष्पकं
पुष्पक [mn]
तत्
तद् [pron]
समारुह्य
समारुह् [6. Ā.]
परिचक्राम
परिक्रम् [6. P.]
मेदिनीम्
मेदिनी [f]
ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः । उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु राक्षसः ॥
tato maruttaṃ nṛpatiṃ yajantaṃ saha daivataiḥ | uśīrabījamāsādya dadarśa sa tu rākṣasaḥ ||
English Translation
And coming to Uśirabīja, Rāvaņa saw a king (named) Marutta, sacrificing along with the deities.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मरुत्तं
मरुत्त [m]
नृपतिं
नृपति [m]
यजन्तं
यज् [2. P.]
सह
सह [ind]
दैवतैः
दैवत [n]
उशीरबीजम्
उशीरबीज [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
ददर्श
दृश् [6. P.]
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
राक्षसः
राक्षस [m]
संवर्तो नाम ब्रह्मर्षिर्भ्राता साक्षाद्बृहस्पतेः । याजयामास धर्मज्ञः सर्वैर्ब्रह्मगणैर्वृतः ॥
saṃvarto nāma brahmarṣirbhrātā sākṣādbṛhaspateḥ | yājayāmāsa dharmajñaḥ sarvairbrahmagaṇairvṛtaḥ ||
English Translation
And a righteous Brahmarşi named Samvarta, the very brother of Bphaspati, officiated at the sacrifice accompanied by the deities.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संवर्तो
संवर्त [m]
नाम
नाम [ind]
ब्रह्मर्षिर्
ब्रह्मर्षि [m]
भ्राता
भ्रातृ [m]
साक्षाद्
साक्षात् [ind]
बृहस्पतेः
बृहस्पति [m]
याजयामास
याजय् [10. Ā.]
धर्मज्ञः
धर्म [mn]
धर्मज्ञः
ज्ञ [adj]
सर्वैर्
सर्व [pron]
ब्रह्मगणैर्
ब्रह्मन् [m]
ब्रह्मगणैर्
गण [m]
वृतः
वृ [1. Ā.]
दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् । तां तां योनिं समापन्नास्तस्य धर्षणभीरवः ॥
dṛṣṭvā devāstu tadrakṣo varadānena durjayam | tāṃ tāṃ yoniṃ samāpannāstasya dharṣaṇabhīravaḥ ||
English Translation
Seeing that Rākşasa invincible by reason of the boon he had received, the deities, apprehensive of being worsted by him, assumed the forms of beasts.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
देवास्तु
देव [m]
देवास्तु
तु [ind]
तद्
तद् [pron]
रक्षो
रक्षस् [n]
वरदानेन
वर [mn]
वरदानेन
दान [n]
दुर्जयम्
दुर्जय [adj]
तां
तद् [pron]
तां
तद् [pron]
योनिं
योनि [mf]
समापन्नास्तस्य
समापद् [4. P.]
समापन्नास्तस्य
तद् [pron]
धर्षणभीरवः
धर्षण [fn]
धर्षणभीरवः
भीरु [adj]
इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्मराजस्तु वायसः । कृकलासो धनाध्यक्षो हंसो वै वरुणोऽभवत् ॥
indro mayūraḥ saṃvṛtto dharmarājastu vāyasaḥ | kṛkalāso dhanādhyakṣo haṃso vai varuṇo'bhavat ||
English Translation
Indra became a peacock and the king of righteousness, a crow and the bestower of riches a lizard, and Varuna a swan; and, O slayer of foes, others also became other beasts. And then Rāvana entered into that sacrifice like an unclean dog.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इन्द्रो
इन्द्र [m]
मयूरः
मयूर [m]
संवृत्तो
संवृत् [1. Ā.]
