प्राप्तराज्यस्य रामस्य वाल्मीकिर्भगवानृषिः । चकार चरितं कृत्स्नं विचित्रपदमात्मवान् ॥
prāptarājyasya rāmasya vālmīkirbhagavānṛṣiḥ | cakāra caritaṃ kṛtsnaṃ vicitrapadamātmavān ||
English Translation
When Rāma had obtained his kingdom that worshipful sage , Vālmīki, composed the entire history (of that hero in) excellent metre and fraught with high meaning.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्राप्तराज्यस्य
प्राप् [1. P.]
प्राप्तराज्यस्य
राज्य [n]
रामस्य
राम [m]
वाल्मीकिर्
वाल्मीकि [m]
भगवान्
भगवत् [adj]
ऋषिः
ऋषि [m]
चकार
कृ [2. Ā.]
चरितं
चरित [n]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
विचित्रपदम्
विचित्र [adj]
विचित्रपदम्
पद [mn]
आत्मवान्
आत्मवत् [adj]
कृत्वा तु तन्महाप्राज्ञः सभविष्यं सहोत्तरम् । चिन्तयामास को न्वेतत्प्रयुञ्जीयादिति प्रभुः ॥
kṛtvā tu tanmahāprājñaḥ sabhaviṣyaṃ sahottaram | cintayāmāsa ko nvetatprayuñjīyāditi prabhuḥ ||
English Translation
And having composed it, including as well future incidents to happen afterwards, that lord relected as to who should publish the same before assemblies.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
तु
तु [ind]
तन्
तद् [pron]
महाप्राज्ञः
महत् [adj]
महाप्राज्ञः
प्राज्ञ [adj]
सभविष्यं
सभविष्य [adj]
सहोत्तरम्
सह [ind]
सहोत्तरम्
उत्तर [n]
चिन्तयामास
चिन्तय् [10. Ā.]
को
क [pron]
न्व्
नु [ind]
एतत्
एतद् [pron]
प्रयुञ्जीयाद्
प्रयुज् [7. Ā.]
इति
इति [ind]
प्रभुः
प्रभु [m]
तस्य चिन्तयमानस्य महर्षेर्भावितात्मनः । अगृह्णीतां ततः पादौ मुनिवेषौ कुशीलवौ ॥
tasya cintayamānasya maharṣerbhāvitātmanaḥ | agṛhṇītāṃ tataḥ pādau muniveṣau kuśīlavau ||
English Translation
And as that great sage of purified soul was thus pounding, in came Kuśi and Lava, in the guise of the sons of ascetics, and touched his feet.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तस्य
तद् [pron]
चिन्तयमानस्य
चिन्तय् [10. Ā.]
महर्षेर्
महत् [adj]
महर्षेर्
ऋषि [m]
भावितात्मनः
भावितात्मन् [adj]
अगृह्णीतां
ग्रह् [6. Ā.]
ततः
ततस् [ind]
पादौ
पाद [m]
मुनिवेषौ
मुनि [m]
मुनिवेषौ
वेष [m]
कुशीलवौ
कुशीलव [m]
कुशीलवौ तु धर्मज्ञौ राजपुत्रौ यशस्विनौ । भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ ददर्शाश्रमवासिनौ ॥
kuśīlavau tu dharmajñau rājaputrau yaśasvinau | bhrātarau svarasaṃpannau dadarśāśramavāsinau ||
English Translation
The sage saw the two illustrious princely brothers, wellversed in dharma and endowed with a sweet voice living in the hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
कुशीलवौ
कुशीलव [m]
तु
तु [ind]
धर्मज्ञौ
धर्म [mn]
धर्मज्ञौ
ज्ञ [adj]
राजपुत्रौ
राजन् [m]
राजपुत्रौ
पुत्र [m]
यशस्विनौ
यशस्विन् [adj]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
स्वरसम्पन्नौ
स्वर [m]
स्वरसम्पन्नौ
सम्पद् [4. P.]
ददर्शाश्रमवासिनौ
दृश् [6. P.]