धर्मराजस्तु
धर्मराज [m]
धर्मराजस्तु
तु [ind]
वायसः
वायस [m]
कृकलासो
कृकलास [m]
धनाध्यक्षो
धनाध्यक्ष [m]
हंसो
हंस [m]
वै
वै [ind]
वरुणो
वरुण [m]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
तं च राजानमासाद्य रावणो राक्षसाधिपः । प्राह युद्धं प्रयच्चेति निर्जितोऽस्मीति वा वद ॥
taṃ ca rājānamāsādya rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | prāha yuddhaṃ prayacceti nirjito'smīti vā vada ||
English Translation
Then coming up to the king, Răvaņa lord of Raksāsas said: 'Give me battle, or say, I am defeated.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तं
तद् [pron]
च
च [ind]
राजानम्
राजन् [m]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
रावणो
रावण [m]
राक्षसाधिपः
राक्षस [m]
राक्षसाधिपः
अधिप [m]
प्राह
प्राह् [1. P.]
युद्धं
युद्ध [n]
प्रयच्छेति
प्रयम् [1. Ā.]
प्रयच्छेति
इति [ind]
निर्जितो
निर्जि [1. P.]
ऽस्मीति
अस् [2. P.]
ऽस्मीति
इति [ind]
वा
वा [ind]
वद
वद् [1. Ā.]
ततो मरुत्तो नृपतिः को भवानित्युवाच तम् । अवहासं ततो मुक्त्वा राक्षसो वाक्यमब्रवीत् ॥
tato marutto nṛpatiḥ ko bhavānityuvāca tam | avahāsaṃ tato muktvā rākṣaso vākyamabravīt ||
English Translation
Whereat king Marutta asked, him 'Who are you'? And Ravana laughing in contempt said. "O king, I am delighted, that lacking curiosity, you do not dishonour Rävaņa, younger brother to the bestower of riches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मरुत्तो
मरुत्त [m]
नृपतिः
नृपति [m]
को
क [pron]
भवान्
भवत् [adj]
इत्युवाच
इति [ind]
इत्युवाच
वच् [2. P.]
तम्
तद् [pron]
अवहासं
अवहास [m]
ततो
ततस् [ind]
मुक्त्वा
मुच् [6. Ā.]
राक्षसो
राक्षस [m]
वाक्यम्
वाक्य [n]
अब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
अकुतूहलभावेन प्रीतोऽस्मि तव पार्थिव । धनदस्यानुजं यो मां नावगच्छसि रावणम् ॥
akutūhalabhāvena prīto'smi tava pārthiva | dhanadasyānujaṃ yo māṃ nāvagacchasi rāvaṇam ||
English Translation
Whereat king Marutta asked, him 'Who are you'? And Ravana laughing in contempt said. "O king, I am delighted, that lacking curiosity, you do not dishonour Rävaņa, younger brother to the bestower of riches.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अकुतूहलभावेन
अकुतूहल [adj]
अकुतूहलभावेन
भाव [m]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
पार्थिव
पार्थिव [m]
धनदस्यानुजं
धनद [m]
धनदस्यानुजं
अनुज [m]
यो
यद् [pron]
मां
मद् [pron]
नावगच्छसि
न [ind]
नावगच्छसि
अवगम् [6. P.]
रावणम्
रावण [m]
त्रिषु लोकेषु कः सोऽस्ति यो न जानाति मे बलम् । भ्रातरं येन निर्जित्य विमानमिदमाहृतम् ॥
triṣu lokeṣu kaḥ so'sti yo na jānāti me balam | bhrātaraṃ yena nirjitya vimānamidamāhṛtam ||
English Translation
What other man is there in these three regions that know not the might of me, who, conquering my brother, has got possession of this car.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
त्रिषु
त्रि [nr]
लोकेषु
लोक [m]
कः
क [pron]
सो
तद् [pron]
ऽस्ति
अस् [2. P.]
यो
यद् [pron]
न
न [ind]
जानाति
ज्ञा [4. Ā.]
मे
मद् [pron]
बलम्
बल [mn]
भ्रातरं
भ्रातृ [m]
येन
यद् [pron]
निर्जित्य
निर्जि [1. P.]
विमानम्
विमान [mn]
इदम्
इदम् [pron]
आहृतम्
आहृ [1. Ā.]