ददर्शाश्रमवासिनौ
आश्रम [mn]
ददर्शाश्रमवासिनौ
वासिन् [adj]
स तु मेधाविनौ दृष्ट्वा वेदेषु परिनिष्ठितौ । वेदोपबृह्मणार्थाय तावग्राहयत प्रभुः ॥
sa tu medhāvinau dṛṣṭvā vedeṣu pariniṣṭhitau | vedopabṛhmaṇārthāya tāvagrāhayata prabhuḥ ||
English Translation
Valmiki, the master, having found both Kusa and Lava endowed with intellect and accomplished in the Vedas initiated them into the Ramayana composed by him for the purpose of nourishing the Vedas.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स
तद् [pron]
तु
तु [ind]
मेधाविनौ
मेधाविन् [m]
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
वेदेषु
वेद [m]
परिनिष्ठितौ
परिनिष्ठा [1. P.]
वेदोपबृंहणार्थाय
वेद [m]
वेदोपबृंहणार्थाय
उपबृंहण [n]
वेदोपबृंहणार्थाय
अर्थ [mn]
ताव्
तद् [pron]
अग्राहयत
ग्राहय् [10. Ā.]
प्रभुः
प्रभु [adj]
काव्यं रामायणं कृत्स्नं सीतायाश्चरितं महत् । पौलस्त्य वधमित्येव चकार चरितव्रतः ॥
kāvyaṃ rāmāyaṇaṃ kṛtsnaṃ sītāyāścaritaṃ mahat | paulastya vadhamityeva cakāra caritavrataḥ ||
English Translation
Valmiki who practised religious austerities composed this entire epic named the Ramayana which constitutes the great history of Sita and the killing of Paulastya (Ravana).
Morphemic Decomposition & Padaccheda
काव्यं
काव्य [mn]
रामायणं
रामायण [n]
कृत्स्नं
कृत्स्न [adj]
सीतायाश्
सीता [f]
चरितं
चरित [n]
महत्
महत् [adj]
पौलस्त्यवधम्
पौलस्त्य [m]
पौलस्त्यवधम्
वध [m]
इत्य्
इति [ind]
एव
एव [ind]
चकार
कृ [2. Ā.]
चरितव्रतः
चर् [1. Ā.]
चरितव्रतः
व्रत [n]
पाठ्ये गेये च मधुरं प्रमाणैस्त्रिभिरन्वितम् । जातिभिः सप्तभिर्बद्धं तन्त्रीलयसमन्वितम् ॥
pāṭhye geye ca madhuraṃ pramāṇaistribhiranvitam | jātibhiḥ saptabhirbaddhaṃ tantrīlayasamanvitam ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
पाठ्ये
पाठय् [10. P.]
गेये
गा [2. P.]
च
च [ind]
मधुरं
मधुर [adj]
प्रमाणैस्
प्रमाण [mn]
त्रिभिर्
त्रि [nr]
अन्वितम्
अन्वित [adj]
जातिभिः
जाति [f]
सप्तभिर्
सप्तन् [adj]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
तन्त्रीलयसमन्वितम्
तन्त्री [f]
तन्त्रीलयसमन्वितम्
लय [m]
तन्त्रीलयसमन्वितम्
समन्वित [adj]
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः । बीभत्सादिरसैर्युक्तं काव्यमेतदगायताम् ॥
hāsyaśṛṅgārakāruṇyaraudravīrabhayānakaiḥ | bībhatsādirasairyuktaṃ kāvyametadagāyatām ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः
हास्य [djan]
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः
शृङ्गार [m]
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः
कारुण्य [n]
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः
रौद्र [n]
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः
वीर [m]
हास्यशृङ्गारकारुण्यरौद्रवीरभयानकैः
भयानक [m]
बीभत्सादिरसैर्
बीभत्सा [f]
बीभत्सादिरसैर्
आदि [m]
बीभत्सादिरसैर्
रस [mn]
युक्तं
युज् [6. Ā.]
काव्यम्
काव्य [mn]
एतद्
एतद् [pron]
अगायताम्
गा [2. P.]