ततो मरुत्तो नृपतिस्तं राक्षसमथाब्रवीत् । धन्यः खलु भवान्येन ज्येष्ठो भ्राता रणे जितः ॥
tato marutto nṛpatistaṃ rākṣasamathābravīt | dhanyaḥ khalu bhavānyena jyeṣṭho bhrātā raṇe jitaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततो
ततस् [ind]
मरुत्तो
मरुत्त [m]
नृपतिस्तं
नृपति [m]
नृपतिस्तं
तद् [pron]
राक्षसम्
राक्षस [m]
अथाब्रवीत्
अथ [ind]
अथाब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
धन्यः
धन्य [adj]
खलु
खलु [ind]
भवान्
भवत् [adj]
येन
यद् [pron]
ज्येष्ठो
ज्येष्ठ [adj]
भ्राता
भ्रातृ [m]
रणे
रण [m]
जितः
जि [9. P.]
नाधर्मसहितं श्लाघ्यं न लोकप्रतिसंहितम् । कर्म दौरात्म्यकं कृत्वा श्लाघसे भ्रातृनिर्जयात् ॥
nādharmasahitaṃ ślāghyaṃ na lokapratisaṃhitam | karma daurātmyakaṃ kṛtvā ślāghase bhrātṛnirjayāt ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नाधर्मसहितं
न [ind]
नाधर्मसहितं
अधर्म [m]
नाधर्मसहितं
सहित [adj]
श्लाघ्यं
श्लाघ् [1. P.]
न
न [ind]
लोकप्रतिसंहितम्
लोक [m]
लोकप्रतिसंहितम्
प्रतिसंधा [3. Ā.]
कर्म
कर्मन् [n]
दौरात्म्यकं
दौरात्म्यक [adj]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
श्लाघसे
श्लाघ् [1. P.]
भ्रातृनिर्जयात्
भ्रातृ [m]
भ्रातृनिर्जयात्
निर्जय [m]
किं त्वं प्राक्केवलं धर्मं चरित्वा लब्धवान्वरम् । श्रुतपूर्वं हि न मया यादृशं भाषसे स्वयम् ॥
kiṃ tvaṃ prākkevalaṃ dharmaṃ caritvā labdhavānvaram | śrutapūrvaṃ hi na mayā yādṛśaṃ bhāṣase svayam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
किं
क [pron]
त्वं
त्वद् [pron]
प्राक्
प्राक् [ind]
केवलं
केवलम् [ind]
धर्मं
धर्म [mn]
चरित्वा
चर् [1. Ā.]
लब्धवान्
लभ् [1. P.]
वरम्
वर [mn]
श्रुतपूर्वं
श्रु [4. P.]
श्रुतपूर्वं
पूर्व [pron]
हि
हि [ind]
न
न [ind]
मया
मद् [pron]
यादृशं
यादृश [adj]
भाषसे
भाष् [1. P.]
स्वयम्
स्वयम् [ind]
ततः शरासनं गृह्य सायकांश्च स पार्थिवः । रणाय निर्ययौ क्रुद्धः संवर्तो मार्गमावृणोत् ॥
tataḥ śarāsanaṃ gṛhya sāyakāṃśca sa pārthivaḥ | raṇāya niryayau kruddhaḥ saṃvarto mārgamāvṛṇot ||
English Translation
Then taking up his bow and arrows, that king of men went out for encounter; but Samavartta stood in the way.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततः
ततस् [ind]
शरासनं
शरासन [mn]
गृह्य
ग्रह् [6. Ā.]
सायकांश्च
सायक [m]
सायकांश्च
च [ind]
स
तद् [pron]
पार्थिवः
पार्थिव [m]
रणाय
रण [m]
निर्ययौ
निर्या [2. P.]
क्रुद्धः
क्रुध् [4. Ā.]
संवर्तो
संवर्त [m]
मार्गम्
मार्ग [m]
आवृणोत्
आवृ [5. Ā.]
सोऽब्रवीत्स्नेहसंयुक्तं मरुत्तं तं महानृषिः । श्रोतव्यं यदि मद्वाक्यं संप्रहारो न ते क्षमः ॥
so'bravītsnehasaṃyuktaṃ maruttaṃ taṃ mahānṛṣiḥ | śrotavyaṃ yadi madvākyaṃ saṃprahāro na te kṣamaḥ ||
English Translation
And that great sage said to Marutta words informed with affection 'If you hear my speech, you should not fight.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सो
तद् [pron]
ऽब्रवीत्
ब्रू [2. Ā.]
स्नेहसंयुक्तं
स्नेह [mn]
स्नेहसंयुक्तं
संयुज् [7. Ā.]
मरुत्तं
मरुत्त [m]
तं
तद् [pron]
महान्
महत् [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
श्रोतव्यं
श्रु [4. P.]
यदि
यदि [ind]
मद्वाक्यं
मद् [pron]
मद्वाक्यं
वाक्य [n]
संप्रहारो
सम्प्रहार [m]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
क्षमः
क्षम [adj]
माहेश्वरमिदं सत्रमसमाप्तं कुलं दहेत् । दीक्षितस्य कुतो युद्धं क्रूरत्वं दीक्षिते कुतः ॥
māheśvaramidaṃ satramasamāptaṃ kulaṃ dahet | dīkṣitasya kuto yuddhaṃ krūratvaṃ dīkṣite kutaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
माहेश्वरम्
माहेश्वर [adj]
इदं
इदम् [pron]
सत्रम्
सत्त्र [n]
असमाप्तं
असमाप्त [adj]
कुलं
कुल [n]
दहेत्
दह् [2. P.]
दीक्षितस्य
दीक्षित [m]
कुतो
कुतस् [ind]
युद्धं
युद्ध [n]
क्रूरत्वं
क्रूर [adj]
क्रूरत्वं
त्व [n]
दीक्षिते
दीक्षित [m]
कुतः
कुतस् [ind]
संशयश्च रणे नित्यं राक्षसश्चैष दुर्जयः । स निवृत्तो गुरोर्वाक्यान्मरुत्तः पृथिवीपतिः । विसृज्य सशरं चापं स्वस्थो मखमुखोऽभवत् ॥
saṃśayaśca raṇe nityaṃ rākṣasaścaiṣa durjayaḥ | sa nivṛtto gurorvākyānmaruttaḥ pṛthivīpatiḥ | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ svastho makhamukho'bhavat ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
संशयश्च
संशय [m]
संशयश्च
च [ind]
रणे
रण [m]
नित्यं
नित्यम् [ind]
राक्षसश्चैष
राक्षस [m]
राक्षसश्चैष
च [ind]
राक्षसश्चैष
एतद् [pron]
दुर्जयः
दुर्जय [adj]
स
तद् [pron]
निवृत्तो
निवृत् [1. Ā.]
गुरोर्
गुरु [m]
वाक्यान्मरुत्तः
वाक्य [n]
वाक्यान्मरुत्तः
मरुत्त [m]
पृथिवीपतिः
पृथिवीपति [m]
विसृज्य
विसृज् [4. Ā.]
सशरं
स [ind]
सशरं
शर [m]
चापं
चाप [mn]
स्वस्थो
स्वस्थ [adj]
मखमुखो
मख [m]
मखमुखो
मुख [n]
ऽभवत्
भू [1. Ā.]
ततस्तं निर्जितं मत्वा घोषयामास वै शुकः । रावणो जितवांश्चेति हर्षान्नादं च मुक्तवान् ॥
tatastaṃ nirjitaṃ matvā ghoṣayāmāsa vai śukaḥ | rāvaṇo jitavāṃśceti harṣānnādaṃ ca muktavān ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्तं
ततस् [ind]
ततस्तं
तद् [pron]
निर्जितं
निर्जि [1. P.]
मत्वा
मन् [8. P.]
घोषयामास
घोषय् [10. Ā.]
वै
वै [ind]
शुकः
शुक [m]
रावणो
रावण [m]
जितवांश्चेति
जि [9. P.]
जितवांश्चेति
च [ind]
जितवांश्चेति
इति [ind]
हर्षान्नादं
हर्ष [m]
हर्षान्नादं
नाद [m]
च
च [ind]
मुक्तवान्
मुच् [6. Ā.]
तान्भक्षयित्वा तत्रस्थान्महर्षीन्यज्ञमागतान् । वितृप्तो रुधिरैस्तेषां पुनः संप्रययौ महीम् ॥
tānbhakṣayitvā tatrasthānmaharṣīnyajñamāgatān | vitṛpto rudhiraisteṣāṃ punaḥ saṃprayayau mahīm ||
English Translation
Then devouring the Maharsis that were present at the place of sacrifice, Rāvana, satiated with their blood, again went to the earth.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तान्
तद् [pron]
भक्षयित्वा
भक्षय् [10. Ā.]