तौ तु गान्धर्वतत्त्वज्ञौ मूर्च्छनास्थानकोविदौ । भ्रातरौ स्वरसंपन्नौ गन्धर्वाविव रूपिणौ ॥
tau tu gāndharvatattvajñau mūrcchanāsthānakovidau | bhrātarau svarasaṃpannau gandharvāviva rūpiṇau ||
English Translation
The sage saw the two illustrious princely brothers, wellversed in dharma and endowed with a sweet voice living in the hermitage.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तौ
तद् [pron]
तु
तु [ind]
गान्धर्वतत्त्वज्ञौ
गान्धर्व [n]
गान्धर्वतत्त्वज्ञौ
तत्त्व [n]
गान्धर्वतत्त्वज्ञौ
ज्ञ [adj]
स्थानमूर्छनकोविदौ
स्थान [n]
स्थानमूर्छनकोविदौ
मूर्छन [fn]
स्थानमूर्छनकोविदौ
कोविद [adj]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
स्वरसम्पन्नौ
स्वर [m]
स्वरसम्पन्नौ
सम्पद् [4. P.]
गन्धर्वाव्
गन्धर्व [m]
इव
इव [ind]
रूपिणौ
रूपिन् [adj]
रूपलक्षणसंपन्नौ मधुरस्वरभाषिणौ । बिम्बादिवोद्धृतौ बिम्बौ रामदेहात्तथापरौ ॥
rūpalakṣaṇasaṃpannau madhurasvarabhāṣiṇau | bimbādivoddhṛtau bimbau rāmadehāttathāparau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
रूपलक्षणसम्पन्नौ
रूप [n]
रूपलक्षणसम्पन्नौ
लक्षण [n]
रूपलक्षणसम्पन्नौ
सम्पद् [4. P.]
मधुरस्वरभाषिणौ
मधुर [adj]
मधुरस्वरभाषिणौ
स्वर [m]
मधुरस्वरभाषिणौ
भाषिन् [adj]
बिम्बाद्
बिम्ब [mn]
इवोद्धृतौ
इव [ind]
इवोद्धृतौ
उद्धृ [1. Ā.]
बिम्बौ
बिम्ब [mn]
रामदेहात्
राम [m]
रामदेहात्
देह [mn]
तथापरौ
तथा [ind]
तथापरौ
अपर [pron]
तौ राजपुत्रौ कार्त्स्न्येन धर्म्यमाख्यानमुत्तमम् । वाचो विधेयं तत्सर्वं कृत्वा काव्यमनिन्दितौ ॥
tau rājaputrau kārtsnyena dharmyamākhyānamuttamam | vāco vidheyaṃ tatsarvaṃ kṛtvā kāvyamaninditau ||
English Translation
Even as the reflection of the solar or the lunar disc resembles that disc; got by heart that excellent and moral story in its entirety; and those princes versed in the Fine arts, with a concentrated mind chanted it as they had learnt it, in the assemblies of ascetics and Brāhmaṇas and good men.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तौ
तद् [pron]
राजपुत्रौ
राजन् [m]
राजपुत्रौ
पुत्र [m]
कार्त्स्न्येन
कार्त्स्न्य [n]
धर्म्यम्
धर्म्य [adj]
आख्यानम्
आख्यान [n]
उत्तमम्
उत्तम [adj]
वाचो
वाच् [f]
विधेयं
विधा [3. Ā.]
तत्
तद् [pron]
सर्वं
सर्व [pron]
कृत्वा
कृ [2. Ā.]
काव्यम्
काव्य [mn]
अनिन्दितौ
अनिन्दित [adj]
ऋषीणां च द्विजातीनां साधूनां च समागमे । यथोपदेशं तत्त्वज्ञौ जगतुस्तौ समाहितौ । महात्मानौ महाभागौ सर्वलक्षणलक्षितौ ॥
ṛṣīṇāṃ ca dvijātīnāṃ sādhūnāṃ ca samāgame | yathopadeśaṃ tattvajñau jagatustau samāhitau | mahātmānau mahābhāgau sarvalakṣaṇalakṣitau ||
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ऋषीणां
ऋषि [m]
च
च [ind]
द्विजातीनां
द्विजाति [m]
साधूनां
साधु [m]
च
च [ind]
समागमे
समागम [m]
यथोपदेशं
यथा [ind]
यथोपदेशं
उपदेश [m]
तत्त्वज्ञौ
तत्त्व [n]
तत्त्वज्ञौ
ज्ञ [adj]
जगतुस्
गा [2. P.]