तत्रस्थान्महर्षीन्
तत्रस्थ [adj]
तत्रस्थान्महर्षीन्
महत् [adj]
तत्रस्थान्महर्षीन्
ऋषि [m]
यज्ञम्
यज्ञ [m]
आगतान्
आगम् [6. P.]
वितृप्तो
वितृप् [4. Ā.]
रुधिरैस्तेषां
रुधिर [n]
रुधिरैस्तेषां
तद् [pron]
पुनः
पुनर् [ind]
सम्प्रययौ
सम्प्रया [2. P.]
महीम्
मही [f]
रावणे तु गते देवाः सेन्द्राश्चैव दिवौकसः । ततः स्वां योनिमासाद्य तानि सत्त्वान्यथाब्रुवन् ॥
rāvaṇe tu gate devāḥ sendrāścaiva divaukasaḥ | tataḥ svāṃ yonimāsādya tāni sattvānyathābruvan ||
English Translation
On Ravana having departed, the deities, inhabiting the etherial regions Indra etc. assuming their proper forms, addressed those creatures.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रावणे
रावण [m]
तु
तु [ind]
गते
गम् [6. Ā.]
देवाः
देव [m]
सेन्द्राश्चैव
स [ind]
सेन्द्राश्चैव
इन्द्र [m]
सेन्द्राश्चैव
च [ind]
सेन्द्राश्चैव
एव [ind]
दिवौकसः
दिवौकस् [m]
ततः
ततस् [ind]
स्वां
स्व [adj]
योनिम्
योनि [mf]
आसाद्य
आसादय् [10. Ā.]
तानि
तद् [pron]
सत्त्वान्यथाब्रुवन्
सत्त्व [mn]
सत्त्वान्यथाब्रुवन्
अथ [ind]
सत्त्वान्यथाब्रुवन्
ब्रू [2. Ā.]
हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् । प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञ उपकाराद्विहंगम ॥
harṣāttadābravīdindro mayūraṃ nīlabarhiṇam | prīto'smi tava dharmajña upakārādvihaṃgama ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हर्षात्
हर्ष [m]
तदाब्रवीद्
तदा [ind]
तदाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
इन्द्रो
इन्द्र [m]
मयूरं
मयूर [m]
नीलबर्हिणम्
नील [adj]
नीलबर्हिणम्
बर्हिण [adj]
प्रीतो
प्री [9. Ā.]
ऽस्मि
अस् [2. P.]
तव
त्वद् [pron]
धर्मज्ञ
धर्म [mn]
धर्मज्ञ
ज्ञ [adj]
उपकाराद्
उपकार [m]
विहंगम
विहंगम [m]
मम नेत्रसहस्रं यत्तत्ते बर्हे भविष्यति । वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥
mama netrasahasraṃ yattatte barhe bhaviṣyati | varṣamāṇe mayi mudaṃ prāpsyase prītilakṣaṇam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मम
मद् [pron]
नेत्रसहस्रं
नेत्र [mn]
नेत्रसहस्रं
सहस्र [mn]
यत्
यद् [pron]
तत्
तद् [pron]
ते
त्वद् [pron]
बर्हे
बर्ह [mn]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
वर्षमाणे
वृष् [6. P.]
मयि
मद् [pron]
मुदं
मुद् [f]
प्राप्स्यसे
प्राप् [1. P.]
प्रीतिलक्षणम्
प्रीति [f]
प्रीतिलक्षणम्
लक्षण [n]
नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप । सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्वे विचित्रताम् ॥
nīlāḥ kila purā barhā mayūrāṇāṃ narādhipa | surādhipādvaraṃ prāpya gatāḥ sarve vicitratām ||
English Translation
Formerly, O King, the peacock's wings had one unvaried blue. Having received the boon, the peacock departed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
नीलाः
नील [adj]
किल
किल [ind]
पुरा
पुरा [ind]
बर्हा
बर्ह [mn]
मयूराणां
मयूर [m]
नराधिप
नराधिप [m]
सुराधिपाद्
सुराधिप [m]
वरं
वर [mn]
प्राप्य
प्राप् [1. P.]
गताः
गम् [6. Ā.]
सर्वे
सर्व [pron]
विचित्रताम्
विचित्र [adj]
विचित्रताम्
ता [f]
धर्मराजोऽब्रवीद्राम प्राग्वंशे वायसं स्थितम् । पक्षिंस्तवास्मि सुप्रीतः प्रीतस्य च वचः शृणु ॥
dharmarājo'bravīdrāma prāgvaṃśe vāyasaṃ sthitam | pakṣiṃstavāsmi suprītaḥ prītasya ca vacaḥ śṛṇu ||
English Translation
O Rāma, then the king of righteousness said to the crow, seated in front of the sacrificial apartment 'O bird, I am well pleased with you. Listen to my words as I utter them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
धर्मराजो
धर्मराज [m]
ऽब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
राम
राम [m]
प्राग्वंशे
प्राञ्च् [adj]
प्राग्वंशे
वंश [m]
वायसं
वायस [m]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
पक्षिंस्तवास्मि
पक्षिन् [m]
पक्षिंस्तवास्मि
त्वद् [pron]
पक्षिंस्तवास्मि
अस् [2. P.]
सुप्रीतः
सु [ind]
सुप्रीतः
प्री [9. Ā.]
प्रीतस्य
प्री [9. Ā.]
च
च [ind]
वचः
वचस् [n]
शृणु
श्रु [4. P.]
यथान्ये विविधै रोगैः पीड्यन्ते प्राणिनो मया । ते न ते प्रभविष्यन्ति मयि प्रीते न संशयः ॥
yathānye vividhai rogaiḥ pīḍyante prāṇino mayā | te na te prabhaviṣyanti mayi prīte na saṃśayaḥ ||
English Translation
As I have been pleased with you, you shall without doubt, enjoy immunity from the various ailments to which the birds are subject.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
यथान्ये
यथा [ind]
यथान्ये
अन्य [pron]
विविधै
विविध [adj]
रोगैः
रोग [mn]
पीड्यन्ते
पीडय् [10. Ā.]
प्राणिनो
प्राणिन् [m]
मया
मद् [pron]
ते
तद् [pron]
न
न [ind]
ते
त्वद् [pron]
प्रभविष्यन्ति
प्रभू [1. Ā.]
मयि
मद् [pron]
प्रीते
प्री [9. Ā.]
न
न [ind]
संशयः
संशय [m]
मृत्युतस्ते भयं नास्ति वरान्मम विहंगम । यावत्त्वां न वधिष्यन्ति नरास्तावद्भविष्यसि ॥
mṛtyutaste bhayaṃ nāsti varānmama vihaṃgama | yāvattvāṃ na vadhiṣyanti narāstāvadbhaviṣyasi ||
English Translation
O bird, from my curse fear of death shall not approach you; and you shall exist so long as people do not slay you.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मृत्युतस्ते
मृत्यु [m]
मृत्युतस्ते
त्वद् [pron]
भयं
भय [n]
नास्ति
न [ind]
नास्ति
अस् [2. P.]
वरान्मम
वर [mn]
वरान्मम
मद् [pron]
विहंगम
विहंगम [m]
यावत्
यावत् [ind]
त्वां
त्वद् [pron]
न
न [ind]
वधिष्यन्ति
वध् [4. P.]
नरास्तावद्
नर [m]
नरास्तावद्
तावत् [ind]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
ये च मद्विषयस्थास्तु मानवाः क्षुधयार्दिताः । त्वयि भुक्ते तु तृप्तास्ते भविष्यन्ति सबान्धवाः ॥
ye ca madviṣayasthāstu mānavāḥ kṣudhayārditāḥ | tvayi bhukte tu tṛptāste bhaviṣyanti sabāndhavāḥ ||
English Translation
Those men residing in my dominion, being smitten with hunger, shall be refreshed along with your relations, when you have eaten and been refreshed.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ये
यद् [pron]
च
च [ind]
मद्विषयस्थास्तु
मद् [pron]
मद्विषयस्थास्तु
विषय [mn]
मद्विषयस्थास्तु
स्थ [adj]
मद्विषयस्थास्तु
तु [ind]
मानवाः
मानव [m]
क्षुधयार्दिताः
क्षुधा [f]
क्षुधयार्दिताः
अर्दय् [10. Ā.]