तौ
तद् [pron]
समाहितौ
समाहित [adj]
महात्मानौ
महात्मन् [adj]
महाभागौ
महाभाग [adj]
सर्वलक्षणलक्षितौ
सर्व [pron]
सर्वलक्षणलक्षितौ
लक्षण [n]
सर्वलक्षणलक्षितौ
लक्ष् [1. Ā.]
तौ कदाचित्समेतानामृषीणां भावितात्मनाम् । आसीनानां समीपस्थाविदं काव्यमगायताम् ॥
tau kadācitsametānāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | āsīnānāṃ samīpasthāvidaṃ kāvyamagāyatām ||
English Translation
On a particular occasion both the great princes who were dignified and endowed with good features, chanted this great epic in the presence of honoured ascetics who assembled at one place.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तौ
तद् [pron]
कदाचित्
कदाचिद् [ind]
समेतानाम्
समे [2. P.]
ऋषीणां
ऋषि [m]
भावितात्मनाम्
भावितात्मन् [adj]
आसीनानां
आस् [4. P.]
समीपस्थाव्
समीप [n]
समीपस्थाव्
स्थ [adj]
इदं
इदम् [pron]
काव्यम्
काव्य [mn]
अगायताम्
गा [2. P.]
तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे बाष्पपर्याकुलेक्षणाः । साधु साध्वित्य्तावूचतुः परं विस्मयमागताः ॥
tacchrutvā munayaḥ sarve bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ | sādhu sādhvitytāvūcatuḥ paraṃ vismayamāgatāḥ ||
English Translation
All the sages having heard the chanting (of that glorious kavya), experienced great astonishment. Overcome with tears of joy in their eyes, they praised them, exclaiming "Excellent, Excellent".
Morphemic Decomposition & Padaccheda
तच्
तद् [pron]
छ्रुत्वा
श्रु [4. P.]
मुनयः
मुनि [m]
सर्वे
सर्व [pron]
बाष्पपर्याकुलेक्षणाः
बाष्प [mn]
बाष्पपर्याकुलेक्षणाः
पर्याकुल [adj]
बाष्पपर्याकुलेक्षणाः
ईक्षण [n]
साधु
साधु [adj]
साध्व्
साधु [adj]
इति
इति [ind]
ताव्
तद् [pron]
ऊचतुः
वच् [2. P.]
परं
पर [pron]
विस्मयम्
विस्मय [m]
आगताः
आगम् [6. P.]
ते प्रीतमनसः सर्वे मुनयो धर्मवत्सलाः । प्रशशंसुः प्रशस्तव्यौ गायमानौ कुशीलवौ ॥
te prītamanasaḥ sarve munayo dharmavatsalāḥ | praśaśaṃsuḥ praśastavyau gāyamānau kuśīlavau ||
English Translation
All the sages steeped in dharma, pleased with them, praised the admirable Kusa and Lava as they sang.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ते
तद् [pron]
प्रीतमनसः
प्री [9. Ā.]
प्रीतमनसः
मनस् [n]
सर्वे
सर्व [pron]
मुनयो
मुनि [m]
धर्मवत्सलाः
धर्म [mn]
धर्मवत्सलाः
वत्सल [adj]
प्रशशंसुः
प्रशंस् [1. Ā.]
प्रशस्तव्यौ
प्रशंस् [1. Ā.]
गायमानौ
गा [2. P.]
कुशीलवौ
कुशीलव [m]
अहो गीतस्य माधुर्यं श्लोकानां च विशेषतः । चिरनिर्वृत्तमप्येतत्प्रत्यक्षमिव दर्शितम् ॥
aho gītasya mādhuryaṃ ślokānāṃ ca viśeṣataḥ | ciranirvṛttamapyetatpratyakṣamiva darśitam ||
English Translation
How melodious is this chanting, especially the verses Though it (the events) had happened long ago, it is described as if it is happening at the present moment, exclaimed the audience.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
अहो
अहो [ind]
गीतस्य
गीत [n]
माधुर्यं
माधुर्य [n]
श्लोकानां
श्लोक [m]
च
च [ind]
विशेषतः
विशेषतः [ind]
चिरनिर्वृत्तम्
चिर [adj]
चिरनिर्वृत्तम्
निर्वृत् [1. Ā.]