त्वयि
त्वद् [pron]
भुक्ते
भुज् [6. P.]
तु
तु [ind]
तृप्तास्ते
तृप् [6. P.]
तृप्तास्ते
तद् [pron]
भविष्यन्ति
भू [1. Ā.]
सबान्धवाः
स [ind]
सबान्धवाः
बान्धव [m]
वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं गङ्गातोयविचारिणम् । श्रूयतां प्रीतिसंयुक्तं वचः पत्ररथेश्वर ॥
varuṇastvabravīddhaṃsaṃ gaṅgātoyavicāriṇam | śrūyatāṃ prītisaṃyuktaṃ vacaḥ patraratheśvara ||
English Translation
Then Varuņa addressed that lord of birds the swan ranging the waters of the Gangā, 'Listen to my words fraught with joy, your hue shall be charming, mild, and like to the lunar disc; and it shall be beautiful, resembling the sheen of spotless foam.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं
वरुण [m]
वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं
तु [ind]
वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं
ब्रू [2. Ā.]
वरुणस्त्वब्रवीद्धंसं
हंस [m]
गङ्गातोयविचारिणम्
गङ्गा [f]
गङ्गातोयविचारिणम्
तोय [n]
गङ्गातोयविचारिणम्
विचारिन् [adj]
श्रूयतां
श्रु [4. P.]
प्रीतिसंयुक्तं
प्रीति [f]
प्रीतिसंयुक्तं
संयुज् [7. Ā.]
वचः
वचस् [n]
पत्त्ररथेश्वर
पत्त्ररथ [m]
पत्त्ररथेश्वर
ईश्वर [m]
वर्णो मनोहरः सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः । भविष्यति तवोदग्रः शुक्लफेनसमप्रभः ॥
varṇo manoharaḥ saumyaścandramaṇḍalasaṃnibhaḥ | bhaviṣyati tavodagraḥ śuklaphenasamaprabhaḥ ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
वर्णो
वर्ण [mn]
मनोहरः
मनोहर [adj]
सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः
सौम्य [adj]
सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः
चन्द्र [m]
सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः
मण्डल [mfn]
सौम्यश्चन्द्रमण्डलसंनिभः
संनिभ [adj]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
तवोदग्रः
त्वद् [pron]
तवोदग्रः
उदग्र [adj]
शुक्लफेनसमप्रभः
शुक्ल [adj]
शुक्लफेनसमप्रभः
फेन [mn]
शुक्लफेनसमप्रभः
सम [pron]
शुक्लफेनसमप्रभः
प्रभा [f]
मच्छरीरं समासाद्य कान्तो नित्यं भविष्यसि । प्राप्स्यसे चातुलां प्रीतिमेतन्मे प्रीतिलक्षणम् ॥
maccharīraṃ samāsādya kānto nityaṃ bhaviṣyasi | prāpsyase cātulāṃ prītimetanme prītilakṣaṇam ||
English Translation
And approaching my person you shall ever be beautiful to behold; and you shall, as a sign of my gratification, attain unparalleled complacence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
मच्छरीरं
मद् [pron]
मच्छरीरं
शरीर [n]
समासाद्य
समासादय् [10. P.]
कान्तो
कान्त [adj]
नित्यं
नित्यम् [ind]
भविष्यसि
भू [1. Ā.]
प्राप्स्यसे
प्राप् [1. P.]
चातुलां
च [ind]
चातुलां
अतुल [adj]
प्रीतिम्
प्रीति [f]
एतन्मे
एतद् [pron]
एतन्मे
मद् [pron]
प्रीतिलक्षणम्
प्रीति [f]
प्रीतिलक्षणम्
लक्षण [n]
हंसानां हि पुरा राम न वर्णः सर्वपाण्डुरः । पक्षा नीलाग्रसंवीताः क्रोडाः शष्पाग्रनिर्मलाः ॥
haṃsānāṃ hi purā rāma na varṇaḥ sarvapāṇḍuraḥ | pakṣā nīlāgrasaṃvītāḥ kroḍāḥ śaṣpāgranirmalāḥ ||
English Translation
Formerly, O Rama, swans had not a hue of one unvaried whiteness. Their wings ended in, blue, and their breasts wore the spotless hue of tender grass. Then Vaiśravana addressed the chameleon as it was stationed at the mountain.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हंसानां
हंस [m]
हि
हि [ind]
पुरा
पुरा [ind]
राम
राम [m]
न
न [ind]
वर्णः
वर्ण [mn]
सर्वपाण्डुरः
सर्व [pron]
सर्वपाण्डुरः
पाण्डुर [adj]
पक्षा
पक्ष [m]
नीलाग्रसंवीताः
नील [adj]
नीलाग्रसंवीताः
अग्र [n]
नीलाग्रसंवीताः
संव्ये [4. Ā.]
क्रोडाः
क्रोड [mn]
शष्पाग्रनिर्मलाः
शष्प [n]
शष्पाग्रनिर्मलाः
अग्र [n]
शष्पाग्रनिर्मलाः
निर्मल [adj]
अथाब्रवीद्वैश्रवणः कृकलासं गिरौ स्थितम् । हैरण्यं संप्रयच्छामि वर्णं प्रीतिस्तवाप्यहम् ॥
athābravīdvaiśravaṇaḥ kṛkalāsaṃ girau sthitam | hairaṇyaṃ saṃprayacchāmi varṇaṃ prītistavāpyaham ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अथाब्रवीद्
अथ [ind]
अथाब्रवीद्
ब्रू [2. Ā.]
वैश्रवणः
वैश्रवण [m]
कृकलासं
कृकलास [m]
गिरौ
गिरि [m]
स्थितम्
स्था [1. Ā.]
हैरण्यं
हैरण्य [adj]
सम्प्रयच्छामि
सम्प्रयम् [6. P.]
वर्णं
वर्ण [mn]
प्रीतिस्तवाप्यहम्
प्रीति [f]
प्रीतिस्तवाप्यहम्
त्वद् [pron]
प्रीतिस्तवाप्यहम्
अपि [ind]
प्रीतिस्तवाप्यहम्
मद् [pron]
सद्रव्यं च शिरो नित्यं भविष्यति तवाक्षयम् । एष काञ्चनको वर्णो मत्प्रीत्या ते भविष्यति ॥
sadravyaṃ ca śiro nityaṃ bhaviṣyati tavākṣayam | eṣa kāñcanako varṇo matprītyā te bhaviṣyati ||
English Translation
Your hue shall be gold-gleaming. Pleased am I with you. Your undeteriorating head shall be ever gold-hued. And this golden hue of your shall proceed from my gratification?
Morphemic Decomposition & Padaccheda
सद्रव्यं
स [ind]
सद्रव्यं
द्रव्य [n]
च
च [ind]
शिरो
शिरस् [n]
नित्यं
नित्यम् [ind]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
तवाक्षयम्
त्वद् [pron]
तवाक्षयम्
अक्षय [adj]
एष
एतद् [pron]
काञ्चनको
काञ्चनक [adj]
वर्णो
वर्ण [mn]
मत्प्रीत्या
मद् [pron]
मत्प्रीत्या
प्रीति [f]
ते
त्वद् [pron]
भविष्यति
भू [1. Ā.]
एवं दत्त्वा वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्यज्ञोत्सवे सुराः । निवृत्ते सह राज्ञा वै पुनः स्वभवनं गताः ॥
evaṃ dattvā varāṃstebhyastasminyajñotsave surāḥ | nivṛtte saha rājñā vai punaḥ svabhavanaṃ gatāḥ ||
English Translation
Having thus conferred boons on them at that festal place, the celestials, along with the king, (on the sacrifice) having ended, went to their abode.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
दत्त्वा
दा [1. Ā.]
वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्
वर [mn]
वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्
तद् [pron]
वरांस्तेभ्यस्तस्मिन्
तद् [pron]
यज्ञोत्सवे
यज्ञ [m]
यज्ञोत्सवे
उत्सव [m]
सुराः
सुर [m]
निवृत्ते
निवृत् [1. Ā.]
सह
सह [ind]
राज्ञा
राजन् [m]
वै
वै [ind]
पुनः
पुनर् [ind]
स्वभवनं
स्व [adj]
स्वभवनं
भवन [n]
गताः
गम् [6. Ā.]