अप्य्
अपि [ind]
एतत्
एतद् [pron]
प्रत्यक्षम्
प्रत्यक्ष [adj]
इव
इव [ind]
दर्शितम्
दर्शय् [10. Ā.]
प्रविश्य तावुभौ सुष्ठु तदा भावमगायताम् । सहितौ मधुरं रक्तं संपन्नं स्वरसंपदा ॥
praviśya tāvubhau suṣṭhu tadā bhāvamagāyatām | sahitau madhuraṃ raktaṃ saṃpannaṃ svarasaṃpadā ||
English Translation
All this happened long ago, yet it seems as if we saw it before us. And unified with the theme, both of them singing together sweetly, and at a high pitch, by means of şadja and the other notes, they entranced the audience.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रविश्य
प्रविश् [4. P.]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
सुष्ठु
सुष्ठु [ind]
तदा
तदा [ind]
भावम्
भाव [m]
अगायताम्
गा [2. P.]
सहितौ
सहित [adj]
मधुरं
मधुर [adj]
रक्तं
रक्त [adj]
सम्पन्नं
सम्पद् [4. P.]
स्वरसम्पदा
स्वर [m]
स्वरसम्पदा
सम्पद् [f]
एवं प्रशस्यमानौ तौ तपःश्लाघ्यैर्महर्षिभिः । संरक्ततरमत्यर्थं मधुरं तावगायताम् ॥
evaṃ praśasyamānau tau tapaḥślāghyairmaharṣibhiḥ | saṃraktataramatyarthaṃ madhuraṃ tāvagāyatām ||
English Translation
They two thus went on sweetly singing at a high pitch, praised by those mighty sages priding in their asceticism.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
एवं
एवम् [ind]
प्रशस्यमानौ
प्रशंस् [1. Ā.]
तौ
तद् [pron]
तपःश्लाघ्यैर्
तपस् [n]
तपःश्लाघ्यैर्
श्लाघ् [1. P.]
महर्षिभिः
महत् [adj]
महर्षिभिः
ऋषि [m]
संरक्ततरम्
संरक्ततर [adj]
अत्यर्थं
अत्यर्थम् [ind]
मधुरं
मधुर [adj]
ताव्
तद् [pron]
अगायताम्
गा [2. P.]
प्रीतः कश्चिन्मुनिस्ताभ्यां संस्थितः कलशं ददौ । प्रसन्नो वल्कलं कश्चिद्ददौ ताभ्यां महायशाः ॥
prītaḥ kaścinmunistābhyāṃ saṃsthitaḥ kalaśaṃ dadau | prasanno valkalaṃ kaściddadau tābhyāṃ mahāyaśāḥ ||
English Translation
Some one in the assembly pleased with them presented them with a water-pitcher; and some one of high fame, being delighted, made them a present of a bark garment; and some one gave them a dark deer skin and some holy thread.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रीतः
प्री [9. Ā.]
कश्चिन्
कश्चित् [pron]
मुनिस्
मुनि [m]
ताभ्यां
तद् [pron]
संस्थितः
संस्था [1. Ā.]
कलशं
कलश [mn]
ददौ
दा [1. Ā.]
प्रसन्नो
प्रसद् [1. Ā.]
वल्कलं
वल्कल [mn]
कश्चिद्
कश्चित् [pron]
ददौ
दा [1. Ā.]
ताभ्यां
तद् [pron]
महायशाः
महत् [adj]
महायशाः
यशस् [n]
आश्चर्यमिदमाख्यानं मुनिना संप्रकीर्तितम् । परं कवीनामाधारं समाप्तं च यथाक्रमम् ॥
āścaryamidamākhyānaṃ muninā saṃprakīrtitam | paraṃ kavīnāmādhāraṃ samāptaṃ ca yathākramam ||
English Translation
The sages said Wonderful is the story! And, O you accomplished in all kinds of music! beautifully have you chanted and finished this poem, charming ear and heart, and conferring long life and prosperity, which will afford themes to poets.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आश्चर्यम्
आश्चर्य [adj]
इदम्
इदम् [pron]
आख्यानं
आख्यान [n]
मुनिना
मुनि [m]
संप्रकीर्तितम्
संप्रकीर्तय् [10. P.]
परं
पर [pron]
कवीनाम्
कवि [m]
आधारं
आधार [m]
समाप्तं
समाप् [5. Ā.]
च
च [ind]
यथाक्रमम्
यथाक्रमम् [ind]
प्रशस्यमानौ सर्वत्र कदाचित्तत्र गायकौ । रथ्यासु राजमार्गेषु ददर्श भरताग्रजः ॥
praśasyamānau sarvatra kadācittatra gāyakau | rathyāsu rājamārgeṣu dadarśa bharatāgrajaḥ ||
English Translation
The two singers, proficient in all kinds of notes recited the epic in the streets and on the principal roads. It was pleasing to hear for all. It gave long life and prosperity to the listeners. People admired them. Once Rama happened to see them.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
प्रशस्यमानौ
प्रशंस् [1. Ā.]
सर्वत्र
सर्वत्र [ind]
कदाचित्
कदाचिद् [ind]
तत्र
तत्र [ind]
गायकौ
गायक [m]
रथ्यासु
रथ्या [f]
राजमार्गेषु
राजमार्ग [m]
ददर्श
दृश् [6. P.]
भरताग्रजः
भरताग्रज [m]
स्ववेश्म चानीय ततो भ्रातरौ सकुशीलवौ । पूजयामास पूजार्हौ रामः शत्रुनिबर्हणः ॥
svaveśma cānīya tato bhrātarau sakuśīlavau | pūjayāmāsa pūjārhau rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ ||
English Translation
Thereafter, Rama, the destroyer of enemies, having invited the two brothers Kusa and Lava who deserved honour. He brought them to his royal palace and extended respectful hospitality.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
स्ववेश्म
स्व [adj]
स्ववेश्म
वेश्मन् [n]
चानीय
च [ind]
चानीय
आनी [1. Ā.]
ततो
ततस् [ind]
भ्रातरौ
भ्रातृ [m]
सकुशीलवौ
स [ind]
सकुशीलवौ
कुशीलव [m]
पूजयामास
पूजय् [10. Ā.]
पूजार्हौ
पूजा [f]
पूजार्हौ
अर्ह [adj]
रामः
राम [m]
शत्रुनिबर्हणः
शत्रु [m]
शत्रुनिबर्हणः
निबर्हण [adj]
आसीनः काञ्चने दिव्ये स च सिंहासने प्रभुः । उपोपविष्टैः सचिवैर्भ्रातृभिश्च परंतपः ॥
āsīnaḥ kāñcane divye sa ca siṃhāsane prabhuḥ | upopaviṣṭaiḥ sacivairbhrātṛbhiśca paraṃtapaḥ ||
English Translation
Rama, the tormentor of enemies, surrounded by his ministers and brothers occupied the splendid golden throne.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
आसीनः
आस् [4. P.]
काञ्चने
काञ्चन [adj]
दिव्ये
दिव्य [adj]
स
तद् [pron]
च
च [ind]
सिंहासने
सिंहासन [n]
प्रभुः
प्रभु [m]
उपोपविष्टैः
उपोपविश् [6. Ā.]
सचिवैर्
सचिव [m]
भ्रातृभिश्
भ्रातृ [m]
च
च [ind]
परंतपः
परंतप [adj]
दृष्ट्वा तु रूपसंपन्नौ तावुभौ वीणिनौ ततः । उवाच लक्ष्मणं रामः शत्रुघ्नं भरतं तथा ॥
dṛṣṭvā tu rūpasaṃpannau tāvubhau vīṇinau tataḥ | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmaḥ śatrughnaṃ bharataṃ tathā ||
English Translation
Then selfpossessed Rama, having seen those very handsome brothers (Kusa and Lava), addressed Lakshmana, Satrughna and Bharata, saying:
Morphemic Decomposition & Padaccheda
दृष्ट्वा
दृश् [6. P.]
तु
तु [ind]
रूपसम्पन्नौ
रूप [n]
रूपसम्पन्नौ
सम्पद् [4. P.]
ताव्
तद् [pron]
उभौ
उभ् [pron]
वीणिनौ
वीणिन् [adj]
ततः
ततस् [ind]
उवाच
वच् [2. P.]
लक्ष्मणं
लक्ष्मण [m]
रामः
राम [m]
शत्रुघ्नं
शत्रुघ्न [m]
भरतं
भरत [m]
तथा
तथा [ind]
श्रूयतामिदमाख्यानमनयोर्देववर्चसोः । विचित्रार्थपदं सम्यग्गायतोर्मधुरस्वरम् ॥
śrūyatāmidamākhyānamanayordevavarcasoḥ | vicitrārthapadaṃ samyaggāyatormadhurasvaram ||
English Translation
"Listen to this story sung by both of them, portraying excellent sense and words". Having said this, Rama urged the singers with the lustre of devatas to commence.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
श्रूयताम्
श्रु [4. P.]
इदम्
इदम् [pron]
आख्यानम्
आख्यान [n]
अनयोर्
इदम् [pron]
देववर्चसोः
देव [m]
देववर्चसोः
वर्चस् [n]
विचित्रार्थपदं
विचित्र [adj]
विचित्रार्थपदं
अर्थ [mn]
विचित्रार्थपदं
पद [mn]
सम्यग्
सम्यक् [ind]
गायतोर्
गा [2. P.]
मधुरस्वरम्
मधुर [adj]
मधुरस्वरम्
स्वर [m]
इमौ मुनी पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ; कुशीलवौ चैव महातपस्विनौ । ममापि तद्भूतिकरं प्रचक्षते; महानुभावं चरितं निबोधत ॥
imau munī pārthivalakṣmaṇānvitau; kuśīlavau caiva mahātapasvinau | mamāpi tadbhūtikaraṃ pracakṣate; mahānubhāvaṃ caritaṃ nibodhata ||
English Translation
Rāma said, Although these Kuśa and Lava, of rigid penances, look like ascetics, yet they bear on their persons the signs of royalty. And, besides, the story conduces to my fame. Do you, therefore, listen to that history fraught with great worth!
Morphemic Decomposition & Padaccheda
इमौ
इदम् [pron]
मुनी
मुनि [m]
पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ
पार्थिव [m]
पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ
लक्ष्मण [n]
पार्थिवलक्ष्मणान्वितौ
अन्वित [adj]
कुशीलवौ
कुशीलव [m]
चैव
च [ind]
चैव
एव [ind]
महातपस्विनौ
महत् [adj]
महातपस्विनौ
तपस्विन् [m]
ममापि
मद् [pron]
ममापि
अपि [ind]
तद्
तद् [pron]
भूतिकरं
भूति [f]
भूतिकरं
कर [adj]
प्रचक्षते
प्रचक्ष् [2. Ā.]
महानुभावं
महत् [adj]
महानुभावं
अनुभाव [m]
चरितं
चरित [n]
निबोधत
निबुध् [4. P.]
ततस्तु तौ रामवचः प्रचोदिता;वगायतां मार्गविधानसंपदा । स चापि रामः परिषद्गतः शनै;र्बुभूषयासक्तमना बभूव ह ॥
tatastu tau rāmavacaḥ pracoditā;vagāyatāṃ mārgavidhānasaṃpadā | sa cāpi rāmaḥ pariṣadgataḥ śanai;rbubhūṣayāsaktamanā babhūva ha ||
English Translation
And then commanded by Rāma, they began to chant according to the Märga mode, and Rāma seated in the midst of his court, was drawn to the music, anxious for the perpetuation of his history.
Morphemic Decomposition & Padaccheda
ततस्
ततस् [ind]
तु
तु [ind]
तौ
तद् [pron]
रामवचः
राम [m]
रामवचः
वचस् [n]
प्रचोदिताव्
प्रचोदय् [10. P.]
अगायतां
गा [2. P.]
मार्गविधानसम्पदा
मार्ग [m]
मार्गविधानसम्पदा
विधान [n]
मार्गविधानसम्पदा
सम्पद् [f]
स
तद् [pron]
चापि
च [ind]
चापि
अपि [ind]
रामः
राम [m]
परिषद्गतः
परिषद् [f]
परिषद्गतः
गम् [6. Ā.]
शनैर्
शनैस् [ind]
बुभूषयासक्तमना
बुभूषा [f]
बुभूषयासक्तमना
आसञ्ज् [1. Ā.]
बुभूषयासक्तमना
मनस् [n]
बभूव
भू [1. Ā.]
